INTELIGENTNA
FORMA INTERNOWANIA

Ćwiczenia i powołania do ludowego Wojska Polskiego jako forma represji po 13 grudnia 1981 r.

pod redakcją Grzegorza Majchrzaka

Recenzenci: dr Krzysztof Osiński, prof. dr hab. Wojciech Polak

Projekt okładki: Sylwia Szafrańska

Redakcja: Izabela Szufa i zespół: Iwona Gałęzowska, Teresa Karpińska, Dorota Mazek, Katarzyna Zonn-Pasternak

Korekta: Maria Aleksandrow

Indeks: Łukasz Rybak

Redakcja techniczna: Katarzyna Szubka

Skład i łamanie: Sylwia Szafrańska

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2016

ISBN 978-83-8229-667-9 (epub)

ISBN 978-83-8229-668-6 (mobi)

Zapraszamy: www.ipn.gov.pl • www.ksiegarniaipn.pl

Spis treści

opracowania

Grzegorz Majchrzak Represje w okresie stanu wojennego w Polsce

Paweł Piotrowski Służba wojskowa jako forma represji politycznej w ludowym Wojsku Polskim

Marcin Dąbrowski Wojskowe obozy internowania w Polsce w latach 1982–1983

Marcin Maruszak Działania Wojskowej Służby Wewnętrznej wobec skierowanych na przeszkolenia wojskowe i powołanych do odbycia zasadniczej służby wojskowej na mocy zarządzenia szefa Sztabu Generalnego WP nr 0141 z dnia 26 października 1982 r. 

Arkadiusz Kazański Internowani 13 grudnia 1981 r. i powołani na specjalne szkolenie wojskowe w listopadzie 1982 r. – podobieństwa i różnice na przykładzie regionu gdańskiego

Krzysztof Bukowski Ćwiczenia wojskowe żołnierzy rezerwy na terenie Pomorza Środkowego w Budowie, Trzebiatowie i Unieściu w latach 1982–1983 w materiałach zebranych w toku śledztw prowadzonych przez Oddziałową Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Szczecinie

Mieczysław Góra Powołanie działaczy opozycji antykomunistycznej do jednostki wojskowej w Chełmnie jako forma represji okresu stanu wojennego w świetle śledztwa Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Gdańsku

Marek Szymaniak Wojskowy obóz specjalny w Chełmnie jako nieznana forma represji komunistycznych wobec podziemia solidarnościowego w stanie wojennym

RELACJE

Stanisław Alot Czerwony Bór – perfidna forma internowania

Leszek Jaranowski Wojskowe Obozy Specjalne w latach 1982–1983 – Czerwony Bór

Jacek Pawłowicz Moje 25 dni w ludowym Wojsku Polskim

aneksy

Wprowadzenie

Wykaz skrótów

Noty o autorach

Indeks osób

Wstęp

Po wprowadzeniu stanu wojennego w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. władze PRL sięgnęły po represje. Po raz pierwszy od czasów stalinowskich miały one tak szeroki zasięg – ludzi wyrzucano z pracy (głównie w wyniku tzw. weryfikacji kadr, będących de facto czystkami politycznymi), aresztowano i internowano. Na początku listopada 1982 r. zastosowano również wykorzystywaną już wcześniej metodę – wysyłanie działaczy opozycji do ludowego Wojska Polskiego. Działania te, które główny „architekt” stanu wojennego Wojciech Jaruzelski określił mianem „inteligentnej formy internowania”, objęły opozycjonistów (głównie z NSZZ „Solidarność”) uznanych przez władze za ekstremistów. Trafiali oni jako rezerwiści na trzymiesięczne przeszkolenie1. Podobny los spotkał również członków organizacji młodzieżowych (np. Niezależnego Zrzeszenia Studentów). Wytypowani przez Wojskową Służbę Wewnętrzną, w ścisłej współpracy ze Służbą Bezpieczeństwa, otrzymywali powołanie do zasadniczej służby wojskowej. W ten sposób władze próbowały osłabić opozycję przed zapowiadanym przez Tymczasową Komisję Koordynacyjną NSZZ „Solidarność” na 10 listopada 1982 r. protestem przeciwko delegalizacji związku.

„Inteligentnej formie internowania” poddano prawie dwa tysiące ludzi, podczas gdy w całym okresie stanu wojennego internowano blisko 10 tys. osób. Dotychczas Instytutowi Pamięci Narodowej udało się ustalić nazwiska 1447 rezerwistów powołanych na ćwiczenia oraz 264 poborowych skierowanych do odbycia zasadniczej służby wojskowej. Ci pierwsi wysłani zostali do jednostek wojskowych w Brzegu, Budowie, Chełmnie nad Wisłą, Czarnem, Czerwonym Borze koło Łomży, Głogowie, Gorzowie Wielkopolskim, Rawiczu, Trzebiatowie, Unieściu, drudzy – do jednostek wojskowych w Chełmie, Jarosławiu i Węgorzewie.

Mimo upływu 35 lat od wprowadzenia stanu wojennego zagadnienie „inteligentnej formy internowania” nie doczekało się jeszcze całościowego opracowania. Najszerzej przedstawia je krótka, popularna praca Marcina Dąbrowskiego z 2013 r., stanowiąca jedyną – do dziś – próbę opisu „obozów wojskowych” w latach 1982– 19832. Ponad 10 lat wcześniej – w 2002 r. – prawdopodobnie jako pierwszy temat ten zasygnalizował Paweł Piotrowski w artykule dotyczącym funkcjonowania Wojskowej Służby Wewnętrznej3. Krótką analizę zjawiska przedstawił również w 2009 r. na łamach „Kombatanta” Józef Śreniowski4. Osobnego opracowania – autorstwa Piotra Pawłowskiego – doczekał się w 2008 r. „obóz wojskowy” w Chełmnie5. Dwa lata wcześniej o tym samym ośrodku pisał w „Biuletynie Instytutu Pamięci Narodowej” Tomasz Chinciński6. O powołaniu do wojska jako formie represji w odniesieniu do działaczy toruńskiej opozycji opowiadał krótko Wojciech Polak w obszernym opracowaniu na temat Regionu Toruńskiego NSZZ „Solidarność”7. Wielokroć przywoływano również pojedyncze przypadki, na przykład Barbara Ewa Gierula omawiała casus swojego męża Zygmunta oraz Kazimierza Cieślika8. Publikacji doczekały się też poszczególne dokumenty9 i wspomnienia osób skierowanych w stanie wojennym w ramach represji do ludowego Wojska Polskiego10. Oczywiście kwestia „obozów wojskowych” obecna była wielokrotnie na łamach prasy – zarówno tej podziemnej (zwłaszcza w „Hutniku. Piśmie członków NSZZ »Solidarność« HiL”, „Toruńskim Informatorze Solidarności” czy „Tygodniku Mazowsze”), jak i tej ukazującej się po 1989 r. legalnie. Do najważniejszych wśród nich należy „Bibuła” z grudnia 2014 r., której jednym z tematów przewodnich były „wojskowe obozy specjalne”11.

Cennym źródłem wiedzy o „inteligentnej formie internowania” jest również Internet. Prekursorem na tym polu był Leszek Jaranowski, działacz małopolskiej „Solidarności”, który pod koniec 1982 r. trafił do Czerwonego Boru. Na stronie, którą założył (http://www.darpoint.pl/pages/wos.htm) można znaleźć zarówno informacje o poszczególnych wojskowych obozach specjalnych, jak i (niekompletne) listy osób do nich skierowanych, ich relacje, zdjęcia, dokumenty, artykuły i filmy. Podobne strony utworzyły również Stowarzyszenie „Chełminiacy 1982” (http://www.chelminiacy.toya.net.pl) oraz Ogólnopolskie Stowarzyszenie Represjonowanych w Specjalnych Obozach Wojskowych w latach 1982–1983 (http://www.czerwonybor.pl). Pod koniec 2012 r. w ramach portalu edukacyjnego Instytutu Pamięci Narodowej (www.13grudnia81.pl) założono zakładkę poświęconą działaczom opozycji skierowanym do wojska (Opozycja do wojska). Znalazły się w niej nie tylko dokumenty dotyczące represyjnego kierowania do służby wojskowej w stanie wojennym (zarówno w ramach tzw. ćwiczeń rezerwy, jak i zasadniczej służby wojskowej), lecz także bazy zawierające dane osób poddanych tej formie represji (Żołnierze rezerwy powołani na trzymiesięczne szkolenie wojskowe w ramach służby czynnej oraz Poborowi powołani do odbycia dwuletniej zasadniczej służby wojskowej). Bazy te zostały dołączone także do niniejszej publikacji.

Oddany do rąk Czytelników tom jest pokłosiem konferencji „»Inteligenta forma internowania« – ćwiczenia i powołania do ludowego Wojska Polskiego jako forma represji po 13 grudnia 1981 r.” zorganizowanej w Warszawie 6 listopada 2012 r. To pierwszy tak szeroki i wieloaspektowy opis „inteligentnej formy internowania”, który miejmy nadzieję zapoczątkuje szersze badania nad tym mało znanym aspektem naszej historii.

Grzegorz Majchrzak

1 W całym tomie określenia ćwiczenia wojskowe i przeszkolenie wojskowe należy rozumieć jako formę represji, a nie jako ćwiczenia i szkolenie stricte wojskowe.

2 M. Dąbrowski, Wojskowe obozy specjalne 1982–1983, Lublin 2013.

3 P. Piotrowski, Wojskowa Służba Wewnętrzna 1957–1989, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 6, s. 34–39.

4 J. Śreniowski, Wojskowe ośrodki internowania, „Kombatant” 2009, nr 12, s. 28–33.

5 P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej, Bydgoszcz 2008.

6 T. Chinciński, Ekstrema w obozie, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2006, nr 11–12, s. 53–56.

7 W. Polak, Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

8 B.E. Gierula, Branka w kamasze. Ukryta forma represji działaczy „Solidarności” Regionu Płockiego na przykładzie Zygmunta Gieruli i Kazimierza Cieślika, „Notatki Płockie” 2009, nr 4, s. 38–48.

9 Nieznane świadectwa. Opozycja i opór społeczny w województwie płockim w tajnych dokumentach Służby Bezpieczeństwa, oprac. J. Pawłowicz, Toruń 2005.

10 Na przykład relacja Andrzeja Typiaka z Czerwonego Boru (M. Dąbrowski, Kaktusiarz. Pasje Andrzeja Typiaka, „Biuletyn Informacyjny NSZZ »Solidarność« Regionu Środkowo-Wschodniego” 2003, nr 1, s. 296–303), związkowców z Nowej Huty (W. Palmowski, Był taki czas, Kraków 2001) czy Marcina Kęszyckiego w publikacji Krystyny Jagiełlo (zob. K. Jagiełlo, Dziedzice bezprawnej wolności, Bydgoszcz–Warszawa 2007).

11 Na jej potrzeby wykorzystano fragmenty niektórych artykułów i relacji prezentowanych w niniejszej publikacji. W „Bibule” z grudnia 2014 r. znalazły się następujące teksty: G. Majchrzak, P. Piotrowski, Nie wyjątek, ale norma (s. 1, 6–7); M. Dąbrowski, Obozy wojskowe dla działaczy opozycji w latach 1982–1983 (s. 8–9); M. Maruszak, Jak kontrwywiad wojskowy rozpracowywał Solidarność (s. 12–13); J. Pawłowicz, Moje 25 dni w „ludowym” Wojsku Polskim. Wspomnienia z Węgorzewa (s. 14–15); L. Jaranowski, Wspomnienia z „przeszkolenia” w Czerwonym Borze (s. 16–17). W tym samym numerze znalazły się też: artykuł Józefa Śreniowskiego, Oleszno, Czerwony Bór, Kępa Panieńska (s. 10–11) oraz relacja Andrzeja Churskiego z Torunia, Wojsko (trochę) obce (s. 17).

opracowania

Grzegorz Majchrzak

Represje w okresie stanu wojennego w Polsce

Niespełna siedem miesięcy po wprowadzeniu stanu wojennego I sekretarz Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, premier i minister obrony narodowej oraz szef Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego Wojciech Jaruzelski, podczas odprawy kierowniczego aktywu resortu spraw wewnętrznych 7 czerwca 1982 r. mówił: „Zniweczone zostały plany kontrrewolucji odnoszące się nie tylko do naszego kraju, ale do całej wspólnoty socjalistycznej, plany ugodzenia w ZSRR”1. Skoro zaś ludowe państwo walczyło z kontrrewolucją, musiało sięgnąć po ostre represje. Tysiące osób zostało internowanych lub aresztowanych, kolejne tysiące zwolniono z pracy i poddano innym szykanom. Nic zatem dziwnego, że stan wojenny (czyli formalnie okres od 13 grudnia 1981 do 22 lipca 1983 r.) należał w Polsce Ludowej, obok czasów stalinowskich, do okresów, w których represje wobec niepokornego społeczeństwa miały największy zasięg.

Internowania

Jesienią 1983 r. w jednym z wewnątrzresortowych dokumentów nieznany, zapewne wyższy rangą, funkcjonariusz Ministerstwa Spraw Wewnętrznych stwierdzał: „Internowania to po raz pierwszy zastosowana przez nas forma walki z przeciwnikiem i to na tak masową skalę”2. Rzeczywiście w ramach operacji pod kryptonimem „Jodła” już pierwszej nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r., według danych MSW, internowano 3173 osoby, w tym zdecydowaną większość członków Komisji Krajowej Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”3. Udało się go uniknąć jedynie nielicznym przywódcom związku (byli to m.in. Zbigniew Bujak, Władysław Frasyniuk, Mieczysław Gil, Bogdan Lis, Eugeniusz Szumiejko). Wolności pozbawiono nie tylko działaczy (od szczebla zakładowego, przez regionalny, aż po krajowy) i doradców NSZZ „Solidarność”, ale także osoby zaangażowane w działalność innych niezależnych organizacji społeczno-politycznych (np. Niezależnego Zrzeszenia Studentów, NSZZ Rolników Indywidualnych, Klubów Inteligencji Katolickiej, Konfederacji Polski Niepodległej, Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela czy Ruchu Młodej Polski). Tej formie represji poddano również niektórych członków PZPR, którzy w czasie „solidarnościowego karnawału” popierali demokratyzację kraju i zaangażowali się w tzw. struktury poziome, popularnie nazywane „poziomkami”, a także byłych funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej, którzy w 1981 r. w szeregach MO próbowali tworzyć związki zawodowe. Internowano w końcu również (w innym miejscu) 36 byłych przywódców partii i państwa z byłym I sekretarzem KC PZPR Edwardem Gierkiem na czele.

Ogółem w okresie stanu wojennego wydano 10 132 decyzje o internowaniu w stosunku do 9736 osób (396 decyzji dotyczyło osób internowanych ponownie, zdarzały się nawet przypadki trzykrotnego osadzania w „ośrodkach odosobnienia”). Wśród pozbawionych wolności zdecydowaną większość stanowili mężczyźni – 8728 przypadków, podczas gdy kobiet było 10084.

Warto w tym miejscu dodać, że uchylenie decyzji o internowaniu nie zawsze oznaczało wyjście na wolność – w przypadku 424 osób miało ono miejsce z powodu ich tymczasowego aresztowania5. Ponadto kolejnych 116 spośród zwolnionych z „internatów” (jak popularnie nazywano „ośrodki odosobnienia”) zostało następnie tymczasowo aresztowanych ze względu „na podjęcie działalności sprzecznej z prawem [stanu wojennego – G.M.]”6. W szczytowym okresie w „ośrodkach odosobnienia” przebywało 5128 internowanych, w tym 313 kobiet7. Znaczną część osób, w tym wszystkie kobiety, zwolniono w lipcu i sierpniu 1982 r. Wówczas to stan internowanych zmniejszył się do 561 osób, a liczba ośrodków internowania spadła do 148. Najbardziej opornych trzymano w „izolacji” aż do grudnia 1982 r., często do dnia likwidacji „internatów”.

Procesy przed sądami, rozprawy przed kolegiami ds. wykroczeń

W związku z wprowadzeniem stanu wojennego doszło do wielu zmian w funkcjonowaniu wymiaru sprawiedliwości. W życie weszły dekrety uchwalone przez Radę Państwa formalnie 12, a faktycznie 13 grudnia 1981 r.: dekret o postępowaniach szczególnych w sprawach o przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania stanu wojennego, a także dekret o przekazaniu do właściwości sądów wojskowych spraw o niektóre przestępstwa oraz o zmianie ustroju sądów wojskowych i wojskowych jednostek organizacyjnych Prokuratury Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w czasie obowiązywania stanu wojennego9.

Pierwszy z dekretów wprowadził na czas stanu wojennego postępowanie doraźne przed sądami wojskowymi i powszechnymi. Najniższa przewidziana w tym postępowaniu kara zasadnicza wynosiła 3 lata więzienia. Oprócz niej w trybie doraźnym przewidziana była sankcja dodatkowa – pozbawienia praw publicznych. Sąd mógł też orzec konfiskatę mienia w części lub całości, a także podać wyrok do wiadomości publicznej. Równocześnie wprowadzono postępowanie przyspieszone z karą pozbawienia wolności do 2 lat i grzywną do 100 tys. złotych.

Z kolei drugi dekret rozszerzał właściwości sądów wojskowych o sprawy, które przed stanem wojennym pozostawały w kompetencji sądów powszechnych. Jurysdykcji wojskowej poddane zostały „najgroźniejsze” przestępstwa, do których zaliczono m.in. przestępstwa przeciw podstawowym interesom politycznym i gospodarczym PRL oraz niektóre przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu. Sądy wojskowe rozpatrywały też m.in. sprawy o działania podejmowane w celu osłabienia obronności PRL czy o rozpowszechnianie wiadomości mogących osłabić obronność kraju. Do kompetencji prokuratur i sądów powszechnych należały natomiast m.in. sprawy o kontynuowanie działalności zawieszonego związku, stowarzyszenia lub organizacji, organizowanie strajku czy akcji protestacyjnej lub kierowanie nimi oraz zmuszanie innej osoby do udziału w strajku lub akcji protestacyjnej.

W czasie stanu wojennego prokuratury powszechne i wojskowe wszczęły w trybie doraźnym 10 774 śledztwa przeciwko 13 634 osobom, w tym z dekretu o stanie wojennym przeciwko 259410. Należy podkreślić, że początkowo prokuratorzy rygorystycznie przestrzegali zasad dotyczących postępowań szczególnych, obejmując nimi wszystkie przestępstwa przewidziane w dekrecie o stanie wojennym. Miało to na celu pokazanie społeczeństwu, że działania prokuratury będą ostre i zdecydowane. Wraz ze słabnięciem oporu społecznego bardziej selektywnie dobierano sprawy do prowadzenia w trybie doraźnym.

W okresie od 13 grudnia 1981 do 21 lipca 1983 r. za czyny z pobudek politycznych sądy powszechne skazały 1685 osób, z czego 979 na podstawie ustawodawstwa stanu wojennego. W tym samym czasie sądy wojskowe wydały wyroki skazujące wobec 10 191 osób, w tym wobec 5681 za przestępstwa z dekretu o stanie wojennym11. Najwięcej orzeczeń w trybie doraźnym zapadło w sądach wojewódzkich w Łodzi, Warszawie i Katowicach, a najmniej w Płocku, Koninie i Przemyślu. Najczęściej sądy orzekały karę do 3 lat pozbawienia wolności.

Najsurowsze wyroki były ferowane w stosunku do osób, które po wprowadzeniu stanu wojennego nie zaprzestały działalności związkowej, organizowały strajki i akcje protestacyjne na terenie wielkich zakładów pracy. Na przykład do 12 marca 1982 r. do sądów wpłynęło 191 spraw o te „przestępstwa” przeciwko 390 osobom, z czego sądy rozpoznały 141 spraw dotyczących 301 osób. Grupa oskarżonych o zorganizowanie strajku lub kierowanie nim i skazanych na karę do 3 lat pozbawienia wolności liczyła 85 osób, na karę 3 lat – 50 osób, a na karę powyżej 3 lat – 32 osoby12. Najwyższe wyroki za zorganizowanie akcji protestacyjnej w stanie wojennym zapadły w gdyńskim procesie Ewy Kubasiewicz, Jerzego Kowalczyka, Władysława Trzcińskiego, Wiesławy Kwiatkowskiej, Cezarego Godziuka, Jarosława Skowronka, Sławomira Sadowskiego, Krzysztofa Jankowskiego i Marka Czachora. Za „organizowanie strajków, kolportaż ulotek mogących osłabić gotowość obronną PRL i wywołać niepokój publiczny lub rozruchy” Sąd Marynarki Wojennej w Gdyni skazał Kubasiewicz, główną organizatorkę strajku w Wyższej Szkole Morskiej, na karę 10 lat pozbawienia wolności, Jankowskiego, Kowalczyka i Trzcińskiego na 9, Godziuka – 6, Skowronka i Sadowskiego – 5, Kwiatkowską – 4, a Czachora na 3 lata13.

„Najłagodniej” byli traktowani szeregowi członkowie „Solidarności”, sądzeni za niezorganizowaną, krótkotrwałą działalność przeciw władzy ludowej, np. wywieszenie flagi państwowej (!) czy próby zwołania zebrania związkowego.

Przed sądami w stanie wojennym stawali głównie ludzie młodzi, czasami również nieletni. Od 13 grudnia 1981 do 31 grudnia 1982 r. osądzono 315 osób nieletnich oskarżonych o złamanie prawa stanu wojennego. Osoby małoletnie traktowano łagodniej (z racji wieku nie groził im tryb doraźny). Najczęściej orzekaną karą był nadzór kuratora sądowego (90 przypadków) i zakład poprawczy (69 przypadków), przy czym tylko w pięciu przypadkach było to bezwzględne umieszczenie w zakładzie poprawczym, w pozostałych kary warunkowo zawieszano (małoletni pozostawał pod nadzorem kuratora). Stosunkowo często zresztą (32 przypadki) oddawano osoby małoletnie pod tzw. dozór odpowiedzialny rodziców14.

Co ciekawe – w ocenie przynajmniej niektórych obrońców – szczególnym „liberalizmem” odznaczały się sądy wojskowe, w których rozprawy toczyły się spokojniej i zapadały łagodniejsze wyroki. Równocześnie jednak pamiętać należy, że to właśnie w sądach wojskowych wydano w stanie wojennym sześć wyroków śmierci. Na taką karę zostali skazani: Zdzisław Najder, Zdzisław Rurarz i Romuald Spasowski, Waldemar Mazurkiewicz15, Jerzy Sumiński16 i Henryk Bogulak17. Wszystkie wyroki zapadły pod nieobecność oskarżonych w kraju, w trybie zaocznym, przy czym w pierwszych trzech przypadkach miały one przede wszystkim (jeśli nie wyłącznie) charakter polityczny. Najder był działaczem opozycji (m.in. współzałożycielem Polskiego Porozumienia Niepodległościowego, członkiem i doradcą NSZZ „Solidarność”), a od kwietnia 1982 r. dyrektorem Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa. Natomiast Rurarz i Spasowski to polscy dyplomaci. Łączyło ich jedno – wszyscy po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego poprosili o azyl na Zachodzie18.

Niechlubnie wyróżniły się kolegia ds. wykroczeń. Wydawały one wyroki skazujące bez większych oporów, nawet w przypadku braku wystarczających dowodów winy. Anegdotyczna, ale całkiem zasłużona stała się opinia, że „do skazania uczestników ulicznych manifestacji starczą jeden kamień i jeden milicjant” – oczywiście ten sam kamień i ten sam milicjant obecny w tym samym czasie w kilku różnych miejscach. Szczególnie dolegliwą praktyką było orzekanie o przepadku pojazdu służącego do przewozu nielegalnych druków. Do 1 listopada 1982 r. kolegia ukarały w trybie przyspieszonym 176 757 osób, w tym karą aresztu 6384 osoby, a karą grzywny 169 524. Spośród ukaranych 78,8 proc. nie przestrzegało godziny milicyjnej, 11,3 proc. uchylało się od obowiązku posiadania przy sobie dowodu osobistego, a 3,2 proc. brało udział w strajku lub akcji protestacyjnej19. Z kolei od maja do listopada 1982 r. ukarano 6147 osób zatrzymanych w związku z zajściami i demonstracjami ulicznymi. „Za nieopuszczenie zbiegowiska” 604 osobom wymierzono karę aresztu od 1 do 3 miesięcy, a 5034 karę grzywny od 1500 do 20 tys. zł20. Ogółem od 13 grudnia 1981 do 21 lipca 1983 r. kolegia ds. wykroczeń ukarały za wykroczenia z dekretu o stanie wojennym 207 477 osób, w tym karą aresztu 4273 osoby21. Orzekano najczęściej w trybie przyspieszonym.

Weryfikacja

Jednym z podstawowych posunięć władz po wprowadzeniu stanu wojennego stała się weryfikacja kadr. Oznaczała ona de facto czystki kadrowe, w których wyniku pozbyto się osób najbardziej niewygodnych – w zdecydowanej większości byli to ludzie zaangażowani w niezależną działalność, przede wszystkim w NSZZ „Solidarność”. Objęła ona zasadniczo wszystkie środowiska i grupy zawodowe, ale największe rozmiary przybrała w środowisku dziennikarskim (na niej się tu głównie skupię).

Według danych Komitetu Helsińskiego weryfikacja odbywała się dwuetapowo: najpierw poddano jej dziennikarzy funkcyjnych (naczelnych redaktorów, ich zastępców i kierowników poszczególnych redakcji), a potem pozostałych dziennikarzy (z udziałem pozytywnie zweryfikowanych „funkcyjnych”). Polegała ona na indywidualnych rozmowach, których celem był sondaż stanowiska poszczególnych pracowników wobec „Solidarności”, Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, stanu wojennego oraz modelu środków masowego przekazu. Według opozycji rozmowy te, noszące charakter przesłuchania, nie miały jednak wpływu na decyzje o losach poszczególnych osób, gdyż o tym zdecydowano już wcześniej22. Nic dziwnego, skoro komisje dysponowały szczegółowymi dossier dotyczącymi weryfikowanych osób. Dawały one członkom komisji nie tylko wiedzę na temat działalności publicznej tychże osób, ale także na temat ich życia prywatnego. Był to oczywiście rezultat inwigilacji pracowników prasy, radia i telewizji przez Służbę Bezpieczeństwa (od lutego 1981 r. środowisko to pozostawało w gestii kontrwywiadu), która gromadziła materiały dotyczące „ochranianego operacyjnie” przez siebie środowiska, w tym wykazy „dobrych” i „złych” dziennikarzy, skrzętnie wykorzystywane po 13 grudnia 1981 r. 

Atmosferę weryfikacji dobrze oddają wspomnienia dziennikarki radiowej Janiny Jankowskiej: „Pojawił się strach, upokorzenie i podział środowiska. W komisjach obok funkcyjnych i funkcjonariuszy znaleźli się dawni koledzy”23. Weryfikowano dziennikarzy prasy, radia i telewizji oraz pracowników administracji, wydawnictw, drukarni, kolportażu i techniki PR i TVP. Przeprowadzono ponad 10 tys. rozmów. W ich wyniku, według oficjalnych danych, negatywnie zweryfikowano ponad 10 proc. środowiska dziennikarskiego. Odwołano z funkcji 60 redaktorów naczelnych, 78 zastępców redaktorów naczelnych i 57 sekretarzy redakcji24. W niektórych ośrodkach ten odsetek był znacznie wyższy. Na przykład w połączonych redakcjach trzech trójmiejskich dzienników: „Głosu Wybrzeża”, „Dziennika Bałtyckiego” i „Wieczoru Wybrzeża”, negatywnie zweryfikowano 97 osób, tj. jedną trzecią25. Podobnie było w przypadku „Wieczoru Wrocławia”. Negatywnie zweryfikowano aż 30 proc. dziennikarzy tej gazety26. Według danych Komitetu Helsińskiego pracy pozbawiono około 1200 dziennikarzy, a dalszych tysiąc zdegradowano lub ukarano innymi karami, np. przesunięciem na inne stanowisko.

Do podobnych czystek, choć na mniejszą skalę, doszło oczywiście w wielu innych środowiskach, w tym w administracji państwowej i szkolnictwie, zwłaszcza wyższym (do końca 1982 r. odwołano 20 rektorów27). Weryfikację przeprowadzono również w wymiarze sprawiedliwości. Z powodu zaangażowania w działalność związkową na wniosek ministra sprawiedliwości Rada Państwa do końca 1982 r. odwołała 40 sędziów (m.in. sędziego Sądu Najwyższego Adama Strzembosza)28. Ponadto wielu sędziów związanych z „Solidarnością” przeniesiono na niższe stanowiska lub do sądów w pobliskich miejscowościach29.

Działania specjalne (nękające) SB

Jednym z elementów represji były także prowadzone przez SB działania specjalne, w tym działania nękające. Obejmowały one bardzo szeroki wachlarz metod, włącznie z porwaniami i pobiciami. Wybór zastosowanego sposobu nękania zależał najprawdopodobniej od inwencji danego funkcjonariusza SB30. O tym, że takie działania po 13 grudnia 1981 r. odbywały się na dużą skalę, świadczy prowadzenie ich wobec co najmniej 39 osób, w tym czołowych przedstawicieli środowiska naukowego i artystycznego, przez trzy wydziały jednego z departamentów operacyjnych zajmujących się opozycją (Departamentu III MSW) w połowie 1982 r. A w operacje tego rodzaju angażowały się zapewne inne wydziały tego departamentu, większość pozostałych jednostek w centrali MSW oraz ich odpowiedniki terenowe w 49 komendach wojewódzkich MO31.

Podobnie jak w latach siedemdziesiątych, najczęściej stosowano operacje „list” i „telefon” (listy z ostrzeżeniami i pogróżkami pod adresem danej osoby, anonimy do rodziny, znajomych lub instytucji). W celu podważenia reputacji żony przywódcy KPN Leszka Moczulskiego, Marii, rozpowszechniano anonim z sugestią, że przyczyniła się ona do kompromitacji swego męża i kierowanej przez niego organizacji. W ramach działań przeciwko Gustawowi Holoubkowi „w imieniu” mieszkańców dzielnicy Mokotów wysłano z kolei list do wicemarszałka sejmu „kwestionujący zasadność przyznania” aktorowi mieszkania przy ul. Narbutta. Niekiedy te z pozoru niewinne działania przybierały formę dość drastyczną. Na przykład do Stanisława Brejdyganta zatelefonowano pod szyldem rzekomej organizacji anarchistycznej i zagrożono mu wykonaniem wyroku śmierci, jeśli w najbliższym czasie nie wpłaci 100 tys. zł na konto Centrum Zdrowia Dziecka, a aktora warszawskiego Teatru Nowego Zygmunta Listkiewicza wezwano listownie do poradni „W” (czyli wenerologicznej) pod pretekstem wskazania go jako kontakt przez dziewczynę chorą na kiłę, natomiast do jego żony wysłano list „w imieniu” rzekomej kochanki męża32.

Chętnie stosowano też inne metody, np. rozpuszczanie plotek (m.in. przy pomocy agentury). Metodę tę wykorzystano np. wobec ukrywającego się po 13 grudnia 1981 r. członka KPN Andrzeja Szomańskiego, rozpuszczając w jego środowisku pogłoskę, że czyni to za cichym przyzwoleniem SB. W tym samym czasie w celu skompromitowania adwokata Władysława Siły-Nowickiego rozpowszechniano informację o jego rzekomym kunktatorskim zachowaniu podczas obrony przywódców KPN. Sięgano również po różnego rodzaju atrakcyjne ogłoszenia, np. funkcjonariusze SB rozlepili 60 ofert „w imieniu” aktorki Marii Homerskiej z propozycją wynajęcia jej mieszkania na korzystnych warunkach. W przypadku działacza Ruchu Młodej Polski Piotra Ogińskiego doprowadzono do skazania go przez kolegium ds. wykroczeń za zamieszkanie bez zameldowania i do wydalenia z wynajmowanego mieszkania33.

Nie cofano się także przed niszczeniem mienia. Aktorce Mai Komorowskiej uszkodzono zamek w drzwiach wejściowych do mieszkania i poprzecinano opony w samochodzie, a satyrykowi Jackowi Fedorowiczowi spalono samochód.

Rzadziej stosowano drastyczniejsze działania, takie jak porwania. Na przykład w styczniu 1983 r. Janusz Krupski (jeden z założycieli podziemnego kwartalnika „Spotkania”) został ujęty w Warszawie, wywieziony przez funkcjonariuszy SB do Puszczy Kampinoskiej i oblany żrącą cieczą34.

Pobicia, zabójstwa

Skutkiem ubocznym wprowadzenia stanu wojennego był wzrost brutalności „zbrojnego ramienia partii”, czyli resortu spraw wewnętrznych, a zwłaszcza Zmotoryzowanych Odwodów Milicji Obywatelskiej35. Po 13 grudnia 1981 r. przy pacyfikacji niektórych strajkujących zakładów pracy36 robotnikom urządzano regularne „ścieżki zdrowia”. Wyjątkowo tragiczny przebieg miała akcja stłumienia protestu w kopalni „Wujek”, podczas której interweniujący funkcjonariusze użyli broni, w wyniku czego zginęło 9 górników, a kilkudziesięciu innych zostało rannych. Brutalnie rozprawiano się również z demonstracjami ulicznymi organizowanymi przez opozycję. Ich uczestników bito i zamykano. Największy zasięg i najtragiczniejszy przebieg miały demonstracje 31 sierpnia 1982 r. z okazji drugiej rocznicy podpisania porozumień sierpniowych. Najkrwawsze wydarzenia rozegrały się w Lubinie (3 ofiary śmiertelne), gdzie zomowcy strzelali do ludzi z krążących po mieście samochodów, a także we Wrocławiu i Gdańsku (po jednej ofierze śmiertelnej).

To właśnie po 13 grudnia 1981 r. narodziła się instytucja „nieznanego sprawcy”. W tzw. raporcie Rokity (od nazwiska Jana Rokity, przewodniczącego powołanej w 1989 r. Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalności MSW analizującej rolę, jaką odegrali funkcjonariusze resortu spraw wewnętrznych w śmierci37 122 osób w okresie od wprowadzenia stanu wojennego do schyłku PRL) stwierdzono, że 88 zbadanych przypadków śmierci bez wątpliwości kwalifikuje się do wszczęcia, wznowienia lub podjęcia postępowania karnego38.

Bibliografia

Źródła

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych

KC PZPR, Wydział Administracyjny, 628

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

AIPN, 1585/258

Archiwum Ministerstwa Sprawiedliwości

Gabinet Ministra Sprawiedliwości

29/1318

29/1329

Źródła drukowane

Główne kierunki działania resortu sprawiedliwości w 1982 r., Warszawa 1983.

Stan wojenny w dokumentach władz PRL (1980–1983), oprac. B. Kopka, G. Majchrzak, Warszawa 2001.

Prawa człowieka i obywatela w PRL. 13 XII 1981 – 31 XII 1982, Paryż 1983.

Raport Rokity. Sprawozdanie Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalności MSW, Kraków 2005.

Prasa

Krasicki I., KSS KOR. Fakty i wnioski. Głęboko sięgają korzenie, „Trybuna Ludu”, 20 IX 1982.

Zwierzenia komisarza, „Wiadomości. Biuletyn Informacyjny NSZZ Solidarność Region Mazowsze”, 30 III 1982, nr 24/25.

Wspomnienia

Jankowska J., „Solidarność” w Polskim Radiu [w:] 70 lat Polskiego Radia 1925–1995, Warszawa 1995.

Informatory, encyklopedie, słowniki

Informator o osobach skazanych za szpiegostwo w latach 1944–1984, Lublin 1994.

Opracowania

Dudała J., Solidarność Lechia Gdańsk, „Gazeta Polska” 2005, nr 35.

Friszke A., Stan wojenny – statystyka represji, „Wolność i Solidarność” 2011, nr 2.

Lasota M., O raporcie sejmowej komisji śledczej poświęconym samodzielnej Grupie „D” w MSW. Informacja o działalności komórek „D” pionu IV byłej Służby Bezpieczeństwa, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2003, nr 1 (24).

Majchrzak G., Kryptonim „Jodła”, „Bibuła” 2011.

Majchrzak G., Nękanie Holoubka, „Rzeczpospolita”, 17 VII 2003.

Majchrzak G., Prawo, którego nie było, „Gazeta Polska” 2010, nr 50 .

Majchrzak G., Przywracanie „normalności”, „Rzeczpospolita”, 13/14 XII 2003.

Majchrzak G., Wyroki śmierci w stanie wojennym, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 11 (22), s. 61–64.

Majchrzak G., Zapomniane kary śmierci, „Gazeta Polska” 2009, nr 50.

Narbutt M., Musimy kończyć, kop sobie grób, „Rzeczpospolita”, 5/6 II 2005.

Polak W., Stan wojenny – pierwsze dni, Gdańsk 2006.

Stan wojenny w Polsce 1981–1983, red. A. Dudek, Warszawa 2003.

Wysocki M., Osaczony złem, Warszawa 2000.

Wysocki M., Osaczony. W sprawie śmierci Grzegorza Przemyka, Warszawa 1997.

Materiały internetowe

Majchrzak G., Sprawa uwolnienia „jedenastki”, http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=D01574_Sprawa_uwolnienia_11, data dostępu 23 IX 2015 r.

Repressions during the martial law period in Poland

Martial law is a period in the history of the People’s Republic of Poland of the most severe repressions effected against the opposition activists, the Stalinist times excepted, of course. The repressions took many forms: internment, arrests, dismissal from work under the so-called “verification” regime, summoning for military service, special (harassment) actions performed by the Security Service, assaults or murders. It was after 13 December 1981 that the notion of the “unknown perpetrator” came to be. Tens of thousands of Polish nationals experienced the repressions. Penalties were even imposed for hanging the national flag, as part of the fight with the counter-revolutionaries. In this matter, the authorities could count on the support of the “justice system”, both courts (civil and military, whose competences were largely extended) and misdemeanour courts. In some environments, e.g. among journalists, personnel cleansing was very problematic. The dismissed persons had a huge problem with finding employment (the so-called wolf ticket).

1 AIPN, 1585/258, Materiały z krajowej odprawy kierowniczego aktywu resortu spraw wewnętrznych w dniu 7 czerwca 1982 r. Wystąpienie I sekretarza Komitetu Centralnego PZPR, Prezesa Rady Ministrów, tow. gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, k. 68.

2 G. Majchrzak, Przywracanie „normalności”, „Rzeczpospolita”, 13/14 XII 2003, s. A8.

3 Stan wojenny w dokumentach władz PRL (1980–1983), oprac. B. Kopka, G. Majchrzak, Warszawa 2001, s. 67. Wśród internowanych w pierwszej dobie stanu wojennego znalazło się: 88 byłych członków i współpracowników Komitetu Obrony Robotników, 78 członków KPN, 135 działaczy władz krajowych „Solidarności”, 403 członków zarządów regionów związku oraz 1051 działaczy komisji zakładowych NSZZ „Solidarność”.

4 Stan wojenny w dokumentach..., s. 381. Co warto podkreślić, w listopadzie 1980 r. – jak stwierdzał wiceminister spraw wewnętrznych Adam Krzysztoporski – planowano akcję o znacznie szerszym zakresie i internowanie „dużej liczby osób, może około 30–40 tys. na wstępie operacji, a później może jeszcze dwa – trzy razy więcej” (G. Majchrzak, Kryptonim „Jodła”, „Bibuła” 2011, s. 1).

5 Wolności nie odzyskali np. działacze Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” i KOR, którym mimo abolicji na czyny sprzed wprowadzenia stanu wojennego władze za działalność przed 13 grudnia 1981 r. planowały wytoczyć proces (zob. G. Majchrzak, Sprawa uwolnienia „jedenastki”, http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=D01574_Sprawa_uwolnienia_11, data dostępu 23 IX 2016 r.).

6 Stan wojenny w dokumentach..., s. 381.

7 Główne kierunki działania resortu sprawiedliwości w 1982 r., Warszawa 1983, s. 71.

8 Ibidem.

9 Zob. DzU 1981, nr 29, poz. 156–157. Co niezwykle istotne, prawodawstwo stanu wojennego już po uchwaleniu przez Radę Państwa podlegało (wbrew obowiązującym regułom prawnym) dalszej obróbce legislacyjnej. Zresztą zarówno same dekrety, jak i Dziennik Ustaw je zwierający zostały antydatowane. Więcej zob. G. Majchrzak, Prawo, którego nie było, „Gazeta Polska” 2010, nr 50, s. 28–29.

10 Stan wojenny w dokumentach..., s. 376.

11 Ibidem, s. 377–378. Wśród skazanych przez sądy w stanie wojennym znaleźli się także przedstawiciele wymiaru sprawiedliwości, m.in. sędzia Hubert Błaszczyk, wiceprezes Sądu Rejonowego w Świebodzinie, za działalność w nielegalnych strukturach „Solidarności” został skazany na 4 lata pozbawienia wolności i 3 lata utraty praw publicznych. Przyczyną wszczynania postępowań dyscyplinarnych wobec sędziów był natomiast „nadmierny liberalizm”. Tak było np. w przypadku sędziego Mikołaja Kwiatkowskiego z Warszawy. Szerokim echem odbiła się we wrześniu 1982 r. sprawa odwołania sędziego Krzysztofa Kauby z Warszawy i list 40 warszawskich sędziów w jego obronie. Jedynym rezultatem tego listu były upomnienia dla sygnatariuszy listu i odwołanie przewodniczących wydziałów sądów warszawskich, którzy podpisali protest.

12 AMS, GMS, 29/1318, Zadania sądownictwa w aktualnej sytuacji społeczno-politycznej w kraju. Referat ministra sprawiedliwości Sylwestra Zawadzkiego na konferencji prezesów sądów wojewódzkich oraz okręgowych sądów pracy i ubezpieczeń społecznych z udziałem I sekretarzy POP w Popowie, 12–13 III 1982 r., s. 12.

13 S. Cenckiewicz, Pomorze Gdańskie i Kujawy [w:] Stan wojenny w Polsce 1981–1983, red. A. Dudek, Warszawa 2003, s. 542–543.

14 AMS, GMS, 29/1329, Informacja o przestępczości nieletnich, związanej z naruszeniem przepisów obowiązujących w czasie trwania stanu wojennego, b.d., s. 2.

15 Waldemar Mazurkiewicz – pracownik stałego przedstawicielstwa PRL przy Organizacji Narodów Zjednoczonych w Nowym Jorku i wieloletni funkcjonariusz SB (pracownik Biura Śledczego i Biura Szyfrów MSW) wykorzystywany do pracy na Zachodzie jako szyfrant. Jego zdrada spowodowała konieczność zmiany systemu szyfrowego PRL w łączności z zagranicą. Na karę śmierci został skazany w 1982 r. O wyroku poinformowano 12 maja 1982 r. w krótkiej notatce prasowej.

16 Jerzy Sumiński – oficer kontrwywiadu wojskowego, zdezerterował w czerwcu 1981 r. Przekazał Amerykanom wiele cennych danych (m.in. na temat wywiadu polskiego w Niemczech). Został skazany 7 lutego 1982 r. przez Izbę Wojskową Sądu Najwyższego (zob. Informator o osobach skazanych za szpiegostwo w latach 1944–1984, Lublin 1994, s. 124).

17 Henryk Bogulak – kierowca w MSW wykorzystywany przez wywiad podczas akcji zagranicznych. Skazany przez Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego 10 marca 1983 r. na karę 25 lat więzienia. 10 maja 1983 r. Izba Wojskowa Sądu Najwyższego zmieniła ten wyrok na karę śmierci (Informator o osobach skazanych za szpiegostwo..., s. 351). Bogulak i Mazurkiewicz „sprzedali” wywiadowi zachodniemu około stu pracowników polskiego wywiadu i kontrwywiadu.

18 Romualda Spasowskiego, który – jak poinformowano w prasie – miał rzekomo problemy z depresją, początkowo (w sierpniu 1982 r.) skazano „jedynie” na 15 lat pozbawienia wolności. Kilka miesięcy później (w październiku tegoż roku) Izba Wojskowa Sądu Najwyższego zmieniła jednak wyrok na karę śmierci. Więcej zob. G. Majchrzak, Zapomniane kary śmierci, „Gazeta Polska” 2009, nr 50, s. 18.

19 AAN, KC PZPR, Wydział Administracyjny, 628, Informacja Ministerstwa Spraw Wewnętrznych o stosowaniu prawa w okresie stanu wojennego w celu umocnienia bezpieczeństwa i porządku publicznego oraz dyscypliny społecznej, [1982 r.], s. 5.

20 Ibidem.

21 Stan wojenny w dokumentach..., s. 379.

22 Zupełnie inaczej sprawę tę widziała druga strona. Świadczy o tym chociażby wypowiedź komisarza wojskowego w radiu i telewizji płk. Lesława Wojtasika podczas spotkania z aktywem partyjnym z drugiej połowy lutego 1982 r.: „Prowadzimy weryfikację wszędzie, gdzie to możliwe. No i co z tego? Zweryfikujemy jakiegoś członka »S[olidarności]«, że się nie nadaje do pracy – albo go zweryfikujemy ze względów politycznych. Po pierwsze nie mamy takiego prawa, żeby go weryfikować, bo istnieje dekret o abolicji. On mógł być nawet w KPN. A przychodzi na rozmowę i mówi, że wyrzeka się KPN, to wy mu wtedy bezpośrednio zarzutów politycznych postawić nie możecie. No nie możecie! Nie możecie mu powiedzieć: ty byłeś aktywistą »Solidarności«, to z pracy won! To samo jest w świecie naukowym. Przeprowadzać weryfikację? No i co z tego? Trzeba się zastanowić, jakie będą tego efekty. Weryfikacja niesłychanie bulwersuje środowisko”. Zob. Zwierzenia komisarza, „Wiadomości. Biuletyn Informacyjny NSZZ Solidarność Region Mazowsze”, 30 III 1982, nr 24/25, s. 1–8 (w artykule błędnie podano płk Wiślicki).

23 J. Jankowska, „Solidarność” w Polskim Radiu [w:] 70 lat Polskiego Radia 1925–1995, Warszawa 1995, s. 160.

24 Stan wojenny w dokumentach..., s. 271–272.

25 S. Cenckiewicz, Pomorze Gdańskie i Kujawy..., s. 504.

26 Ł. Kamiński, P. Piotrowski, Dolny Śląsk i Śląsk Opolski [w:] Stan wojenny w Polsce..., s. 43.

27 Prawa człowieka i obywatela w PRL. 13 XII 1981 – 31 XII 1982, Paryż 1983, s. 204. Głośnym echem odbiło się zwłaszcza usunięcie 7 kwietnia 1982 r. ze stanowiska rektora Uniwersytetu Warszawskiego prof. Henryka Samsonowicza.

28 W. Polak, Stan wojenny – pierwsze dni, Gdańsk 2006, s. 375.

29 A. Friszke, Stan wojenny – statystyka represji, „Wolność i Solidarność” 2011, nr 2, s. 51.

30 Ponieważ nawet w świetle ustawodawstwa PRL większość działań tego rodzaju miała charakter pozaprawny, nie udało się do tej pory odnaleźć żadnych dokumentów normatywnych regulujących takie praktyki. Najprawdopodobniej zalecenia tego typu wydawano jedynie ustnie.

31 Stosunkowo najwięcej wiadomo o działaniach tego rodzaju prowadzonych przez Samodzielną Grupę „D”, a później Wydział VI Departamentu IV MSW i ich odpowiedniki terenowe (zob. M. Lasota, O raporcie sejmowej komisji śledczej poświęconym samodzielnej Grupie „D” w MSW. Informacja o działalności komórek „D” pionu IV byłej Służby Bezpieczeństwa, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2003, nr 1 (24), s. 27–56).

32 Więcej zob. G. Majchrzak, Nękanie Holoubka, „Rzeczpospolita”, 17 VII 2003, s. A1, A4.

33 Ibidem.

34 Więcej na temat działań specjalnych SB w latach osiemdziesiątych zob. M. Narbutt, Musimy kończyć, kop sobie grób, „Rzeczpospolita”, 5/6 II 2005, s. A8, A9.

35 W tym czasie w Polsce popularność zyskało następujące rozwinięcie skrótów MO (Milicja Obywatelska), ORMO (Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej) i ZOMO (Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej) – „mogą obić”, „oni również mogą obić” oraz „zwłaszcza oni mogą obić”. Do najbardziej znanych należała również rymowanka odwołująca się do popularnych wówczas proszków do prania: „Ani IXI, ani OMO nie pierze tak jak ZOMO”.

36 Według danych MSW przy użyciu siły w grudniu 1981 r. zakończono strajk w 40 spośród 199 strajkujących zakładów pracy. Największe rozmiary miały akcje sił porządkowych w takich zakładach, jak Huta im. Lenina, stocznie w Gdańsku i Szczecinie, Huta Warszawa, Ursus, Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego w Świdniku, kopalnie „Wujek”, „Borynia” i „Staszic”.

37 Badano przypadki zabójstw w czasie demonstracji ulicznych, zabójstwa z broni palnej, niewyjaśnione zgony w więzieniach, pobicia ze skutkiem śmiertelnym i inne.

38 Zob. Raport Rokity. Sprawozdanie Sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania Działalności MSW, Kraków 2005. We wniosku końcowym tego raportu stwierdzano m.in.: „Głównym bowiem celem działania Ministerstwa Spraw Wewnętrznych było zapewnienie własnemu aparatowi niekontrolowanej przez żadne inne struktury państwowe władzy nad obywatelami, w tym – co wynika bezpośrednio z wyników badań Komisji – nad ich życiem i zdrowiem. W tym celu stworzono mechanizm, który nie tylko tolerował w obrębie administracji państwowej instytucje przestępcze (jak wydział »D«), ale w całości służył – bez względu na intencje funkcjonujących w jego obrębie osób – wywoływaniu i ochranianiu działań przestępczych poszczególnych organów MSW i pojedynczych funkcjonariuszy. Obecność takiej struktury w rzeczywistości ustrojowej państwa powodowała, że ustrój ten w ścisłym sensie oparty został na rządach bezprawia” (ibidem, s. 182).

Paweł Piotrowski

Służba wojskowa jako forma represji politycznej w ludowym Wojsku Polskim

Stałym elementem systemów totalitarnych jest represyjność wszystkich organów państwa mogących zadanie to wypełniać. Nie inaczej było również w powojennej Polsce, gdy siły zbrojne aktywnie uczestniczyły w ustanowieniu komunistycznego systemu władzy oraz tłumiły masowe przejawy oporu społecznego. Wśród różnych form represji stosowanych przeciwko społeczeństwu przy udziale ludowego Wojska Polskiego można wyróżnić także te, które miały podstawy w realizacji ustawowego obowiązku służby wojskowej. Należały do nich przede wszystkim bataliony pracy i górnicze funkcjonujące w latach 1950–19581, służba wojskowa kleryków, począwszy od roku 1959 do 19802, jak również formowane w okresie kryzysów politycznych 1968 r., 1976 i lat 1981–1983 tzw. kompanie polowe i specjalne. O ile te dwie pierwsze formy są dość dobrze rozeznane badawczo, o tyle kompanie polowe, chociaż zainteresowali się nimi dziennikarze, nadal oczekują na badania naukowe3. Ich istnienie zauważane jest wprawdzie w syntezach dotyczących kryzysów społecznych w PRL, lecz pozostają one na marginesie głównego nurtu rozważań4.

Podstawę do tej formy represji stanowiły zapisy ustaw o obowiązku wojskowym, przyjętych w okresie Polski Ludowej. Pierwszą z nich była Ustawa z 4 lutego 1950 r. o powszechnym obowiązku wojskowym5. Artykuły 48–50 tej ustawy umożliwiały odbywanie zastępczej służby wojskowej, która polegała na „odbywaniu wyszkolenia wojskowego oraz na wykonywaniu pracy, potrzebnej dla celów obrony Państwa i realizacji narodowych planów gospodarczych”. Pozwalały one również powoływać do służby zastępczej poborowych, którzy zostali już wcześniej przeniesieni do rezerwy bez odbycia zasadniczej służby wojskowej. Opierając się na kryteriach politycznych, mężczyzn pochodzących ze środowisk wrogich Polsce Ludowej można było kierować do służby w batalionach pracy, a później górniczych. Natomiast począwszy od 1959 r., przepisy te były wykorzystywane do nękania kleryków seminariów duchownych i – wbrew zawartemu 14 kwietnia 1950 r. porozumieniu między rządem a Kościołem (które rząd w okresie stalinowskim w tej części respektował) – powoływania ich do zasadniczej służby wojskowej. Kolejne ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym wprowadzano w latach 1959 i 1963, natomiast 21 listopada 1967 r. uchwalono Ustawę o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, której zapisy po wielu zmianach są zresztą stosowane do dziś6. Właśnie one stały się podstawą do powoływania do specjalnych pododdziałów – kompanii polowych – osób, wobec których władze nie mogły lub nie chciały zastosować represji karnych, uważając jednocześnie, że z przyczyn politycznych i społecznych odseparowanie tych osób od społeczeństwa i ich dotychczasowego otoczenia wywrze pozytywny – z punktu widzenia władz – skutek.

Funkcjonowanie jednostek pracy w Wojsku Polskim w latach pięćdziesiątych

Jednym z elementów systemu stalinowskiego w Europie Środkowej był nadzór nad prawidłową postawą polityczną żołnierzy „ludowych armii”. Poborowych, którzy nie spełniali określonych kryteriów światopoglądowych lub też – z racji np. pochodzenia czy posiadania rodziny za granicą – nie mogli nosić broni, kierowano do specjalnych jednostek roboczych. Takie jednostki, wzorowane częściowo na funkcjonujących w ZSRR batalionach roboczych, tzw. stroitielnych batalionach, były w gruncie rzeczy jednostkami karnymi. Istniały one we wszystkich krajach bloku. Najlepiej zbadane jest funkcjonowanie jednostek pracy w Republice Czeskiej7, Polsce8, Słowacji9 i na Węgrzech10. W większości wymienionych krajów jednostki pracy wchodziły w skład wojsk inżynieryjnych i wykonywały różne zadania, od prac w kopalniach po budowy obiektów i dróg. Tylko w Polsce stworzono specyficzne formy podporządkowania tych jednostek, ewoluowały one też znacznie.

Po zakończeniu działań wojennych Polska na mocy umowy z ZSRR była zobowiązana dostarczyć kontyngent węgla kamiennego do tego kraju w myśl dwustronnych ustaleń. Sytuację znacznie utrudniło wywiezienie do ZSRR około 15–20 tys. górników z terenu Górnego Śląska. Aby wykonać obowiązujące limity, ZSRR przysłał do Polski do pracy w kopalniach 50 tys. jeńców niemieckich. Pracowali oni od września 1945 r. do czasu utworzenia NRD, kiedy to zwolniono ich z niewoli11. Dość duża grupa jeńców niemieckich była także zatrudniona przy odbudowie Warszawy. W związku z powstaniem NRD i koniecznością zwolnienia jeńców niemieckich należało zapełnić pozostałą po nich lukę. Sprawę tę przekazano do rozwiązania wojsku. Zgodnie z rozkazem ministra obrony narodowej marsz. Michała Roli-Żymierskiego już 1 października 1947 r. sprawą batalionów roboczych zajęła się międzyministerialna konferencja z udziałem gen. Jerzego Bordziłowskiego i gen. Jana Góreckiego, III wiceministra obrony. Podczas tej konferencji poszczególne resorty zgłosiły zapotrzebowanie na 60 tys. ludzi12. Na brak rąk do pracy początkowo próbowano zaradzić, powołując tzw. brygady nadkontyngentowe w ramach Powszechnej Organizacji „Służba Polsce”. Mieli do nich trafiać poborowi, którzy ze względów politycznych nie zostali skierowani do zasadniczej służby wojskowej. Dotyczyło to głównie poborowych wywodzących się z bogatego chłopstwa czy burżuazji oraz osób znajdujących się „pod wpływem wrogiej propagandy”13. Pierwszy pobór do tych oddziałów miał miejsce 27 kwietnia 1949 r. Do kopalń skierowano wówczas 11 brygad, z czego 8 do kopalń węgla, natomiast 3 brygady do kamieniołomów na terenie województw katowickiego i wrocławskiego; po sformowaniu liczyły one 6500 junaków14. W brygadach tych około 40–50 proc. załogi stanowili – jak to określano – „obcy klasowo”, a czas ich służby wynosił jeden rok.

Było to jednak rozwiązanie doraźne i już 24 czerwca 1949 r. szef Sztabu Generalnego gen. Władysław Korczyc w piśmie do ministra obrony narodowej marsz. Michała Roli-Żymierskiego zaproponował, aby do kopalń skierować specjalne bataliony robocze. Miały być one formowane spośród poborowych, którzy ze względów politycznych nie mogli odbywać służby wojskowej w normalnych jednostkach bojowych15. Szukano również innych rozwiązań problemu dotkliwego deficytu rąk do pracy w górnictwie. 25 lipca 1949 r. szef Głównego Zarządu Polityczno-Wychowawczego gen. bryg. Edward Ochab zaproponował skierowanie do kopalń żołnierzy, którzy mieli wydobywać węgiel na potrzeby wojska. Początkowo próbowano przeprowadzić nabór ochotniczy, lecz pomimo akcji propagandowej z udziałem PZPR i ZMP zgłosiło się tylko 373 żołnierzy16. W tej sytuacji 5 sierpnia 1949 r. rozkazem nr 36//MON gen. Ochab, zastępujący marsz. Rolę-Żymierskiego, polecił, by w celu zapewnienia dostaw węgla – w ramach przeprowadzanego poboru mężczyzn z rocznika 1928 – powołać dodatkowo 4 tys. poborowych kwalifikujących się do nadkontyngentu. Mieli oni być, po przeszkoleniu bez broni, skierowani do wytypowanych kopalń podległych Ministerstwu Górnictwa i Energetyki17. Bliższe szczegóły ustalił rozkaz ministra obrony narodowej nr 0169/Org. z 13 sierpnia 1949 r., który nakazywał dowódcom okręgów wojskowych sformowanie do 13 września 1949 r. na poligonach czterech batalionów pracy: 1 Batalionu Pracy w Szladze k. Orzysza (obecnie Bemowo Piskie); 2 Batalionu Pracy w Drawsku Pomorskim; 3 Batalionu Pracy w Biedrusku; 4 Batalionu Pracy w Dębie k. Tarnobrzega18. Oddziały te miały liczyć etatowo 1137 wojskowych. Do 15 października 1949 r. przybyły one na Górny Śląsk, gdzie podporządkowano je dowództwu Okręgu Wojskowego nr V. 

Typowaniem przeznaczonych do odbycia tej formy służby wojskowej zajmowały się Rejonowe Komendy Uzupełnień we współpracy z miejscowymi Urzędami Bezpieczeństwa oraz komitetami PZPR. Ta forma zasilenia siłą roboczą górnictwa okazała się udana, w związku z czym podjęto decyzję o formowaniu kolejnych jednostek górniczych. Rozkazem ministra obrony narodowej nr 04/Org. z 18 stycznia 1950 r. sformowano do końca lutego kolejne pięć batalionów pracy. Były to 5 Batalion Pracy w Ostródzie, 6 Batalion Pracy w Elblągu, 7 i 8 Bataliony Pracy w Biedrusku oraz 9 Batalion Pracy w Kobierzynie k. Krakowa. Podobnie jak pierwsze bataliony, miały one liczyć 1137 żołnierzy i po przeszkoleniu, począwszy od 20 kwietnia 1950 r., planowano je skierować do prac w przemyśle węglowym19. Wszystkie bataliony pracy były utrzymywane poza normą wojska, a koszty ich utrzymania refundowało Ministerstwo Górnictwa i Energetyki. W celu zapewnienia kontroli nad funkcjonowaniem batalionów pracy, rozkazem ministra obrony narodowej nr 031/Org. z 18 kwietnia 1950 r., utworzono w maju w Katowicach Dowództwo Batalionów Pracy, któremu podporządkowano wszystkie 9 batalionów, liczących etatowo 11 354 żołnierzy20. Ich rozmieszczenie pokazuje poniższa tabela.

Tabela 1. Rozmieszczenie batalionów pracy w 1950 r.

Jednostka

Miejsce postoju

Liczba kompanii

Stan osobowy

Początek pracy

1 Batalion Pracy

Oświęcim

5 (kop. „Brzeszcze”, „Jaworzno”)

1417

1949/1950

2 Batalion Pracy

Katowice

5 (kop. „Wujek”, „Kleofas”, „Ziemowit II”)

1417

1949/1950

3 Batalion Pracy

Bytom

5 (kop. „Centrum”, „Chorzów”, „Rozbark”, „Andaluzja”)

1417

1949

4 Batalion Pracy

Zabrze

5 (kop. „Concordia”, „Ludwik”, „Mikulczyce”, „Miechowice”)

1417

1949/1950

5 Batalion Pracy

Michałkowice

4 (kop. „Jowisz”, „Michał”, „Siemianowice”)

1137

1950

6 Batalion Pracy

Wełnowiec

4 („Eminencja”, „Katowice”, „Wieczorek”, „Mysłowice”)

1137

1949

7 Batalion Pracy

Makoszowy

5 (kop. „Zabrze Wschód”, „Makoszowy”, „Knurów”, „Sośnica”, „Bielszowice”)

1417

1949/1950

8 Batalion Pracy

Bobrek

3 (kop. „Walenty-Wawel”, „Wanda-Lech”, „Bobrek”)

858

1949

9 Batalion Pracy

Chorzów

4 (kop. „Prezydent”, „Barbara”, „Polska”, „Śląsk”)

1137

1950

Źródło: WBH, IV.501. 1/A 209, Zarządzenie org. szefa SG WP nr 051/Org. z 27 II 1950 r., k. 143.

Nieco później dowódcy Okręgu Wojskowego nr IV nakazano sformowanie do 15 czerwca 1950 r. 10 Batalionu Pracy mającego liczyć według etatów 1138 wojskowych. Po sformowaniu batalion ten przekazano do dyspozycji Ministerstwa Przemysłu Ciężkiego i rozmieszczono w Kowarach, gdzie skierowano go do wydobycia rudy uranowej21. Wzrastające potrzeby wydobywcze spowodowały, że w połowie 1951 r. sformowano kolejną jednostkę – 11 Batalion Pracy, z przeznaczeniem dla kopalń kowarskich22.

Wzrost napięcia międzynarodowego w wyniku wybuchu wojny w Korei spowodował gwałtowną rozbudowę sił zbrojnych komunistycznej Polski, dlatego też postanowiono zwolnić MON z obowiązku organizacji batalionów pracy. W związku z tym 14 kwietnia 1951 r. uchwałą Prezydium Rządu nr 287 „w sprawie organizacji i działalności Batalionów Zastępczej Służby Wojskowej” powierzono Komendantowi Głównemu Powszechnej Organizacji „Służba Polsce” dalsze formowanie jednostek zastępczej służby wojskowej (ZSW). Uchwała ta określała, że zastępczą służbę wojskową poborowi powinni odbywać w batalionach ZSW na podstawie artykułów 48–50 Ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym z 4 lutego 1950 r.23 W tym celu utworzono w strukturach „Służby Polsce” oddzielny pion ZSW, który jednak nadal podlegał w zakresie organizacji i prowadzenia pionu – poprzez Komendanta Głównego – ministrowi obrony narodowej. Podobnie jak poprzednio, pion ten, zarówno żołnierze służby zastępczej, jak i kadra, pozostawał poza normą wojska. Żołnierze mieli przechodzić trzymiesięczne szkolenie wojskowe, w czasie którego nie wykonywali pracy. W rzeczywistości okres szkolenia ogólnowojskowego często skracano.

Wykonując uchwałę, utworzono w maju 1951 r. Komendę Zgrupowania Batalionów Zastępczej Służby Wojskowej w Katowicach oraz dziesięć batalionów ZSW liczących łącznie ponad 10 tys. żołnierzy24. Już 15 czerwca 1951 r. bataliony te przystąpiły do pracy, a 30 czerwca 1951 r. SP i Ministerstwo Górnictwa zawarły stosowne porozumienie. W kopalniach znalazły się więc czasowo bataliony pracy podległe MON i bataliony ZSW podległe Komendzie Głównej SP. W październiku 1951 r. minister obrony narodowej przekazał istniejące bataliony pracy (kadra została przekazana w 50 proc.) i nastąpiło połączenie funkcjonujących dotąd równolegle batalionów pracy oraz batalionów ZSW. Rozwiązano także Komendę Zgrupowania Batalionów Zastępczej Służby Wojskowej w Katowicach, a dla usprawnienia kierowania powołano w Warszawie Kierownictwo Jednostek ZSW oraz dowództwa 1 Brygady Pracy ZSW w Katowicach i 2 Brygady Pracy ZSW w Chorzowie. Równocześnie wszystkie bataliony pracy przemianowano na bataliony ZSW. Po tej reorganizacji funkcjonowało łącznie 17 batalionów ZSW, liczących ponad 20 tys. żołnierzy, rozmieszczonych na terenie 30 kopalń węgla25. Zmiany te przedstawia poniższa tabela.

Tabela 2. Wykaz funkcjonujących jednostek ZSW

Jednostka formująca się

Stan osobowy

Numer JW

Miejsce postoju

Baza formowania się

Kierownictwo Jednostek ZSW

52

3719 

Warszawa

Formuje się na nowo

Dowództwo 1 Brygady Pracy ZSW

22

5931

Katowice

Kierownictwo Batalionów Pracy

Dowództwo 2 Brygady Pracy ZSW

22

1215

Chorzów

Komenda Zgrupowania Batalionów ZSW

1 Batalion ZSW

1266

2654

Oświęcim

1 Batalion Pracy

2 Batalion ZSW

1266

2687

Katowice

2 Batalion Pracy

3 Batalion ZSW

1577

2960

Bytom

3 Batalion Pracy

4 Batalion ZSW

1266

2898

Zabrze

4 Batalion Pracy

5 Batalion ZSW

1266

5879

Wojtkowice

5 Batalion Pracy

6 Batalion ZSW

952

5892

Janów Śląski

6 Batalion Pracy

7 Batalion ZSW

1266

3175

Makoszowy

7 Batalion Pracy

8 Batalion ZSW

952

3082

Kochłowice

8 Batalion Pracy

9 Batalion ZSW

1577

3207

Chorzów

9 Batalion Pracy

12 Batalion ZSW

1266

1635

Jaworzno

12 Batalion ZSW

14 Batalion ZSW

1577

2060

Lędziny

14 Batalion ZSW

16 Batalion ZSW

1266

2226

Załęska Hałda

16 Batalion ZSW

17 Batalion ZSW

1577

2270

Bytom

17 Batalion ZSW

18 Batalion ZSW

1577

2297

Bobrek

18 Batalion ZSW

19 Batalion ZSW

952

2508

Świętochłowice

19 Batalion ZSW

20 Batalion ZSW

1266

2578

Zabrze

20 Batalion ZSW

21 Batalion ZSW

1266

2690

Wałbrzych

21 Batalion ZSW

22 Batalion ZSW

1266

2734

Łaziska

Rozformowuje się

Źródło: P. Piotrowski, Bataliony budowlane i górnicze w Wojsku Polskim [w:] Studia i materiały z  dziejów opozycji i oporu społecznego, red. Ł. Kamiński, t. 2, Wrocław 1999, s. 123–142.

Następną reorganizację jednostki pracy przeszły w 1953 r. Rozkazem ministra obrony narodowej nr 015/Org. z 14 lutego 1953 r. sformowano wówczas dowództwo 3 Brygady Pracy w Wałbrzychu i podporządkowano jej bataliony funkcjonujące na terenie Wałbrzyskiego Zagłębia Węglowego. W celu usprawnienia zarządzania przeniesiono w czerwcu 1954 r. z Warszawy do Stalinogrodu Kierownictwo Jednostek ZSW, a w sierpniu tegoż roku rozformowano dowództwa 1 oraz 2 Brygad Pracy. W tak ustalonej strukturze bataliony funkcjonowały do roku 1955. W marcu 1954 r. podjęto decyzję o stopniowej likwidacji jednostek górniczych, która miała nastąpić do 1959 r. Pomimo to Ministerstwo Górnictwa, mając poparcie wicepremiera Piotra Jaroszewicza, stale żądało zwiększania limitu zatrudnionych żołnierzy. Wywoływało to protesty Sztabu Generalnego, który nie dysponował tak dużymi limitami poborowych nadających się do służby zastępczej26. Jednak potrzeby gospodarki wzięły górę nad żądaniami MON. W konsekwencji od 1954 r. do jednostek górniczych zaczęto kierować także poborowych o „prawidłowej postawie politycznej”.

Po likwidacji Powszechnej Organizacji „Służba Polsce” uchwałą Prezydium Rządu nr 815 z 15 października 1955 r. jednostki ZSW przekształcono w podległy bezpośrednio ministrowi górnictwa Wojskowy Korpus Górniczy. Przemianowane bataliony pracy nosiły odtąd nazwę wojskowych batalionów górniczych (WBG)27. Po reorganizacji funkcjonowały: Dowództwo Wojskowego Korpusu Górniczego, dowództwo 3 Wojskowej Brygady Górniczej oraz 23 wojskowe bataliony górnicze. W maju 1956 r. sformowano jeszcze pięć kolejnych batalionów górniczych, a w październiku rozwiązano dowództwo 3 Brygady Górniczej. W nowej sytuacji politycznej w kraju w 1957 r. rozpoczął się proces stopniowego rozwiązywania jednostek pracy. Na podstawie uchwały nr 529 Rady Ministrów z 30 grudnia 1958 r. w sprawie przyspieszenia likwidacji wojsk Korpusu Górniczego minister obrony narodowej – rozkazem nr 010/Org. z 20 sierpnia 1959 r. – nakazał rozformować do 30 grudnia 1959 r. dowództwo Wojskowego Korpusu Górniczego oraz ostatni 6 Wojskowy Batalion Górniczy.

Ogółem żołnierze batalionów pracy byli zatrudnieni w 60 kopalniach Dolnego i Górnego Śląska. W szczytowym okresie rozwoju, w 1956 r. w Wojskowym Korpusie Górniczym znajdowało się około 35 tys. żołnierzy. Szacuje się, że przez bataliony górnicze przeszło ponad 200 tys. młodych ludzi28. Jednostki pracy były formowane i utrzymywane „poza normą wojska”, czyli ich utrzymanie spoczywało na resortach, które korzystały z ich pomocy: Ministerstwie Górnictwa i Ministerstwie Przemysłu Ciężkiego.

Ważnym aspektem funkcjonowania jednostek pracy było wykorzystywanie ich w górnictwie uranowym. Realizacja planu budowy jądrowego potencjału ZSRR nałożyła na państwa satelickie znaczne zobowiązania dotyczące wydobycia rud uranu. W Polsce uruchomiono w tym celu wydobycie w kopalniach kowarskich. 13 maja 1950 r. marsz. Konstanty Rokossowski rozkazem nr 043/Org. nakazał sformować „poza normą wojska” 10 Batalion Pracy z nadwyżek w dywizjach terytorialnych. Podlegał on dowództwu OW IV i pozostawał w dyspozycji ministra przemysłu ciężkiego, a bezpośrednio Przedsiębiorstwa Państwowego „Kowarskie Kopalnie”. Pracował w kopalniach uranu „Wolność”, „Podgórze” oraz w zakładzie przerobu rudy uranowej R-129. Żołnierzy wraz z więźniami wykorzystywano do najgorszych prac w warunkach silnego zapylenia, stale zagrażających ich zdrowiu. Nie informowano ich o niebezpieczeństwie grożącym przy tej pracy. 4 czerwca 1951 r. do kopalni uranu skierowano 11 Batalion Pracy sformowany i odpowiednio wyselekcjonowany w 8 Batalionie Budowlanym w Jarosławiu. Po przybyciu na Dolny Śląsk wraz z 10 Batalionem Pracy został 15 lipca 1951 r. przekształcony w 10 Brygadę Pracy o stanie 2755 żołnierzy. Z nadwyżek powstałych po sformowaniu 10 Brygady Pracy powstał 15 października 1951 r. 24 Batalion Pracy. Został on przekazany do dyspozycji Centralnego Zarządu Kamieniołomów w Świdnicy. Rozkazem ministra obrony narodowej nr 334/Org. z 10 grudnia 1951 r. całą 10 Brygadę Pracy wycofano z kopalni uranowych (na wniosek radzieckiego dysponenta uranu) i skierowano na Górny Śląsk. Przejściowo kilka kompanii pracowało w kopalniach węgla w Wałbrzychu, a od stycznia 1952 r. cała brygada była zatrudniona w zakładach przemysłu zbrojeniowego na Górnym Śląsku, m.in. w Zakładach Mechanicznych w Łabędach30. W dawnej siedzibie dowództwa 10 Brygady, mieszczącej się w filii hitlerowskiego obozu koncentracyjnego Gross-Rosen w Kamiennej Górze, ulokowano węglowy batalion pracy, a następnie batalion karny.

Tabela 3. Stan procentowy dołowych wojskowych załóg górniczych w połowie 1956 r.

Nazwa kopalni

Stan procentowy zatrudnionych żołnierzy

„Wujek”

51,4%

„Wieczorek”

48%

„Wanda-Lech”

42%

„Bobrek”

37,2%

„Polska”

37%

„Rozbark”

37%

„Prezydent”

31%

Pozostałe kopalnie

nie mniej niż 22%

Źródło: Z. Wojdalski, Wojskowy Korpus Górniczy, „Dzieje Najnowsze” 1983, nr 3, s. 144.

W Polsce, w przeciwieństwie do pozostałych krajów bloku sowieckiego, zatrudnianie żołnierzy służby zasadniczej zostało prawnie usankcjonowane. 13 czerwca 1949 r. gen. Korczyc nakazał sformować bataliony robocze i powoływać do nich „elementy klasowo obce”. Jak już wspomniano, zalegalizowanie tej koncepcji nastąpiło w przyjętej 4 lutego 1950 r. Ustawie o powszechnym obowiązku wojskowym, która wprowadziła nową kategorię służby zastępczej. Służba zastępcza stwarzała zatem warunki dla „zagospodarowania” tych poborowych, którzy zostali uznani za „element” nienadający się do wcielenia do kadrowej służby wojskowej ze względów politycznych i społecznych (klasowych)31. Rozkaz ministra obrony narodowej nr 008 z 1 lutego 1951 r. nakazywał kierowanie do służby zastępczej osób ocenianych według kryteriów pochodzenia społecznego, oblicza politycznego i moralnego oraz przeszłości politycznej. W tych grupach mieścili się:

„– poborowi pochodzący ze środowiska bogaczy wiejskich, wywłaszczonych obszarników, kupców, właścicieli przedsiębiorstw przemysłowych zatrudniających siły najemne, właścicieli większych nieruchomości miejskich oraz synów byłych funkcjonariuszy bezpośredniego aparatu ucisku reżimu przedwrześniowego;

– poborowi, którzy wg opinii organów bezpieczeństwa publicznego są wrogo ustosunkowani do obecnej rzeczywistości;

– ich rodzice, żona lub rodzeństwo byli karani przez organa Polski Ludowej za przestępstwa polityczne;

– poborowi, którzy utrzymują kontakt z członkami najbliższej rodziny, pozostającymi w krajach kapitalistycznych i zajmującymi wrogą postawę wobec Polski Ludowej;

– poborowi, którzy byli skazani w Polsce Ludowej za przestępstwa charakteru politycznego i społecznego na karę powyżej jednego roku więzienia bez jej zawieszenia i utraty praw”32.

Chociaż podkreślano, że przynależność do niemieckich grup narodowościowych (volkslista) oraz pochodzenie śląskie, mazurskie lub kaszubskie nie powinny być powodem kierowania do zastępczej służby wojskowej, to powszechnie wysyłano poborowych z tych grup do jednostek pracy33. Warunki służby żołnierzy były bardzo złe, nagminnie wydłużano czas pracy, zakwaterowani byli często w prymitywnych warunkach, w barakach pozostałych po filiach obozów koncentracyjnych, w obozach jenieckich i obozach pracy. Czas służby wynoszący ustawowo dwa lata przedłużano rutynowo o kilka miesięcy (do 33, 36 lub 39 miesięcy)34. Wielokrotnie rezygnowano z przeszkolenia wojskowego lub skracano je, co wynikało z silnych nacisków Ministerstwa Górnictwa na jak najszybsze kierowanie żołnierzy do kopalń. Szczególnie zatrudnianie żołnierzy w kopalniach uranu miało się później poważnie odbić na stanie ich zdrowia.

Służba wojskowa kleryków

Powoływanie słuchaczy wyższych seminariów duchownych do służby wojskowej było bez wątpienia jedną z form represji wobec Kościoła katolickiego. Służba wojskowa alumnów miała doprowadzić do ich – jak to określano – zeświecczenia, a w konsekwencji do rezygnacji z powrotu do seminarium. Drugim, nie mniej ważnym celem była indoktrynacja polityczna zmierzająca do wpojenia młodym klerykom przekonania o zaletach systemu socjalistycznego.

W porozumieniu między rządem a Episkopatem z 14 kwietnia 1950 r. władze państwowe zobowiązywały się do udzielania odroczeń alumnom seminariów duchownych, natomiast księża po wyświęceniu oraz zakonnicy po złożeniu ślubów mieli być przenoszeni do rezerwy z zakwalifikowaniem do służby pomocniczej35. Porozumienie to władze respektowały do roku 1955. Powołano wówczas do odbycia służby wojskowej 72 kleryków, w tym 68 alumnów z WSD w Siedlcach oraz po dwóch z diecezji katowickiej i sandomierskiej36. Był to jednak przypadek odosobniony, w następnych latach tzw. odwilży, kiedy poprawiały się także stosunki pomiędzy komunistycznym rządem a Kościołem, tej formy represji nie stosowano.

Sytuacja zmieniła się w końcu lat pięćdziesiątych. Wówczas to w atmosferze zaostrzającej się walki z Kościołem w celu wywarcia nacisku na szczególnie nieustępliwych biskupów ordynariuszy zaniechano udzielania odroczeń i rozpoczęto na nowo akcję powoływania alumnów do wojska. Na te represyjne motywy wyraźnie wskazuje raport szefa Zarządu Politycznego WP gen. Wojciecha Jaruzelskiego z 1964 r. dotyczący politycznych i organizacyjnych wyników tej akcji. Wskazywał on, że w 1959 r. rozpoczęto powoływanie do wojska alumnów z WSD w Kielcach za wrogą postawę ówczesnego ordynariusza diecezji bp. Czesława Kaczmarka, WSD w Gorzowie za działalność ordynariusza diecezji bp. Wilhelma Pluty, WSD w Przemyślu za niedopuszczanie do wizytacji, WSD w Gnieźnie za wrogie wypowiedzi bp. Lucjana Bernackiego37.

Tabela 4. Pobór do wojska alumnów WSD diecezjalnych i zakonnych w latach 1955–1979

Rok

Seminaria diecezjalne

Seminaria zakonne

Razem

1955

72

–

72

1958

93

–

93

1959

66

–

66

1960

103

3

106

1961

46

–

46

1962

147

1

148

1963

143

–

143

1964

102

58

160

1965

161

31

192

1966

229

21

250

1967

225

4

229

1968

281

18

299

1969

237

–

237

1970

80

–

80

1971

39

–

39

1972

78

–

78

1973

93

20

113

1974

177

10

187

1975

59

–

59

1976

57

12

69

1977

47

12

59

1978

116

9

125

1979

71

1

72

Razem

2722

200

2922

Źródło: J. Marecki, Katolicy polscy pod rządami komunistów..., s. 28.

Przez dwa lata, w 1956 i 1957 r. kleryków do wojska nie powoływano, lecz już w 1958 r. do odbycia zasadniczej służby wojskowej skierowano 93 alumnów, w następnych latach liczbę tę zwiększano, dochodząc w 1969 r. do 299 kleryków wcielonych do wojska, co było największą liczbą roczną wcielonych. Ogółem w latach 1955–1979 do wojska wcielono 2922 kleryków, z czego 2722 z seminariów diecezjalnych i 200 z seminariów zakonnych.

Podstawowym celem, jakiemu miało służyć powoływanie kleryków do wojska, było skłonienie ich do rezygnacji z obranej drogi życiowej. Już w 1963 r., podsumowując pierwszy etap ich służby w WP, gen. Jaruzelski stwierdzał: „Wyniki dotychczasowej pracy dowódców i oficerów politycznych, członków partii i KMW z alumnami oraz wpływ kolektywów żołnierskich na nich potwierdzają słuszność tej polityki, jak i metod pracy z alumnami w jednostkach wojskowych. O skuteczności tej pracy świadczą m.in. następujące dane: w roku 1961, w czasie pierwszego zwalniania alumnów do rezerwy, 26 proc. z nich zrezygnowało z kontynuowania nauki w seminariach duchownych, a w roku 1962 procent ten wzrósł do 44”38. Tenże sam gen. Jaruzelski w wytycznych do pracy polityczno-wychowawczej z alumnami podobnie określał cele tych działań: „Skoncentrowany wysiłek w tym zakresie winien zmierzać do:

– zapobiegania i skutecznego przeciwdziałania wszelkim próbom rozprzestrzeniania i ugruntowania, poprzez alumnów, przekonań i praktyk religijnych wśród żołnierzy wierzących;

– trwałego pogłębiania u alumnów krytycyzmu wobec dogmatów kościelnych, osłabienia ich postaw i przekonań światopoglądowych;

– wpajania im dogłębnego przekonania o nieprzejednanej wrogości Kościoła wobec ludowego Państwa, o aspołecznym charakterze zawodu księdza, rozbudzając równocześnie patriotyzm, wiarę w ideały socjalizmu oraz dumę z osiągnięć Polski Ludowej;

– spowodowania u większości wcielanych do wojska alumnów rezygnacji z kontynuowania nauki w seminariach”39.

W latach 1955–1965 kleryków wcielano pojedynczo lub małymi grupami do poszczególnych jednostek wojskowych. W pierwszej połowie lat sześćdziesiątych 100–150 kleryków corocznie wcielanych do wojska rozmieszczano w blisko 40 jednostkach na terenie całego kraju. Szybko jednak zrezygnowano z tej metody, gdyż alumni wywierali silny wpływ na żołnierzy oraz kadrę zawodową. Bardzo często katechizowali rodziny zawodowych wojskowych i chrystianizowali bezpośrednie otoczenie40. Innym ważnym powodem, dla którego postanowiono utworzyć oddzielne jednostki kleryckie, było stałe zwiększanie liczby alumnów wcielanych do wojska. Dotychczasowa zasada rozpraszania ich w poszczególnych pododdziałach wojsk operacyjnych powodowała wzrost zaniepokojenia WSW, które obawiało się „dążenia kleru do stałej penetracji wojska”41. Aby temu zapobiec, w jednostkach wojskowych w Gdańsku, Opolu i Szczecinie-Podjuchach utworzono tzw. kompanie kleryckie. Jeszcze w 1965 r. kompanie z Gdańska przeniesiono do Bartoszyc, natomiast kompanie z Opola do Brzegu. Rok później kompanie te zostały przekształcone w samodzielne bataliony ratownictwa terenowego. Na mocy zarządzenia organizacyjnego szefa Sztabu Generalnego WP nr 0126/org. z 17 października 1966 r. sformowano trzy tzw. bataliony ratownictwa terenowego:

– 54 Szkolny Batalion Ratownictwa Terenowego (JW nr 4413), o etacie 15/98, liczący 425 żołnierzy w Bartoszycach (Warszawski Okręg Wojskowy);

– 55 Szkolny Batalion Ratownictwa Terenowego (JW nr 4422), o etacie 15/99, liczący 226 żołnierzy w Szczecinie-Podjuchach (Pomorski Okręg Wojskowy);

– 56 Szkolny Batalion Ratownictwa Terenowego (JW nr 4446), o etacie 15/100, liczący 192 żołnierzy w Brzegu (Śląski Okręg Wojskowy)42.

Już po sześciu latach, zapewne na fali pewnego ocieplenia w stosunkach między nową ekipą rządzącą w kraju a Kościołem, w grudniu 1973 r. rozformowano 55 Szkolny Batalion Ratownictwa Terenowego w Szczecinie-Podjuchach43. Jednak szybko uznano, że funkcjonowanie jednostek tego typu może być skutecznym środkiem nacisku na stronę kościelną. Dlatego też dopiero w sytuacji narastającego w Polsce kryzysu społecznego i gospodarczego drugiej połowy lat siedemdziesiątych władze komunistyczne, szukając wsparcia Episkopatu, zdecydowały się na poluzowanie dotychczasowej represyjnej polityki wobec Kościoła. Wyrazem tej zmiany były również stopniowe decyzje dotyczące likwidacji jednostek kleryckich. W październiku 1979 r. zdecydowano o rozformowaniu 56 Batalionu Ratownictwa Terenowego w Brzegu44, a ostatni – 54 Batalion Ratownictwa Terenowego w Bartoszycach rozformowano już po Sierpniu ’80, bo do połowy października 1980 r.45

Organizacyjnie bataliony składały się z czterech (54 Szkolny Batalion Ratownictwa Terenowego) bądź dwóch szkolnych kompanii ratownictwa terenowego (55 i 56 Szkolne Bataliony Ratownictwa Terenowego) oraz plutonu transportowo-gospodarczego. Jednostki te organizowano na bazie dotychczas istniejących pododdziałów, np. z 1 Warszawskiego Pułku Pontonowego w Brzegu (przy którym funkcjonowała do tej pory kompania klerycka) do 56 Batalionu skierowano 89 żołnierzy-kleryków oraz 12 żołnierzy służby zasadniczej, tzw. aktywistów46. 1 grudnia 1966 r. stan ewidencyjny 56 Batalionu wynosił 192 żołnierzy, w tym 18 oficerów, 30 podoficerów i 174 szeregowych47. Spośród kleryków najwięcej wywodziło się z WSD w Tarnowie, Sandomierzu, Pelplinie, Gościkowie, Poznaniu i Włocławku.

Wszystkie bataliony należały do jednostek podporządkowania okręgowego i teoretycznie miały się szkolić w zakresie likwidacji skutków uderzenia jądrowego, przeciwdziałania klęskom żywiołowym, np. gaszenia pożaru lasu, oraz zwalczania grup dywersyjnych nieprzyjaciela48. W rzeczywistości jednostki przez cały okres istnienia wykonywały prace budowlane na rzecz wojska i inne zadania niemilitarne, np. uczestniczyły w akcjach żniwnych. Nie dysponowały również żadnym sprzętem inżynieryjnym, a żołnierzy nie szkolono w zakresie jego obsługi.

Na przykład już w maju 1967 r. 56 Batalion wyjechał na tzw. szkolenie praktyczne na poligon w Żaganiu, przebywał tam od 15 maja do 30 sierpnia, a jedna kompania w okresie od 3 sierpnia do 8 września uczestniczyła w pracach żniwnych na terenie kombinatów PGR w Kietrzu i Głubczycach w województwie opolskim49. W roku 1968 jednostka od 5 kwietnia do 30 sierpnia wykonywała prace związane z przebudową cmentarza 2 Armii WP w Zgorzelcu50. 56 Batalion regularnie w okresie wiosenno-letnim uczestniczył w rozbudowie poligonów w Wędrzynie i Biedrusku51. Żołnierze wykonywali tam prace przy wyrębie lasu, obróbce drewna, prace ziemne przy betonowaniu, prace porządkowe. W 1974 i 1975 r. batalion skierowano do Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Inżynieryjnych we Wrocławiu w celu rozbudowy bazy szkoleniowej52. W 1978 r. batalion brał udział w budowie ośrodka rekreacji i wypoczynku we Wrocławiu, natomiast w 1979 r. uczestniczył w szkoleniu „praktycznym i ogólnowojskowym” na poligonie w Żaganiu, a następnie został skierowany do Wędrzyna53.

Podstawowym celem istnienia tych batalionów była indoktrynacja polityczna kleryków. Kierowali nią zastępcy dowódców batalionów ds. politycznych, a realizowała ją cała kadra batalionu opiniowana przez Główny Zarząd Polityczny WP spośród oficerów mających największe doświadczenie i osiągnięcia w pracy politycznej. Cel ten starano się osiągnąć głównie przez szkolenie polityczne. Na przykład w 56 Batalionie we wrześniu 1970 r. spośród 108 godzin przeznaczonych na szkolenie aż 40 poświęcono na zajęcia polityczne54.

Wytyczne do pracy politycznej wśród alumnów były opracowywane w Głównym Zarządzie Politycznym WP i uzupełniane na miejscu. W 1969 r. dowódca 56 Batalionu mjr Jerzy Jarno nakazywał, aby w pracy polityczno-wychowawczej:

„– wychowywać żołnierzy w duchu nieprzejednanej postawy i walki z zewnętrznymi i wewnętrznymi siłami wrogimi socjalizmowi oraz kształtować ich psychiczną odporność na przejawy dywersji politycznej, inspirowanej i organizowanej przez te siły przeciwko partii i Polsce. Umacniać i pogłębiać zwłaszcza nienawiść do imperializmu USA oraz innych reakcyjnych sił na świecie, jak i sprzymierzonych z USA zachodnioniemieckich rewizjonistów i odwetowców;

– kształtować materialistyczny naukowy światopogląd żołnierzy, wolny od klerykalnego obskurantyzmu, zabobonów i katolickiej nietolerancji;

– wśród żołnierzy-alumnów rozwijać zrozumienie potrzeby wspólnej pracy wierzących i niewierzących dla dobra ojczyzny. Zwalczać objaw zacietrzewienia i fanatyzmu religijnego. Rozwijać pracę nad kształtowaniem świeckich postaw alumnów”55.

W codziennej praktyce wytyczne te sprowadzały się do stałego zwalczania wszelkich przejawów religijności. W sprawozdaniach podkreślano, że „głównym problemem pracy wychowawczej występującym w pierwszym okresie czasu były masowo wykonywane praktyki religijne przez alumnów”. Starano się więc organizować zajęcia klerykom w taki sposób, aby nie mieli czasu i sposobności do kultywowania obrządków religijnych. Często stosowano również kary dyscyplinarne. Także w trakcie szkolenia poligonowego dążono do „zeświecczenia” kleryków. Miało temu sprzyjać oddalenie od kościołów, restrykcje przy udzielaniu przepustek, ciężka praca nierzadko w niedzielę oraz zakaz wszelkich odwiedzin, motywowany tym, że poligony były terenami zamkniętymi. Z zadowoleniem podkreślano, że prowadziło to do ograniczenia praktyk religijnych w postaci modłów i uczęszczania do kościoła. Podobnie w czasie żniw starano się ograniczać możliwości wykonywania praktyk religijnych. „Tryb życia kleryków w czasie pracy przy żniwach – pisano w jednym ze sprawozdań – w porównaniu z całym 2-letnim okresem służby wojskowej odbiega w sposób najbardziej wyraźny od pragnień i nakazów władz seminaryjnych. Tak w czasie pobytu na poligonie, jak również na żniwach nastąpiła prawie całkowita likwidacja możliwości uczęszczania do kościoła, przystępowania do komunii, a nawet w pewnym stopniu codziennych modlitw”. Radość przełożonych wzbudzały także inne zjawiska wskazujące na odchodzenie przez kleryków od zasad wpojonych w seminariach. Należały do nich m.in. uczestnictwo w zabawach, kontakty z kobietami, wieczorne „piwko”, a nawet – co podkreślano – „picie wina i wódki”56.

Do bogatego arsenału środków propagandowych zaliczono także filmy. Na przykład w grudniu 1966 r. w 56 Batalionie wyświetlono 8 filmów, w tym 2 fabularne, były to: Polska zwykły dzień, Narodziny miasta, Żelazny szlak, Festiwal filmowy w Moskwie, Dzień w Turoszowie, Agronom, Stocznia w Gdyni, Tysiąclatki57. Filmy te stanowiły materiały uzupełniające do programu szkolenia politycznego. Na przykład cykl „Dwudziestoletni Dorobek PRL” zakładał pokaz 20 filmów dokumentalnych i 3 filmów fabularnych. Średnio w miesiącu żołnierzom wyświetlano kilkanaście krótkich filmów oświatowych i 2 filmy fabularne. Ponadto w ciągu roku planowano 4 wyjścia do teatru oraz 12 wyjść do kina.

Inną formą oddziaływania na alumnów było organizowanie sekcji zainteresowań, m.in. modelarskiej, przyrodniczej, fotograficznej, literackiej, sportowej, muzycznej, brydżowej. Alumni uczestniczący w zajęciach sekcji mieli być stopniowo „wyłuskiwani” spod wpływów kolegów i wystawiani na silne oddziaływanie propagandowe kolegów-aktywistów. Na przykład spośród żołnierzy wcielonych w 1969 r. utworzono dziewięć kół zainteresowań, ale już po sześciu miesiącach alumni zaczęli się z nich wycofywać, uznając działalność tych kół „za jedną z form planowego przekształcania ich świadomości”, i w rezultacie pozostało tylko pięć kół58.

Często organizowano również wycieczki. W planie na 1967 r. przewidywano wyjazdy do Krakowa, Nowej Huty i Wieliczki, zwiedzanie Zakładów Azotowych w Kędzierzynie, Huty Miedzi w Legnicy, Cementowni w Opolu czy Zakładów Samochodowych w Jelczu59.

Do jednostek często też zapraszano prelegentów i wykładowców z zewnątrz. W roku 1967 np. zaplanowano, że w ramach tematu „Osiągnięcia współczesnej nauki” zostanie omówionych 12 zagadnień, każde w ciągu 4 godzin, razem więc przeznaczono na tę problematykę 48 godzin. Natomiast w ramach tematu „Wybrane zagadnienia filozofii i etyki” zamierzano omówić 4 zagadnienia, każde też w czasie 4 godzin. Przygotowano również 10-godzinne zajęcia na temat, bieżących informacji politycznych. Działania indoktrynacyjne nie przynosiły jednak dużych sukcesów. Wprawdzie wielokrotnie w sprawozdaniach podkreślano, że początkowa negatywna postawa alumnów wobec służby wojskowej ulega zmianie, podobnie jak ich nastawienie do wydarzeń społeczno-politycznych, lecz wydaje się, że była to forma samoobrony ze strony kleryków starających się uniknąć większych szykan oraz zwiększenia oddziaływania ideologicznego.

Szczególną troską otaczano kleryków, którzy zadeklarowali, że nie wrócą po odbyciu zasadniczej służby wojskowej do seminarium. Starano się zapewnić im mieszkanie i pracę. Regułą było, że dla chcących studiować na wyższych uczelniach załatwiano za pośrednictwem Urzędu ds. Wyznań miejsce na wybranej uczelni i kierunku. Kiedy w 1967 r. z powrotu do seminarium zrezygnowało 8 alumnów służących w 56 Batalionie, dwóch z nich zostało przyjętych na studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, dwóch do Oficerskiej Szkoły Pożarnictwa w Warszawie, a pozostałym załatwiono pracę w miejscu przez nich wybranym60.

Działania indoktrynacyjne spotykały się z aktywnym oporem kleryków. Wielokrotnie podkreślano w sprawozdaniach, że przychodzący do jednostek klerycy mieli niechętne nastawienie do służby wojskowej, którą uważali za formę szykan wobec Kościoła, celową działalność mającą ich od Kościoła oderwać61. W podsumowaniu przeprowadzonej w grudniu 1968 r. kontroli wyszkolenia politycznego i ogólnowojskowego do niedociągnięć zaliczono np. niedostateczną wiedzę na temat przyczyn i charakteru II wojny światowej, powstania i walk ludowego Wojska Polskiego, nieznajomość przełożonych i zagadnień bieżących. Wytknięto także brak znajomości podstawowych regulaminów, niechlujny wygląd (za długie włosy, żołnierze nieogoleni, porwane umundurowanie), podkreślono „brak tężyzny fizycznej, która powinna cechować każdego żołnierza”. Ponadto komisja w czasie egzaminów stwierdziła, że żołnierze nie interesują się egzaminami, arogancko się zachowują lub celowo uchylają od odpowiedzi. Za powyższe dowódca batalionu ukarał trzech żołnierzy karą 14-dniowego aresztu zwykłego, a jednego pozbawił odznaki „Wzorowego Żołnierza”62.

W podsumowaniu poziomu dyscypliny za rok 1967 stwierdzano, że stosunkowo duża liczba samowolnych oddaleń oraz aroganckiego odnoszenia się do przełożonych jest „wynikiem szczegółowej kontroli życia naszych żołnierzy”. Podkreślono, że podstawową część żołnierzy jednostki stanowią alumni, którzy mają wobec służby wojskowej i wykonywania obowiązków „często szereg zastrzeżeń, z którymi przyszli do wojska z seminarium”. O rygorze, jakiemu byli poddawani, świadczy stwierdzenie, że w związku z tym, iż część z nich starała się utrzymywać kontakty z otoczeniem spoza wojska, jakiekolwiek próby oddalenia się z rejonu zakwaterowania były traktowane jako samowolne oddalenie. Z uwagi na specyfikę jednostki nie powołano instytucji sądów koleżeńskich i honorowych63. Wyodrębniano natomiast spośród alumnów grupę żołnierzy, którzy szczególnie często naruszali dyscyplinę, i karano ich dyscyplinarnie wielokrotnie, chcąc w ten sposób pokazać nieugiętość kadry.

Także niechętnie alumni brali udział we wszelkich akcjach społeczno-politycznych. Na przykład w 1968 r. w związku z 25-leciem ludowego Wojska Polskiego żołnierze świeccy wyszli „z inicjatywą” podjęcia czynu żołnierskiego. Alumni jednak w większości przypadków odnieśli się do tej inicjatywy bardzo niechętnie. Pomimo wielu nacisków kadry duża część z nich pozostała bierna. Jeszcze gorzej było z podjęciem czynu mającego uczcić V Zjazd PZPR. W sprawozdaniu zanotowano, że kiedy na budowie cmentarza w Zgorzelcu umieszczono tablicę z napisem „Wydajniejszą pracą witamy V Zjazd PZPR”, klerycy zaprotestowali, żądając jej usunięcia64. Sytuacja ta powodowała rozdrażnienie kadry. W sprawozdaniu o stanie dyscypliny za 1968 r. stwierdzano, że „prowadzona praca wychowawcza, mająca na celu podniesienie aktywności żołnierzy jednostki z okazji zbliżającego się V Zjazdu PZPR oraz sytuacji politycznej w kraju i za granicą, nie dała zakładanych efektów w stosunku do włożonej pracy”. Podkreślono też, że grupa kleryków tworzyła najbardziej zwarty kolektyw, co utrudniało prowadzenie pracy „wychowawczej”. Za ten stan rzeczy obwiniano przełożonych seminariów, którzy w tym czasie mieli zwiększyć oddziaływanie na alumnów. Odnotowano również wzrost liczby wykroczeń dyscyplinarnych65.

Do najbardziej spektakularnego aktu oporu alumnów przeciwko szykanowaniu ich w wojsku doszło w czasie prac przy budowie cmentarza w Zgorzelcu. W nocy z 11 na 12 września 1968 r. alumni pobili stosującego wobec nich najdrastyczniejsze szykany kpr. Raczkowiaka. Za ten czyn Sąd ŚOW 31 stycznia 1969 r. skazał pięciu żołnierzy, a jednego, szer. Andrzeja Zarzyckiego, uniewinnił. Szeregowiec Stanisław Plago, szer. Ryszard Kabat i st. szer. Stanisław Staniec zostali skazani na kary 2 lat pozbawienia wolności, natomiast szer. Leon Tomczyk i Szczepan Mitros na 1,5 roku pozbawienia wolności66. Kary te zostały później złagodzone wyrokiem Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z 8 kwietnia 1969 r. Tak surowe potraktowanie oskarżonych przez Sąd ŚOW spowodowało zbiorowy protest alumnów, którzy 31 stycznia 1969 r. odmówili spożycia kolacji, a następnego dnia śniadania i obiadu. Wystąpienie to poważnie zaniepokoiło kadrę dowódczą.

Także później dochodziło do zbiorowej odmowy spożywania posiłków, m.in. w 1974 r. na poligonie w Żaganiu.

Do sytuacji wymagających od kadry szczególnego zaangażowania należało organizowanie na terenie jednostki wyborów. Mając na uwadze postawę kleryków, organizowano wówczas specjalne zajęcia i spotkania. Sam moment głosowania był bacznie obserwowany. W czasie wyborów w 1969 r. z zadowoleniem stwierdzono, że „postawa żołnierzy świeckich, jak i kleryków była właściwa. Żołnierze udali się do głosowania chętnie. Nie było żadnych niewłaściwych wystąpień. Głosowali bez skreśleń i bez wchodzenia za kotarę. Tylko 8 kleryków weszło za kotarę, ale i ci nie wszyscy dokonywali jakichkolwiek skreśleń. Przeprowadzona praca partyjno-polityczna dała dobre wyniki w kształtowaniu właściwych postaw społecznych i obywatelskich wśród żołnierzy-kleryków, która została potwierdzona ich zachowaniem się w czasie głosowania”67. Z kolei podczas wyborów w 1972 r. z zaniepokojeniem stwierdzono, że 6 alumnów nie wrzuciło kart do głosowania do urny, lecz schowało je do kieszeni.

Ważnym momentem w życiu batalionu było zwolnienie żołnierzy do rezerwy. Uznawano je za „ostatni akt ich służby wojskowej oraz ostatni akcent ich wychowania”. Dokładnie analizowano zachowanie kleryków, traktując je jako ostateczne potwierdzenie skuteczności indoktrynacji. W analizie z 1967 r. stwierdzono, że w sutannach odeszło do rezerwy 6 kleryków, w koloratkach natomiast 8. Podkreślono, że byli to w 100 proc. klerycy z WSD w Gnieźnie i Poznaniu. Z wyraźnym zadowoleniem napisano, że większość rezerwistów poszła na pożegnalną lampkę wina lub kieliszek wódki do kawiarni, a tylko nieliczni odwiedzili proboszcza parafii w Brzegu68.

Szczególną rolę w jednostkach odgrywali żołnierze świeccy, tzw. aktywiści. Dobierano ich spośród młodych, zaangażowanych politycznie ludzi. Na przykład w 1967 r. w 56 Batalionie spośród 47 aktywistów 28 należało do PZPR, 3 do PZPR i ZMS, 10 do ZMS, 3 do ZMW69. Pisano o nich, że „gdyby alumni chcieli przeprowadzić jakieś przedsięwzięcia szkodliwe z naszego punktu widzenia, informują i przeciwdziałają temu w miarę swych możliwości. Biorą udział we wszystkich formach prowadzonej działalności. Praca układana jest w ten sposób, aby nigdy nie występowała grupa żołnierzy, w której by nie było aktywistów”70. O zaangażowaniu aktywistów w proces indoktrynacji świadczy m.in. wystąpienie przez nich w 1968 r. z propozycją organizowania specjalnie dla nich raz w tygodniu zajęć, na których kadra mogłaby wysłuchać ich uwag i wniosków oraz zapoznać ich z aktualnymi problemami polityki międzynarodowej i wewnętrznej, a także z zagadnieniami związanymi z aktualnym stanem Kościoła w Polsce i stosunków między państwem a Kościołem71.

Jedną z form działań zapobiegawczych Kościoła wobec prób zeświecczenia kleryków była opieka sprawowana nad nimi przez księży. Kleryków często odwiedzali wykładowcy i koledzy z seminariów. W 56 Batalionie szczególną rolę odegrał ks. dr Jan Janowski, ojciec duchowny w WSD we Wrocławiu. Odwiedzał on kleryków co najmniej raz w miesiącu, rozmawiał z zaniedbującymi praktyki religijne i z „przywódcami”. Na miejscu natomiast, w Brzegu, opiekę nad alumnami sprawował ks. Bolesław Robaczek z parafii św. Mikołaja. W latach siedemdziesiątych częstym gościem w jednostce był także ks. Józef Grzesik z WSD w Nysie. W czasie wyjazdów na szkolenie poligonowe klerykami opiekowali się miejscowi administratorzy parafii. Było tak m.in. podczas pobytu 56 Batalionu w 1968 r. w Zgorzelcu, kiedy to opiekę nad nimi sprawował ks. prałat Jan Kozak72. W sprawozdaniach z pracy politycznej często pojawiają się informacje dotyczące działań Kościoła mających na celu zneutralizowanie oddziaływania ideologicznego. Miały do nich należeć m.in. specjalne przygotowania w seminariach prowadzone przez przełożonych i kleryków, którzy już odbyli służbę wojskową.

W momencie odchodzenia kleryków do rezerwy oficerowie polityczni sporządzali na temat każdego z nich charakterystyki-opinie służbowe. Przesyłano je do Głównego Zarządu Politycznego, a stamtąd do Urzędu ds. Wyznań73. Kopie trafiały również do Departamentu IV MSW. Świadczy o tym informacja zawarta w piśmie wicedyrektora tegoż Departamentu skierowanym do GZP w 1967 r.: „w związku z tym, że alumni odbywający służbę wojskową pozostają w naszym zainteresowaniu, zwracamy się z uprzejmą prośbą o przesyłanie szczegółowych charakterystyk alumnów kończących służbę w WP, ze szczególnym uwzględnieniem zachowań, działań i ujawnionych kontaktów z władzami WSD”74.

Klerycy byli także inwigilowani przez organa Wojskowej Służby Wewnętrznej. Już w 1964 r. w pracach koncepcyjnych dotyczących sformowania batalionów zakładano, że organa WSW oraz zarządy polityczne okręgów powinny „zapewnić system informacyjny o nastrojach panujących wśród alumnów, działalności kleru i innych elementów klerykalnych zmierzających do izolacji ich od politycznego wpływu wojska oraz zmniejszenia prowadzonej z nimi pracy wychowawczej”75. Najważniejszym źródłem dopływu informacji o sytuacji w jednostkach kleryckich byli żołnierze-aktywiści. Do służby typowały ich organa WSW, a zarządy polityczne jedynie informowały odpowiednie Wojskowe Komendy Rejonowe (Wojskowe Komendy Uzupełnień) o ich przydziale76. Doniesienia konfidentów spośród aktywu były podstawą opracowywanych w zarządach WSW okręgów wojskowych comiesięcznych informacji o sytuacji operacyjnej wśród alumnów, które następnie przekazywano do zarządów politycznych okręgów.

W analizach tych dokonywano ocen różniących się od powstałych w jednostce. Na przykład w styczniu 1967 r. stwierdzano, że „alumni jak gdyby wycofali się z otwartej walki politycznej przeciwko wykładowcom i dowódcom, a przeszli na pozycje milczenia lub sporadycznych wystąpień w różnych zagadnieniach. Zastosowano jednak uaktywnienie »życia wewnętrznego« alumnów poprzez odprawianie modłów, stosowanie chwil skupienia duchowego itp.” Spore zaniepokojenie WSW wzbudzało częste ujawnianie przez alumnów przed przełożonymi z WSD informacji o sytuacji w jednostce77. W meldunkach WSW o nastrojach wśród kleryków niejednokrotnie pojawiały się informacje uzyskane drogą operacyjną, które dotyczyły ich stosunku do wykładowców i reakcji na prowadzone zajęcia. W 1974 r. oficer kontrwywiadu poinformował dowództwo 56 Batalionu, że alumni wypowiadają się szyderczo i krytycznie o prowadzonych z nimi zajęciach na tematy filozoficzno-ideologiczne. Mieli oni w ocenach kierowanych do swoich przełożonych w WSD i miejscowego kleru wskazywać na niski poziom tych zajęć oraz słabe przygotowanie fachowe wykładowców78. Zdarzały się także próby zbiorowego przeciwdziałania propagandzie. Po inwazji na Czechosłowację jeden z alumnów, szer. Ksawery Wilczyński z WSD we Włocławku, usiłował codziennie słuchać audycji Radia Wolna Europa, a następnie przekazywał informacje pozostałym alumnom. W wyniku działań WSW zarekwirowano sprawcy odbiornik i przerwano tę akcję79.

Służba wojskowa kleryków była bez wątpienia jednym z narzędzi represyjnych komunistycznego państwa totalitarnego wobec Kościoła. Świadczy o tym chociażby passus z przytoczonego już dokumentu z 1964 r., sygnowanego przez gen. Jaruzelskiego. W dokumencie tym w odniesieniu do porażki dotychczasowych metod indoktrynacji politycznej kleryków stwierdzono: „ustalony system represjonowania hierarchii kościelnej za jej reakcyjną działalność drogą powoływania określonej liczby alumnów z poszczególnych WSD do zasadniczej służby wojskowej na skutek wspomnianych wyżej przyczyn wiele stracił na aktualności”80. Do akcji represyjnych wobec Kościoła wprzęgnięto wszystkie instytucje państwa komunistycznego. Oprócz aparatu bezpieczeństwa i wyspecjalizowanych organów administracji częścią tego systemu było również ludowe Wojsko Polskie. Powołując kleryków do wojska, początkowo zamierzano ukarać krnąbrnych hierarchów Kościoła. Następnie tę formę nękania rozbudowano, obejmując służbą wojskową niemal wszystkie seminaria duchowne. Stworzono całą nadbudowę ideologiczną tej działalności. Wychodzono z przesłanek marksistowskich, zakładając, że młodzi klerycy wywodzący się w większości ze środowisk chłopskich i robotniczych są przeciwnikami ideowymi, a nie klasowymi. Uważano zatem, że odpowiednia indoktrynacja polityczna skłoni ich do porzucenia stanu duchownego lub przekona ich do idei państwa socjalistycznego. Działalność ta nie przyniosła jednak pożądanych skutków. Spośród 22 922 powołanych do wojska kleryków do kapłaństwa nie doszło zaledwie 13081. Można więc stwierdzić, że i z tej próby Kościół wyszedł zwycięsko.

Kompanie polowe w ludowym Wojsku Polskim jako forma represji politycznych

Po raz pierwszy uprawnienia wynikające ze wspomnianej Ustawy o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 21 listopada 1967 r. zastosowano w marcu 1968 r. wobec studentów relegowanych z uczelni lub zawieszonych w prawach studenta. Dotychczas korzystali oni z odroczenia służby wojskowej, a „obucie ich w kamasze” uznano za skuteczny środek wychowawczy. Jak słusznie zauważył prof. Jerzy Eisler, był to niewątpliwie rodzaj represji wobec niepokornych studentów82.

Już 16 marca 1968 r. szef Sztabu Generalnego WP gen. broni Wojciech Jaruzelski zarządzeniem organizacyjnym nr 046/Org. nakazał – w celu przeszkolenia wojskowego poborowych – z zawieszonych czasowo w prawach studenta sformować trzy bataliony szkolenia poborowych we wszystkich trzech okręgach wojskowych. Powstały one odpowiednio: w ŚOW – batalion w Żaganiu (przy 3 Pułku Czołgów Średnich), w POW – batalion w Braniewie (przy 58 Pułku Zmechanizowanym), w WOW – batalion w Hrubieszowie (przy 8 Pułku Zmechanizowanym). Bataliony te liczyły po 400–500 żołnierzy, a w ich składzie miały się znaleźć 3 lub 4 kompanie. Szkolenie poborowych w specjalności „piechota” miała prowadzić kadra oficerska z Wojskowej Akademii Politycznej i wyższych szkół oficerskich83.

Następnego dnia gen. Jaruzelski skonkretyzował tę decyzję w zarządzeniu nr 0026/Sztab. „w sprawie powoływania i przebiegu służby wojskowej studentów relegowanych i zawieszonych w prawach studenta”84. Nakazywał w nim szefom wojewódzkich i powiatowych sztabów wojskowych, odpowiadającym za sprawy poboru, utrzymywać stały kontakt ze znajdującymi się na ich terenie wyższymi uczelniami oraz z komendantami wojewódzkimi MO w celu zbierania informacji o studentach, mężczyznach z rocznika 1949 i starszych, relegowanych z uczelni bądź zawieszonych. Studentów, którzy mieli kategorię zdrowia „A” lub „C”, polecił powoływać niezwłocznie, relegowanych – do dwuletniej służby zasadniczej, a zawieszonych – do odbycia przeszkolenia wojskowego na obozie szkoleniowym trwającym 30 dni. Karty powołania do służby wojskowej z terminem stawiennictwa w ciągu trzech dni od momentu ich otrzymania mieli wręczać gońcy. Natomiast tych, którzy mieli kategorię zdrowia „D” zwalniającą od służby wojskowej, postanowił kierować na dodatkowe badania przed wojskową komisją lekarską i na ich podstawie ponownie określić ich kategorię zdrowia. Można się domyślać, że osób, którym podtrzymano kategorię zdrowia zwalniającą z obowiązku służby wojskowej, było niewiele. Tym, którym zmieniono kategorię zdrowia na umożliwiającą służbę wojskową, wręczano kartę powołania z terminem natychmiastowym.

W zarządzeniu dalej nakazywano, aby relegowanych studentów z jednej uczelni, którzy byli wcielani do wojska, rozpraszać i obowiązkowo kierować do odległych jednostek w innych okręgach wojskowych. Natomiast zawieszonych w prawach studenta skoncentrować w jednym z trzech wymienionych już batalionów. Służba w nich miała odbywać się bez broni, ze szczególnym zwróceniem uwagi na szkolenie polityczno-wychowawcze. Stanowiska dowódców drużyn mieli obsadzić podchorążowie III roku Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Zmechanizowanych we Wrocławiu. Po zakończeniu szkolenia dowódcy jednostek, w których się ono odbywało, powinni sporządzić opinię służbową na każdego żołnierza, ze szczególnym uwzględnieniem ich postaw politycznych. Później opinie te miały trafić do rektoratów uczelni, w których studenci ci studiowali. Pozostawiono jednak furtkę studentom relegowanym. W przypadku złożenia przez takiego studenta prośby o powrót na studia dowódca jednostki powinien ją przesłać wraz z opinią służbową do dowódcy okręgu wojskowego. Podania o powrót na studia żołnierzy wyróżniających się w służbie dowódcy okręgów wojskowych mieli przesyłać do Ministerstwa Oświaty i Szkolnictwa Wyższego. W przypadku zgody na ich powrót dowódcy okręgów wojskowych mogli podjąć decyzję o ich przedterminowym zwolnieniu, jednak dopiero po upływie jednego roku służby.

Ta swoista branka objęła studentów uczelni wyższych w całym kraju, choć z różnym nasileniem, co zależało w dużej mierze od gorliwości poszczególnych rektoratów. Mimo to nie było od niej ucieczki. Profesor Eisler przytacza relację Michała Osóbki-Morawskiego, syna byłego premiera Edwarda. Po marcu młody Osóbka-Morawski ukrywał się poza Warszawą do momentu, kiedy do ojca przybył wojskowy i oświadczył bez ogródek: „Rozumiem, że pański syn może ukrywać się przed milicją, to jest jego prawo, natomiast przed wezwaniem do wojska nie może. Tutaj już wkraczają sądy wojskowe”85. W ten obrazowy sposób uwidoczniła się przewaga wojska, przed którym nie było ucieczki, ponieważ równało się to przestępstwu dezercji. Nowo przybyli do jednostek wojskowych „marcowi” byli traktowani szczególnie, a nadzór nad ich postawą sprawowali oficerowie polityczni, często postępując w sposób właściwy wojskowym – koszarowy, co budziło oburzenie studentów przyzwyczajonych do nieco innego traktowania.

Trudno jest ustalić liczbę studentów poddanych wówczas represjom. Na przykład we Wrocławiu, jak ustalił prof. Włodzimierz Suleja, zagrożonych powołaniem do wojska było 43 studentów Wyższej Szkoły Rolniczej, 26 – Wyższej Szkoły Ekonomicznej, 23 – Uniwersytetu, 6 – Politechniki i 3 – Akademii Medycznej. Jednak te liczby dotyczą nie tylko biorących udział w strajku studenckim, ale także tych, którzy nie zaliczyli w terminie sesji i zostali skreśleni z listy studentów. Z tej liczby do końca marca w wojsku miało się znaleźć 31 osób86. Według ustaleń prof. Andrzeja Paczkowskiego, w całym kraju relegowano wówczas z uczelni około 1500 studentów87. Można przyjąć, że skoro mężczyzn było wśród nich około połowy, to zapewne do wojska w celu odbycia zasadniczej służby wojskowej skierowano ponad 500 studentów. W przypadku studentów, którzy trafili na przeszkolenie wojskowe w obozach szkoleniowych, nie ma nawet szacunkowych danych, choć wiadomo, że przewidywano szkolenie blisko 1500 osób.

Ocena funkcjonowania tych jednostek musiała być pozytywna, skoro wrócono do pomysłu w 1976 r. Jednak pobór do wojska jako represję wobec osób sprawiających problemy władzy zastosowano na mniejszą skalę również w grudniu 1970 r. Na przykład do 36 Pułku Artylerii w Budowie skierowano wówczas 26 żołnierzy z Trójmiasta, wcielonych do wojska po demonstracjach. Mieli wśród nich znajdować się drobni przestępcy, osoby demolujące sklepy czy zwykli chuligani. Nie tworzono z nich odrębnych pododdziałów i szkolono ich razem z innymi żołnierzami88.

Przygotowania do wprowadzenia podwyżek w 1976 r. objęły także resorty siłowe, władze bowiem, mając doświadczenia z grudnia 1970 r., doskonale zdawały sobie sprawę, że może dojść do wybuchu społecznego niezadowolenia. Odpowiednie ustalenia między MSW a MON podjęto na ponad miesiąc przed planowanym przeprowadzeniem operacji „ruchów cen”. 22 maja wiceminister spraw wewnętrznych gen. bryg. Bogusław Stachura wysłał do wszystkich komendantów wojewódzkich szyfrogram z rozkazem wytypowania osób, które w okresie realizacji operacji cenowej powinny zostać skierowane na ćwiczenia wojskowe. Do grupy tej zaliczył m.in. najbardziej aktywny element pozostający w zainteresowaniu służby MO i SB, osoby wykazujące postawy aspołeczne czy też skłonne do wystąpień zakłócających porządek publiczny89. Paweł Sasanka podaje, że MSW skierowało do Sztabu Generalnego WP listy zawierające nazwiska 2160 osób. Do odbycia ćwiczeń można było jednak powołać jedynie 1249. Wśród nich znalazło się 28 osób karanych za przestępstwa przeciwko podstawowym interesom politycznym i gospodarczym PRL, 72 za działalność określaną jako „powodującą zniszczenie, rozprzężenie”, 661 za przestępstwa kryminalne oraz 431 niekaranych90. Tym samym do jednej grupy zaliczono zarówno osoby karane za przestępstwa kryminalne, jak i przeciwników ustroju. Byli wśród nich m.in. uczestnicy strajków z 1970 i 1971 r., działacze studenccy z roku 1968 r., a także ci, którymi interesowała się SB ze względu na okazywane przez nich niezadowolenie z sytuacji panującej w kraju. Należy podkreślić, że wśród wcielonych znaleźli się zarówno tacy, którzy nie odbyli służby wojskowej, jak i tacy, którzy mieli kategorię zdrowia „D”, formalnie zwalniającą z tego obowiązku.

Wojsko rozpoczęło realizację zaplanowanych działań 8 czerwca 1976 r., kiedy szef Sztabu Generalnego WP gen. dyw. Florian Siwicki wydał zarządzenie organizacyjne nr 038/Org. „w sprawie sformowania kompanii polowych oraz dodatkowego przeszkolenia określonych żołnierzy rezerwy posiadających przydziały mobilizacyjne”91. W uzasadnieniu nie pisano oczywiście o rzeczywistych powodach przeszkolenia, lecz o okazaniu „pomocy w realizacji zadań związanych z rozbudową bazy poligonowej i innych obiektów szkoleniowych oraz dodatkowym przeszkoleniu żołnierzy rezerwy posiadających przydziały mobilizacyjne”.

Dowódcom okręgów wojskowych polecono sformowanie dziewięciu kompanii polowych, które miały funkcjonować w okresie od 22 czerwca do 26 lipca 1976 r. W POW sformowano 3 kompanie liczące po 142 żołnierzy, w tym 5 oficerów, przy:

– 68 Pułku Czołgów Średnich w Budowie;

– 28 Pułku Czołgów Średnich w Czarnem;

– 35 Pułku Czołgów Średnich w Ostródzie.

W ŚOW powstały także trzy kompanie polowe liczące po 132 żołnierzy, w tym 6 oficerów, przy:

– 29 Pułku Czołgów Średnich w Gubinie;

– 18 Pułku Czołgów Średnich w Wędrzynie;

– 17 Pułku Zmechanizowanym w Międzyrzeczu.

W WOW sformowano trzy kompanie, liczące odpowiednio 142 (5 oficerów), 141 (4 oficerów) i 140 żołnierzy (2 oficerów), przy:

– 32 Brygadzie Artylerii w Orzyszu;

– 8 Pułku Zmechanizowanym w Hrubieszowie;

– 11 Pułku Czołgów Średnich w Giżycku.

Były to garnizony oddalone od większych ośrodków miejskich, a wezwanym na ćwiczenia zamierzano wręczyć karty powołania nie wcześniej niż na siedem dni przed terminem stawienia się w nich, czyli 22 czerwca. Nie poddawano ich również wcześniej przeglądowi lekarskiemu, miał się odbyć już w jednostkach. Mogli być wówczas zwolnieni jedynie obłożnie chorzy oraz uznani przez lekarza jednoznacznie za nienadających się do odbycia tych ćwiczeń. Doprowadziło to do takich sytuacji, jak ta opisana przez Jacka Kuronia: „Opowiadano mi o bezrękim, któremu komisja wojskowa napisała w orzeczeniu: nadaje się do odbycia służby wojskowej przy pracach niewymagających prawej ręki. Kazano mu podnosić szlaban przy obozowej bramie”92. Dla powołanych na ćwiczenia zaplanowano 10-dniowe intensywne szkolenie obejmujące musztrę bez broni, regulaminy, WF, BHP oraz szkolenie polityczne, a następnie rozbudowę bazy szkoleniowej na poligonach „w wymiarze 10 godzin dziennie”. Miały obowiązywać zaostrzone rygory dyscypliny, a żołnierzom pełniącym służbę zakazano wydawać broń i amunicję. Odrębnie potraktowano oficerów rezerwy, których w liczbie 17 powołano na dodatkowe przeszkolenie do jednostek wytypowanych przez dowódców okręgów wojskowych.

Informacje o takim sposobie postępowania z osobami potencjalnie nieprzychylnymi władzy ludowej szybko przedostały się na Zachód za sprawą listu adiunkta Andrzeja Soleckiego, który wraz z trzema innymi pracownikami Politechniki Wrocławskiej został skierowany na przeszkolenie wojskowe. Po powrocie spisał swoje wspomnienia, opublikowała je następnie pod znamiennym tytułem Dlaczego nie zostałem czerwcowym warchołem paryska „Kultura”93. Autor przebywał w kompanii polowej w Budowie i tak później opisał profil społeczny współtowarzyszy: „byli tam członkowie komitetów strajkowych strajków: obu stoczni szczecińskich, stoczni gdańskiej, kombinatu chemicznego w Policach, zakładów włókienniczych w Szczecinie, Łodzi, Zgierzu i Aleksandrowie Łódzkim – strajki z lat 1970–1974; członkowie rad zakładowych związków zawodowych, którym zdarzyło się sprzeciwić decyzjom dyrekcji – technik i pracownik PKP; tacy, co wystąpili z Partii – włókniarz i technik; złożyli skargę na posła – technik; uczestnictwo w pielgrzymce do Częstochowy – pracownik naukowy; członek komitetu wydziałowego – to ja”94. Jedną z osób z wyższym wykształceniem był szer. Karol Głogowski, działacz opozycyjny, były adwokat, w 1956 r. założyciel Związku Młodych Demokratów95. Ale byli i kryminaliści, a wśród nich spora – bo licząca aż 68 żołnierzy ze 164 – grupa osób po długoletnich wyrokach od 5 do 15 lat. Mimo to wspólny los powodował, że nie dochodziło do zadrażnień między nimi a resztą, a co więcej, chętnie przejmowano ich zwyczaje i słownictwo, co zapewne wynikało z sytuacji, w jakiej wszyscy się znaleźli – podobnej do pobytu w więzieniu.

W jednostkach oficerowie WSW prowadzili z żołnierzami „rozmowy indywidualne”, podczas których mieli określić ich stosunek do systemu. Od początku powołanych do wojska poddawano szykanom – strzyżono do gołej skóry, wyzywano od warchołów, a dotyczyło to czasami starszych ludzi, którzy z wojskiem ostatni raz mieli do czynienia w czasie wojny. Już drugiego dnia po przybyciu do jednostki w Budowie żołnierzy zawieziono na teren poligonu, gdzie – mieszkając w namiotach – pozostali do 26 lipca. Skierowani na przeszkolenie wykonywali prace na poligonach, często bezsensowne, polegające np. na wyrębie drzew, budowie dróg polowych czy też, jak w przypadku kompanii z Czarnego i Budowa, na gaszeniu pożaru na poligonie w Drawsku Pomorskim. Na koniec szkolenia w Budowie, zapewne chcąc doprowadzić proces reedukacji społecznej do końca, podczas uroczystego apelu wręczono nagrody rzeczowe oraz awanse osobom wyróżniającym się w pracy.

Już w czerwcu Komenda Stołeczna MO wytypowała kolejne 200 osób, z których do kompanii polowych na 90-dniowe przeszkolenie skierowano 77. Wśród nich był Jacek Kuroń, który przebywał na przeszkoleniu w 2 Brygadzie Wojsk Wewnętrznych w Białymstoku od 11 lipca tegoż roku. We wspomnieniach ówczesnego dowódcy 2 Brygady gen. Edwarda Wejnera sprawa ta została przedstawiona następująco: „W lipcu tego roku [1976] mój zastępca ds. politycznych, mgr Jan Wietrzyk, na specjalnie zorganizowanej odprawie przez zastępcę dowódcy Wojsk Obrony Wewnętrznej płk. Czupryna w Warszawie otrzymał zadanie »szczególnej wagi«. Po powrocie ze stolicy meldował: Obywatelu pułkowniku, zgodnie z ustaleniami MON nasza brygada otrzyma »drużynę pod specjalnym nadzorem«, składającą się z 9 przeciwników politycznych obecnej władzy państwa, organizatorów demonstracji i wieców oraz innych demagogów, którzy wykorzystując nielegalne urządzenia do wszelkiego rodzaju druku, zachęcają klasę robotniczą do nielegalnych strajków, wieców i podburzają społeczeństwo do rozruchów, a nawet sabotaży...”96.

Owa drużyna 9 „wywrotowców” miała się szkolić na terenie Brygady przez trzy miesiące według programu przewidzianego dla rekrutów, czyli tzw. unitarki, bez przepustek i urlopów, chociaż w większości osoby te przekroczyły wiek pozwalający na ich szkolenie wojskowe97. Sam Kuroń oceniał później tę sytuację tak: „Tuż przed ogłoszeniem podwyżek różne osoby podejrzane przez władze zostały wcielone do armii. Nazywa się to okresowym przeszkoleniem, a jest formą ograniczenia wolności bez konieczności sankcji prokuratorskich. Specjalnie na tę okazję stworzono obóz polowy, w którym oprócz dysydenckiej inteligencji znaleźli się robotnicy wskazani przez tajne służby, złodzieje, recydywiści, których można było szybko rozpoznać, bo do oficerów zwracali się nawykowo – panie oddziałowy”98. Kuroń opuścił jednostkę na dwa tygodnie przed terminem, napisał bowiem raport do ministra obrony narodowej gen. Jaruzelskiego, w którym protestował przeciwko „używaniu wojska jako środka represyjnego wobec przeciwników systemu”99. Tenże miał, według wspomnień Kuronia, wydać osobiście rozkaz o jego natychmiastowym zwolnieniu.

Ogółem w 1976 r. na przeszkolenie wojskowe do kompanii polowych wystawiono 1570 kart powołania, na ćwiczenia stawiło się 1451 osób100.

Kolejny raz podjęto decyzję o sformowaniu kompanii polowych wkrótce po wprowadzeniu stanu wojennego. Tym razem jednak chodziło o odseparowanie osób z przeszłością kryminalną, których zachowanie mogłoby stanowić zagrożenie dla „ładu i porządku” w kraju. Maksymalne odciążenie organów MSW od zajmowania się problemem przestępczości kryminalnej umożliwiłoby skierowanie wszystkich sił i środków na realizację zadań związanych ze stanem wojennym. Określono to zresztą dosłownie w opracowaniu Zarządu I Operacyjnego Sztabu Generalnego WP. Napisano tam: „w celu odizolowania od społeczeństwa osób, które poprzez swoje zachowanie i postępowanie w stanie wojennym mogłyby przyczyniać się do powstawania ognisk zagrożeń porządku publicznego w terenie, postanowiono utworzyć w siłach zbrojnych kompanie polowe. Do kompanii tych zdecydowano wcielić młodych ludzi o cechach kryminogennych, przeważnie z marginesu społecznego, karanych sądownie, recydywistów, niepracujących i nieuczących się oraz poddać ich reedukacji przez wychowanie w warunkach dyscypliny i porządku wojskowego, intensywne oddziaływanie ideowo-polityczne i pracę przy wykonywaniu zadań szkoleniowo-produkcyjnych”101.

Drugą przyczyną podjęcia decyzji o sformowaniu kompanii polowych było zaangażowanie większości stanów osobowych Sił Zbrojnych w początkowym okresie stanu wojennego w działania mające zlikwidować opór społeczny. Potrzebni byli zatem żołnierze do wykonywania zadań o charakterze usługowym, remontowym i gospodarczym na rzecz jednostek operacyjnych, które nie mogły w tym czasie wydzielić do nich żołnierzy służby zasadniczej, w normalnych warunkach wykonujących te prace.

12 stycznia 1982 r. szef Sztabu Generalnego WP, gen. broni Florian Siwicki, wydał zarządzenie organizacyjne nr 03/Org., w którym nakazywał „dla stworzenia warunków dla objęcia obowiązkiem służby wojskowej określonych grup młodzieży i żołnierzy rezerwy” sformowanie poza normą wojska 65 kompanii polowych (46 dla młodzieży w wieku poborowym oraz 19 dla żołnierzy rezerwy), liczących po 118 żołnierzy każda102. Formowano je odpowiednio w:

– WOW – 25 kompanii103;

– POW – 14 kompanii104;

– ŚOW – 15 kompanii105;

– WOPK – 6 kompanii106;

– MW – 5 kompanii107.

Kompanie miały powstawać w dwóch etapach: w pierwszym – do 28 stycznia 1982 r. – po 2–4 w każdym okręgu wojskowym oraz po jednej w Wojskach Obrony Powietrznej Kraju i Marynarce Wojennej, a pozostałe sukcesywnie do 18 lutego tegoż roku. Była to jak dotychczas największa tego typu operacja w WP, do kompanii polowych wcielono do 18 lutego 1982 r. 6409 osób, w tym 5521 wyselekcjonowanych poborowych oraz 888 rezerwistów108. Łącznie do końca 1983 r. skierowano do nich 7555 osób, w tym 6723 poborowych109.

Aby wypełnić te limity, szef Zarządu Mobilizacji i Uzupełnień SG WP wydał wytyczne, na podstawie których można było powołać do kompanii polowych także tych, którzy dotychczas do służby czynnej się nie nadawali lub od niej się uchylali, a także skierowanych do służby zastępczej w oddziałach Obrony Cywilnej. Powoływania poborowych i rezerwistów do uzupełnienia kompanii polowych dokonywały WKU na podstawie list imiennych przygotowywanych przez rejonowe jednostki MO za pośrednictwem wojewódzkich sztabów wojskowych110. W operacji wyselekcjonowania poborowych i rezerwistów wzięły także udział komórki WSW111.

Interesujące jest przedstawienie wyników tej akcji w mikroskali. Tylko w WKU Kłodzko w województwie wałbrzyskim powołano w 1982 r. do odbycia służby wojskowej w kompaniach polowych 39 poborowych i 13 żołnierzy rezerwy112. Natomiast na podstawie szyfrogramu z MSW nr 642/21 z 5 stycznia 1982 r. w KW MO w Wałbrzychu z obszaru podlegającego tej WKU wytypowano do odbycia służby w pierwszym rzucie 17 poborowych i 5 rezerwistów, w drugim rzucie – 125 poborowych i 110 rezerwistów113. Osoby te charakteryzowano według trybu życia (tu pojawiały się takie określenia, jak: nie pracuje, alkoholik, awanturnik, chuligan) oraz karalności (najczęstsze były adnotacje: kradzieże, włamania, rozboje, kolegium). Ogółem wytypowano 257 osób, co świadczy, że dla MO miał to być sposób na skuteczne oczyszczenie terenu z ludzi określanych jako „stanowiący zagrożenie dla porządku publicznego”.

Stan ewidencyjny kompanii był zmienny, w miarę upływu czasu ulegał zmniejszeniu. 14–15 lipca 1982 r. musiano zwolnić żołnierzy rezerwy, którzy odbyli wcześniej zasadniczą służbę wojskową, a 30–31 sierpnia pozostałych rezerwistów. Wprawdzie w sierpniu i wrześniu 1982 r. powołano w ich miejsce 833 poborowych, nie wystarczyło to jednak do pełnego uzupełnienia ich stanów osobowych. W rezultacie w październiku i listopadzie 1982 r. rozformowano jedenaście kompanii114, a w lipcu 1983 r. kolejne dwie115. Funkcjonowały wówczas jeszcze 52 kompanie polowe (w WOW – 19, w ŚOW – 11, w POW – 12, w WOPK – 5, w MW – 5) liczące 3760 żołnierzy, które zostały rozformowane ostatecznie w grudniu 1983 r.116

Za podstawowy cel podejmowanych działań uznano „potrzebę reedukacji społecznej poborowych, a także części żołnierzy rezerwy, nigdzie niepracujących, nieuczących się lub też rekrutujących się z kręgów marginesu społecznego. Reedukacja ta powinna być realizowana poprzez wychowanie w warunkach dyscypliny i porządku wojskowego, intensywnego oddziaływania ideowo-politycznego, przy jednoczesnym włączeniu wspomnianych osób do ściśle programowanej systematycznej działalności szkoleniowo-produkcyjnej”117. Sprowadzało się to do prac przy rozbudowie bazy szkoleniowo-poligonowej, porządkowych i gospodarczych w garnizonach, obsługi wojskowych gospodarstw rolnych, a także wykonywania prac na rzecz gospodarki narodowej. Poborowi zaczynali pracować po miesięcznym przeszkoleniu, natomiast rezerwiści od razu po wcieleniu do jednostek. Ogólny nadzór nad szkoleniem i realizacją zadań szkoleniowych i produkcyjnych w kompaniach polowych sprawował gen. broni Tadeusz Tuczapski, szef Inspektoratu Obrony Terytorialnej i Wojsk Obrony Wewnętrznej.

Ogólne doświadczenia z funkcjonowania kompanii polowych były negatywne. Założonego celu, jakim była resocjalizacja wcielonych do nich żołnierzy, nie osiągnięto118. Oczywiście główną tego przyczyną był przekrój socjologiczny osób wcielonych do tych jednostek. Wyraźnie wskazuje na to meldunek gen. Tuczapskiego do ministra obrony narodowej gen. Siwickiego ze stycznia 1984 r.119 Generał podkreślał w nim m.in., że zdecydowana większość żołnierzy wywodziła się ze środowisk robotniczych, a około 70 proc. było karanych sądownie lub administracyjnie (kolegia). Ponad 60 proc. przed powołaniem do wojska nie pracowało, a około 7 proc. nie miało pełnego wykształcenia podstawowego. Już w pierwszych pięciu miesiącach służby z powodów zdrowotnych musiano zwolnić 560 żołnierzy (7,9 proc. ogółu), a głównymi tego przyczynami były anomalie osobowości, zaburzenia nerwicowe, narkomania i lekomania, choroby układów krążenia i oddechowego. Na chorobę alkoholową cierpiało około 10 proc. wcielonych i z powodu braku alkoholu spożywało napoje alkoholopodobne: autowidol, borygo, wody toaletowe. Generał Tuczapski skądinąd słusznie zauważył, że źródeł niepowodzeń wychowawczych w przypadku części żołnierzy należało upatrywać „w ich daleko posuniętym stopniu degeneracji, nieudolnym procesie resocjalizacji w środowisku cywilnym i ośrodkach penitencjarnych oraz w defektach psychofizycznych”120.

W raporcie gen. Tuczapskiego, jednego z najwybitniejszych wyższych dowódców w ludowym Wojsku Polskim, budzi zdumienie stopień rzeczowości i szczerości. Nie ubarwiał on rzeczywistości, jak większość autorów dokumentów tego typu, lecz stwierdzał otwarcie: „sformowanie kompanii polowych bezpośrednio po wprowadzeniu stanu wojennego ukształtowało wśród znacznej części szeregowych pogląd, że zostali internowani, a czas ich służby uzależniony jest od trwania stanu wojennego”121. To skutkowało zdecydowanie negatywnym stosunkiem do służby wojskowej, samookaleczeniami, próbami samobójczymi, dezercjami oraz popełnianymi przestępstwami. „Stan moralno-polityczny” był ledwo zadowalający, a w wielu przypadkach zupełnie niezadowalający. Powszechne były wrogie wypowiedzi żołnierzy w rodzaju „na komunę nie będziemy pracować” czy „komuniści doprowadzili kraj do biedy” bądź prorocze: „komuna musi upaść”122. Kompletnie nie wykazywali oni zainteresowania sytuacją w kraju i wydarzeniami międzynarodowymi. Większość żołnierzy pozostawała odporna na prymitywną propagandę prasową oraz telewizyjną i już przed pójściem do wojska swoim postępowaniem całkowicie negowała system panujący w kraju, co oczywiście w dużej mierze stanowiło powód, dla którego znaleźli się w szeregach kompanii polowych.

Również dyscyplina w kompaniach była poniżej wszelkich norm. W 1983 r. zlecono WSW poszukiwanie 7259 żołnierzy (dezercje, samowolne oddalenia), co stanowiło ponad 40 proc. wszystkich poszukiwanych żołnierzy WP. Pięciu spośród nich zdezerterowało z zamiarem ucieczki za granicę, dwóch zatrzymano w NRD, a trzech w Czechosłowacji. W ciągu całego roku patrole WSW zatrzymały aż 3068 żołnierzy, głównie z powodu samowolnych oddaleń (1640 przypadków) oraz stanu nietrzeźwości (1180)123. Aby pomóc kadrze zawodowej z tych jednostek, utworzono w nich stanowiska zastępcy dowódcy do spraw liniowych, które objęli przeszkoleni podchorążowie rezerwy WSW124.

Do 31 marca 1983 r. pion dochodzeniowy WSW prowadził 778 spraw karnych przeciwko 889 żołnierzom. Z liczby tej sądy wojskowe w 1982 r. skazały prawomocnie 418 sprawców przestępstw. Statystycznie było to 64,4 przypadków na 1000  żołnierzy, i wskaźnik ten był wyższy dwunastokrotnie od ogólnego wskaźnika wśród żołnierzy służby zasadniczej. Ponad połowę skazanych – 57,2 proc. – stanowili sprawcy różnych przestępstw (niesubordynacja, pobicia itp.) i samowolnego oddalenia, a 12,6 proc. sprawcy kradzieży. Jak to wyglądało w poszczególnych przypadkach, pokazują dane z delegatury WSW w Jeleniej Górze, która w 1981 r. prowadziła 14 spraw karnych, natomiast w 1982 r. po skierowaniu kompanii polowej z Wyższej Szkoły Oficerskiej Wojsk Zmechanizowanych do prac przy wyrębie lasów w Górach Izerskich, zniszczonych przez „kwaśne deszcze”, liczba spraw karnych wzrosła do 68125.

W podsumowaniu raportu gen. Tuczapski stwierdzał, że uzyskane rezultaty zarówno wychowawczo-szkoleniowe, jak i produkcyjne dalece nie dorównywały „ogromnemu wysiłkowi i nakładowi pracy kadry, natomiast koszty funkcjonowania znacznie przekraczają realną wartość osiągniętych wyników produkcyjnych”126. Uważał zatem, popierając swoje zdanie opinią wszystkich zainteresowanych instytucji centralnych MON oraz dowództw okręgów wojskowych, MW i WOPK, że ponowne tworzenie kompanii polowych jest niecelowe.

Z okresem stanu wojennego łączy się również kolejna akcja poboru rezerwistów na ćwiczenia w listopadzie 1982 r. Było to jedno z przedsięwzięć mających osłabić „Solidarność” przed zapowiadanym na 10 listopada ogólnopolskim protestem przeciwko delegalizacji związku. Tym razem jednak nie wydano rozkazów o sformowaniu nowych kompanii polowych, lecz powstały kompanie rezerwistów określane w niektórych dokumentach mianem specjalnych. Trudno dziś stwierdzić, dlaczego wówczas tak postąpiono. Być może chodziło o zachowanie szczególnej tajemnicy, co zresztą na długi czas w zupełności się udało127. Zastanawia jednak to, że choć w prasie podziemnej i Radiu Wolna Europa dość szybko pojawiły się informacje o specjalnych obozach wojskowych dla działaczy „Solidarności”, po 1990 r. sprawa ta nie została wyjaśniona128. Dopiero w 2007 r. dokonano jej ponownego medialnego odkrycia129.

Akcja poboru była skoordynowana z MSW, o czym świadczy szyfrogram dyrektora Departamentu V MSW płk. Józefa Sasina z 21 października 1982 r. do zastępców komendantów wojewódzkich MO ds. SB w całym kraju. Nakazywał w nim do 23 października „wytypować osoby rekrutujące się głównie z dużych zagrożonych zakładów pracy, podejrzane o inspirowanie i organizowanie ostatnich strajków i zajść ulicznych, negatywne występowanie przeciwko tworzeniu nowych związków zawodowych, czynną wrogą działalność (np. druk, kolportaż, łącznikowanie itp.), a nienadające się z różnych powodów do internowania lub zatrzymania”130. Szyfrogram o podobnej treści wystosował 23 października naczelnik Wydziału VIII Departamentu III MSW płk Stanisław Kabaciński do naczelników wydziałów III i III-1 w 32 komendach wojewódzkich131. Na podstawie informacji z województw sporządzono wykazy około 1500 osób, przesłano je następnie do odpowiednich WKU. 21 października 1982 r. zastępca szefa SG WP gen. dyw. Antoni Jasiński sformułował założenia organizacyjne do przeprowadzenia tej akcji, nie pozostawiając złudzeń co do jej celu: „[Organizuje się tę akcję, m]ając na uwadze pilne potrzeby odizolowania zwłaszcza w dużych zakładach pracy osób stanowiących główny trzon grup prowokujących zajścia i ekscesy wymierzone przeciwko obowiązującemu porządkowi prawnemu i normalnemu tokowi działalności produkcyjnej”132. Generał Jasiński zakładał, że 3–4 listopada zostanie powołanych na ćwiczenia wojskowe 500–600 rezerwistów oraz około 1000 poborowych do odbycia zasadniczej służby wojskowej z terenu aż 32 województw. Typowanie żołnierzy rezerwy i poborowych miało być przeprowadzone w porozumieniu organów WSW i SB. Założenia nakazywały, by ta swoista „branka” objęła przywódców, czyli – jak to określono – „grupy osób stanowiących trzon aktywistów prowokujących starcia”.

Wytyczne do realizacji akcji poboru do wojska wydał szef Sztabu Generalnego WP gen. broni Florian Siwicki zarządzeniem nr 0141/Mob. z 26 października 1982 r. „w sprawie powołania określonej grupy poborowych do odbycia zasadniczej służby wojskowej oraz żołnierzy rezerwy na ćwiczenia wojskowe”133. Zarządzenie to nakazywało 5–6 listopada powołać do odbycia zasadniczej 2-letniej służby wojskowej:

– 140 poborowych w POW,

– 100 poborowych w ŚOW,

– 115 poborowych w WOW,

jak również w celu odbycia trzymiesięcznych ćwiczeń:

– 560 rezerwistów (450 przeszkolonych i 110 nieprzeszkolonych) w POW,

– 390 rezerwistów (240 przeszkolonych i 150 nieprzeszkolonych) w ŚOW,

– 420 rezerwistów (280 przeszkolonych i 140 nieprzeszkolonych) w WOW.

W myśl tego zarządzenia typowaniem żołnierzy rezerwy do odbycia ćwiczeń oraz poborowych do odbycia zasadniczej służby wojskowej miały się zajmować organy WSW wspólnie z WKU. Należy podkreślić, że wśród nich było wielu takich, którzy ze względu na kategorię wojskową nawet nie odbyli zasadniczej służby wojskowej.

Poborowi powołani do zasadniczej służby wojskowej mieli zostać skierowani:

– z terenu POW do 1 Brygady Artylerii Armat w Węgorzewie;

– z terenu ŚOW do 40 Pułku Artylerii w Jarosławiu;

– z terenu WOW do 5 Pułku Artylerii w Chełmie.

Po przeszkoleniu żołnierze ci mieli dalszą służbę pełnić w jednostkach kolejowo-drogowych oraz inżynieryjno-budowlanych i remontowych.

Z kolei rezerwiści mieli odbywać ćwiczenia w następujących jednostkach wojskowych:

– z terenu POW: 300 podoficerów i szeregowych przeszkolonych w 9 Pułku Pontonowym w Chełmnie, 150 podoficerów i szeregowych przeszkolonych w 19 Batalionie Saperów w Unieściu, 110 szeregowych rezerwy nieprzeszkolonych w 2 Batalionie Inżynieryjnym Wojsk Obrony Wewnętrznej w Czerwonym Borze;

– z terenu ŚOW: 80 podoficerów i szeregowych przeszkolonych w 6 Pułku Pontonowym w Głogowie, 80 podoficerów i szeregowych przeszkolonych w 1 Brygadzie Saperów w Brzegu, 80 podoficerów i szeregowych przeszkolonych w 4 Brygadzie Saperów w Gorzowie Wlkp., 150 szeregowych rezerwy nieprzeszkolonych w 10 Batalionie Pontonowym w Rawiczu;

– z terenu WOW: 130 podoficerów i szeregowych przeszkolonych w 2 Batalionie Inżynieryjnym Wojsk Obrony Wewnętrznej w Czerwonym Borze; 75 podoficerów i szeregowych przeszkolonych w 28 Pułku Czołgów Średnich w Czarnem; 75 podoficerów i szeregowych przeszkolonych w 68 Pułku Czołgów Średnich w Budowie; 140 szeregowych rezerwy nieprzeszkolonych w 2 Batalionie Inżynieryjnym Wojsk Obrony Wewnętrznej w Czerwonym Borze134.

Cała operacja została zatem tak skonstruowana, aby przypominała zwykłe ćwiczenia zimowe żołnierzy rezerwy. Na podstawie zarządzeń szefów sztabów okręgów wojskowych w pierwszych dniach listopada sformowano kilkanaście kompanii żołnierzy rezerwy liczących po 75 podoficerów i szeregowych.

W Warszawskim Okręgu Wojskowym utworzono jedno z większych zgrupowań, liczące ponad 250 rezerwistów, przy 2 Batalionie Inżynieryjnym Wojsk Obrony Wewnętrznej (JW nr 3466) w Czerwonym Borze, wykorzystując baraki Ośrodka Szkolenia Poligonowego Wojsk Wewnętrznych. Skierowano do niego rezerwistów z Małopolski, Lubelszczyzny, Śląska i Mazowsza, a według świadectw przebywających tam działaczy „Solidarności” miał nosić nazwę – Wojskowy Obóz Specjalny nr 6135. Cele i zadania szkoleniowo-wychowawcze kompanii specjalnych miały być analogiczne jak w przypadku kompanii polowych. Realizując te przedsięwzięcia, 5–6 listopada 1982 r. powołano 1578 osób (co stanowiło 97 proc. założonej liczby)136.

Ze wspomnień żołnierzy służących w tych kompaniach wyłania się obraz stałej inwigilacji ze strony WSW, przesłuchań, prób werbunku i szykan137. Nie zezwalano im śpiewać pieśni patriotycznych, np. Roty, w zamian za to realizowano rozszerzony zakres szkolenia politycznego. Wielu z nich było poważnie chorych, ze schorzeniami wykluczającymi służbę wojskową i udział w ćwiczeniach, tym bardziej w okresie zimowym. Za próby protestów i inne przewinienia trafiali do aresztów. Na przykład 10 listopada w Czerwonym Borze, kiedy żołnierze zdobyli się na protest głodowy przeciwko delegalizacji „Solidarności”, sześciu z nich zostało aresztowanych i oskarżonych przez wojskową prokuraturę w Białymstoku138. W jednostkach, do których ich skierowano, powszechnie sądzono, że są kryminalistami, i traktowano nieprzychylnie139. Chociaż w większości przypadków żołnierzy zakwaterowano w koszarach, to w Chełmnie pod namiotami na terenie leżącego nad Wisłą ośrodka ćwiczeń Kępa Panieńska, a w Ośrodku Szkolenia Poligonowego Wojsk Obrony Wewnętrznej w Czerwonym Borze w starych barakach przerobionych z wagonów kolejowych. Program ćwiczeń był również bardzo uciążliwy, ogólne wyczerpanie powodowały zajęcia na mrozie i ciężkie prace fizyczne. Pomimo że w kompaniach zgrupowano żołnierzy rezerwy o różnych specjalnościach, często podoficerów, i wiele osób, które przekroczyły 35. rok życia, to wszędzie realizowano plan szkolenia przewidziany dla specjalności w korpusie inżynieryjno-saperskim140, np. w Czerwonym Borze budowano drogę w śniegu na poligonie. Niemniej żołnierzom wydano tam broń (nie jest jasne, czy wszystkim, czy tylko w celu pełnienia służby), co jednak zmieniało ich sytuację w stosunku do internowanych bądź aresztowanych. Mimo to ci spośród rezerwistów, którzy wcześniej przebywali w obozach internowania, po latach wspominali: „Miałem skalę porównawczą, jak było w normalnym ośrodku internowania, a jak było w tym wojskowym. Normalny ośrodek internowania w porównaniu z tamtym to jest przedszkole. Tam była gehenna”141.

Wśród żołnierzy rezerwistów odbywających ćwiczenia aktywną działalność prowadził kontrwywiad WSW. Według informacji płk. Kazimierza Stefanowicza, szefa Oddziału III Zarządu III WSW, z końca grudnia 1982 r. organy WSW w celu rozpracowywania „internowanych” wykorzystywały 2 nieoficjalnych pracowników (NP), 28 tajnych współpracowników (TW) oraz 45 osób zaufanych (OZ)142, zarówno spośród kadry jednostek, jak i spośród rezerwistów. Na przykład Zarząd WSW wcielił do 2 Batalionu Inżynieryjnego 4 własnych TW powiązanych ze strukturami podziemnej „Solidarności”, jak też 2 podoficerów „odpowiednio legendowanych” z tajnego aparatu Oddziału IV Zarządu WSW WOW. Tajnych współpracowników pozyskiwano także po wcieleniu do wojska, do 31 grudnia 1982 r. – jak to określono – „wśród wcielonych ekstremistów” pozyskano 3 TW i 6 OZ143. Każdy pododdział był obsługiwany przez wydzielonego oficera kontrwywiadu WSW, a w przypadku 9 Pułku Pontonowego w Chełmnie funkcję organizatora pracy kontrwywiadowczej w batalionie rezerwistów pełnił mjr E. Kopaczewski występujący „pod przykryciem” zastępcy dowódcy batalionu ds. szkolenia.

Kompanie żołnierzy rezerwy zostały rozwiązane 2 lutego 1983 r., kiedy minął okres 90 dni ćwiczeń wojskowych, zgodny z ustawą o powszechnym obowiązku obrony PRL.

* * *

Wykorzystywanie wojska do działań represyjnych wobec osób niewygodnych dla władzy budziło wówczas i dziś budzi sprzeciw. Z powszechnie akceptowanego przez większość społeczeństwa obowiązku służby wojskowej uczyniono w PRL narzędzie do karania tych, którzy mieli odwagę przeciwstawić się panującym w kraju warunkom. Jednak do dziś sprawa ta nie jest oceniana jednoznacznie. Oczywiście jest wielu, którzy uważają, że w gruncie rzeczy nic takiego się nie stało. Żołnierze służący w kompaniach polowych twierdzą jednak inaczej. Przy poborze łamano przepisy ustawowe dotyczące zarówno wieku, do jakiego można było powoływać rezerwistów na ćwiczenia, jak i zwolnień osób chorych. Również warunki, jakie im stworzono, a szczególne warunki psychiczne, jak inwigilacja, tajne przesłuchania, zakaz obrzędów religijnych, nachalna i często prymitywna propaganda i indoktrynacja, powodowały, że powszechnie odbierano służbę wojskową jako szykany. Natomiast powołanie do niej osób z tzw. marginesu społecznego w nadziei ich resocjalizacji świadczyło dobitnie o oderwaniu kadry dowódczej WP od realiów życia społecznego w PRL. Chociaż na krótką chwilę poprawiono stan bezpieczeństwa publicznego w kraju, co miało dać asumpt do twierdzeń, iż była to zasługa stanu wojennego (choć jest to twierdzenie dyskusyjne), to zaangażowanie wojska do działań tego typu znacząco rzutowało zarówno na nastroje kadry zawodowej, sprowadzonej do roli „klawiszy”, jak i na postrzeganie wojska na zewnątrz, choćby przez pryzmat przestępczości i zachowania się ludzi w mundurach. Wszystko to upoważnia do twierdzenia, że ludowemu Wojsku Polskiemu chluby te działania nie przyniosły, wpisały się natomiast w ciąg różnorodnych represji władz państwa komunistycznego wobec własnego społeczeństwa.

Bibliografia

Źródła

Źródła archiwalne

Archiwum Akt Nowych

Archiwum Bieruta, 254/IV-14

Archiwum Instytucji MON w Modlinie

Główny Zarząd Polityczny WP

380/92/202

266/91/427

266/91/365

380/92/206

165/91/157

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

AIPN, 1405/320

AIPN, 1405/295

AIPN, 0236/263

AIPN, 1409/32

AIPN, 1405/96

AIPN, 2386/20861

AIPN, URM, 3092/13/1

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu

AIPN Wr, 39/63

Archiwum Wojskowe w Oleśnicy

56 Szkolny Batalion Ratownictwa Terenowego

Zarząd Polityczny Śląskiego Okręgu Wojskowego

Wojskowe Biuro Historyczne w Warszawie

Zarządzenia organizacyjne szefa Sztabu Generalnego WP

Wspomnienia, pamiętniki

Perepeczko A., Z błękitów mórz w mrok kopalni, Gdynia 2005.

Skazani bez wyroku, red. J. Wąsacz, Warszawa b.d.w.

Wąsacz J., Szlakiem wspomnień żołnierzy-górników z lat 1949–1959, Wrocław 2002.

Zielińska S., Opatrzone klauzulą tajne, Lublin 1998.

Opracowania

Bilek J., Pétépáci aneb Ćerni baroni úplnĕ jinak, Plzeň 1996.

Bilek J., Pomocne technicke prapory 1950–1954. Vznik, vyvoj, organizace a cinnost, Praha 1992.

Bilek J., Technické jednotky československé armády v letech 1951–1963, „Historie a vojenstvi” 1994, nr 5.

Bilek J., Vojáci druhé kategorie. (Srovnáni výstavby a činnosti vojenských jednotek využivaných k politické perzekuci v Československu, Madarsku a Polsku na počátku padesátých let), „Historie a vojenstvi” 1997, nr 5 i 6.

Bosek K., „Bataliony Robocze”, mps w Wojskowym Biurze Badań Historycznych w Warszawie.

Bożko M., Czerwony Bór, polski gułag 82, „Dziennik Wschodni” – „Magazyn”, 9 II 2007.

Csonkaréti K., Szigorúan titkos! Dandár, Budapest 1994.

Dąbrowski M., Wojskowe obozy specjalne 1982–1983, Lublin 2013.

Eisler J., Polski rok 1968, Warszawa 2006.

Frątczak W., Służba wojskowa alumnów diecezji włocławskiej jako forma represji wobec Kościoła, „Ateneum Kapłańskie” 2005, t. 44, z. 1.

Gabański S., Dobrze! Zapiski kleryka-żołnierza (1965–1967), wstęp i oprac. J. Marecki, Kraków 2013.

Kalinowski M., Zapomniane bataliony, „Polska Zbrojna” 1999, nr 3.

Kowal R., Kompanie polowe w obronie socjalizmu, „Polska Zbrojna”, 18–20 VI 1993.

Kuroń J., Gwiezdny czas, Londyn 1991.

Lesiakowski K., Powszechna Organizacja „Służba Polsce” (1948–1955). Powstanie, działalność, likwidacja, t. 1–2, Łódź 2008.

Lesiński A., Służba wojskowa kleryków w PRL (1959–1980), Olsztyn 1995.

Nalepa E.J., Wojsko Polskie wobec Marca [w:] Marzec 1968. Trzydzieści lat później, t. 1: Referaty, red. M. Kula, P. Osęka, M. Zaremba, Warszawa 1998.

Nalepa E.J., Wojskowe bataliony górnicze w Polsce w latach 1949–1959, „Przegląd Historyczny” 1994, nr 1–2.

Mundur i sutanna, red. S. Pawłowski, Kraków 1998.

Osęka P., Marzec ’68, Kraków 2008.

Paczkowski A., Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Warszawa 1995.

Pawłowski P., Trzystu z Kępy Panieńskiej, Koszalin 2008.

Piontek P., Wesołowski M., Generalny Dziekanat Wojska Polskiego w latach 1945–1989, Warszawa 2006.

Piotrowski P., Bataliony budowlane i górnicze w Wojsku Polskim [w:] Studia i materiały z dziejów opozycji i oporu społecznego, red. Ł. Kamiński, t. 2, Wrocław 1999.

Piotrowski P., Funkcjonowanie jednostek pracy w Wojsku Polskim w latach 50-tych [w:] Gospodarka i społeczeństwo w czasach PRL-u (1944–1989), red. E. Kościk, T. Głowiński, Wrocław 2007.

Piotrowski P., Służba wojskowa kleryków na przykładzie 56 Batalionu Ratownictwa Terenowego w Brzegu (1966–1980) [w:] Represje wobec Kościoła katolickiego na Dolnym Śląsku i  Opolszczyźnie 1945–1989, red. S.A. Bogaczewicz, S. Krzyżanowska, Wrocław 2004.

Raina P., Jaruzelski 1923–1968, Warszawa 2001.

Raina P., Kościół w PRL. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945–1989, t. 1: Lata 1945–59, Poznań 1994.

Sasanka P., Czerwiec 1976. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2006.

Setlak A., Służba wojskowa alumnów WSD w PRL i jej ocena w wypowiedziach alumnów i kapłanów rezerwistów. Studium historyczno-socjologiczne na przykładzie Bartoszyc, Olsztyn 2002.

Służba wojskowa kleryków w PRL 1959–1980, red. S. Pawłowski, Olsztyn 1995.

Solecki A., Dlaczego nie zostałem czerwcowym warchołem, „Kultura”, Paryż 1976, nr 11.

Štaigl J., Vznik, vývoj a činnost’ PTP na Slovensku po februári 1948, „Vojenská história” 1997, nr 2.

Suleja W., Dolnośląski Marzec ’68, Warszawa 2006.

Szen M., „Wojskowy Korpus Górniczy”, praca magisterska przygotowana w Wojskowej Akademii Politycznej w 1975 r.

Szuba L.S., Powszechna Organizacja „Służba Polsce” w latach 1948–1955, Lublin 2006.

Wawryszko T., Klerycy w wojsku. Wspomnienia ze służby wojskowej 1971–1973, Skołyszyn 2002.

Wejner E., Wojsko i politycy bez retuszu, Toruń 2006.

Wojdalski Z., Wojskowy Korpus Górniczy, „Dzieje Najnowsze” 1983, nr 3.

Materiały internetowe

Bełczowski Z., Wspomnienia z aresztu, http://www.darpoint.pl/pages/wos.htm, data dostępu 3 VIII 2010 r.

Leszczełowski J., Nieprawomyślni żołnierze w Budowie, http://histmag.org/?id=3357, data dostępu 3 VIII 2010 r.

Relacja Adama Siatki, http://www.darpoint.pl/pages/wos.htm, data dostępu 3 VIII 2010 r.

Sprawozdanie stenograficzne z 86 posiedzenia Senatu RP IV kadencji, 18–20 VII 2001 r., http://www.senta.gov.pl/K4/DOK/STEN/086/7.htm, data dostępu 26 VII 2016 r.

Military service as a form of political repression in the People’s Polish Army

This paper discusses the notion of the repressive role of the People’s Polish Army in the communist order of post-war Poland. Specific forms of repression included: the operation of working and mining battalions in 1950–1958, military service of clerical students between 1959 and 1980, and formation of the so-called field and special units during the political crises of 1968, 1976, and in 1981–1983. These sub-units, which were operating formally under the provisions of law binding at the time, dealt with dozens of thousands of young people who belong to classes alien or hostile to communism, in line with the Marks’’ class division system. The scale of the repressions was the highest in the 1950s, when the mining and construction units, work camps in practice, were composed out of the youth representing intelligentsia, landowners, and the so-called kulaks. Many of them died, and even more were injured. Repressions towards clerical students were the embodiment of the anti-Church policy of the communist authorities and were intended to convince them to abandon their chosen way of life. In turn, the field units established at the times of social crises in the People’’s Republic of Poland were intended to isolate and indoctrinate particularly dangerous groups of intelligentsia youth and NSZZ “Solidarność” activists. The discussed forms of repression fully confirm the hypothesis that summoning for “military exercises” of the People’s Polish Army was a part of the communist system of enslaving the society.

1 Z prac poświęconych batalionom górniczym należy wymienić: E.J. Nalepa, Wojskowe bataliony górnicze w Polsce w latach 1949–1959, „Przegląd Historyczny” 1994, nr 1/2, s. 123–133; Z. Wojdalski, Wojskowy Korpus Górniczy, „Dzieje Najnowsze” 1983, nr 3, s. 141–144; P. Piotrowski, Bataliony budowlane i górnicze w Wojsku Polskim [w:] Studia i materiały z dziejów opozycji i oporu społecznego, red. Ł. Kamiński, t. 2, Wrocław 1999, s. 123–142; idem, Funkcjonowanie jednostek pracy w Wojsku Polskim w latach 50-tych [w:] Gospodarka i społeczeństwo w czasach PRL-u (1944–1989), red. E. Kościk, T. Głowiński, Wrocław 2007; K. Lesiakowski, Powszechna Organizacja „Służba Polsce” (1948–1955). Powstanie, działalność, likwidacja, t. 1–2, Łódź 2008; L.S. Szuba, Powszechna Organizacja „Służba Polsce” w latach 1948–1955, Lublin 2006; M. Szen, „Wojskowy Korpus Górniczy”, praca magisterska przygotowana w Wojskowej Akademii Politycznej w 1975 r.; K. Bosek, „Bataliony Robocze”, mps w Wojskowym Instytucie Historycznym w Warszawie. Zob. także kilka pozycji wspomnieniowych: A. Perepeczko, Z błękitów mórz w mrok kopalni, Gdynia 2005; Skazani bez wyroku, red. J. Wąsacz, Warszawa, b.d.w.; J. Wąsacz, Szlakiem wspomnień żołnierzy-górników z lat 1949–1959, Wrocław 2002; S. Zielińska, Opatrzone klauzulą tajne, Lublin 1998.

2 Spośród literatury poświęconej temu zagadnieniu można wymienić: A. Lesiński, Służba wojskowa kleryków w PRL 1959–1980, Olsztyn 1995; Służba wojskowa kleryków w PRL 1959–1980, red. S. Pawłowski, Olsztyn 1995; Mundur i sutanna, red. S. Pawłowski, Kraków 1998; T. Wawryszko, Klerycy w wojsku. Wspomnienia ze służby wojskowej 1971–1973, Skołyszyn 2002; A. Setlak, Służba wojskowa alumnów WSD w PRL i jej ocena w wypowiedziach alumnów i kapłanów rezerwistów. Studium historyczno-socjologiczne na przykładzie Bartoszyc, Olsztyn 2002; P. Piotrowski, Służba wojskowa kleryków na przykładzie 56 Batalionu Ratownictwa Terenowego w Brzegu (1966–1980) [w:] Represje wobec Kościoła katolickiego na Dolnym Śląsku i Opolszczyźnie 1945–1989, red. S.A. Bogaczewicz, S. Krzyżanowska, Wrocław 2004; W. Frątczak, Służba wojskowa alumnów diecezji włocławskiej jako forma represji wobec Kościoła, „Ateneum Kapłańskie” 2005, t. 44, z. 1; P. Piontek, M. Wesołowski, Generalny Dziekanat Wojska Polskiego w latach 1945–1989, Warszawa 2006; S. Gabański, Dobrze! Zapiski kleryka-żołnierza (1965–1967), wstęp i oprac. J. Marecki, Kraków 2013.

3 O funkcjonowaniu kompanii polowych w okresie stanu wojennego do niedawna traktował jedynie artykuł R. Kowala, Kompanie polowe w obronie socjalizmu, „Polska Zbrojna”, 18–20 VI 1993. Sprawa została nagłośniona dopiero po powstaniu w grudniu 2007 r. Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Represjonowanych w Wojskowych Obozach Specjalnych dysponującego własną stroną internetową (http://www.darpoint.pl/), na której umieszczane są wspomnienia i pamiątki z tamtego okresu. Z inicjatywy stowarzyszenia powstała wkrótce praca zawierająca wspomnienia osób służących w Chełmnie: P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej, Koszalin 2008. Kompaniom żołnierzy rezerwy poświęcono także 17. odcinek filmowego cyklu „Czas przeszły dokonany. Z archiwów PRL”. Efektem działań stowarzyszenia jest też publikacja: M. Dąbrowski, Wojskowe obozy specjalne 1982–1983, Lublin 2013.

4 Problem kompanii polowych w odniesieniu do roku 1968 poruszyli m.in.: E.J. Nalepa, Wojsko Polskie wobec Marca [w:] Marzec 1968. Trzydzieści lat później, t. 1: Referaty, red. M. Kula, P. Osęka, M. Zaremba, Warszawa 1998, s. 78–79; J. Eisler, Polski rok 1968, Warszawa 2006; P. Osęka, Marzec ’68, Kraków 2008; P. Raina, Jaruzelski 1923–1968, Warszawa 2001, s. 712–713. O ich funkcjonowaniu w 1976 r. wspomina P. Sasanka, Czerwiec 1976. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2006, s. 142–143.

5 DzU 1950, nr 6, poz. 46.

6 DzU 1967, nr 44, poz. 220.

7 J. Bilek, Pétépáci aneb Černi baroni úplně jinak, Plzeň 1996; idem, Pomocne technicke prapory 1950––1954. Vznik, vyvoj, organizace a cinnost, Praha 1992; idem, Technické jednotky československé armády v letech 1951–1963, „Historie a vojenstvi” 1994, nr 5, s. 48–79; idem, Vojáci druhé kategorie. (Srovnáni výstavby a činnosti vojenských jednotek využivaných k politické perzekuci v Československu, Madarsku a Polsku na počátku padesátých let), „Historie a vojenstvi” 1997, nr 5, s. 73–93 oraz nr 6, s. 57–86.

8 Zob. prace wymienione w przypisie 1. Powstałe dotychczas opracowania zajmowały się tylko batalionami pracy, które były kierowane do kopalń, natomiast bataliony budowlane nie doczekały się jeszcze omówienia.

9 J. Štaigl, Vznik, vývoj a činnosť PTP na Slovensku po februári 1948, „Vojenská história” 1997, nr 2, s. 45–73.

10 K. Csonkaréti, Szigorúan titkos! Dandár, Budapest 1994.

11 E.J. Nalepa, Wojskowe bataliony górnicze..., s. 124.

12 K. Bosek, „Bataliony Robocze...”.

13 K. Lesiakowski, Powszechna Organizacja „Służba Polsce”..., t. 2, s. 175–176.

14 L.S. Szuba, Powszechna Organizacja „Służba Polsce”..., s. 148–149; K. Lesiakowski, Powszechna Organizacja „Służba Polsce”..., t. 2, s. 175–176. Brygady te nosiły numery: nr 50 w Wełnowcu, nr 51 w Michałkowicach, nr 52 w Bytomiu, nr 53 w Bobrku, nr 54 w Zabrzu, nr 55 w Makoszowach, nr 56 w Świętochłowicach, nr 59 w Strzelinie, nr 60 w Gniewkowie, nr 61 w Książkach. W październiku 1949 r. rozwiązano 58 Brygadę, a w jej miejsce utworzono 62 Brygadę w Kowarach.

15 Sprawozdanie stenograficzne z 86 posiedzenia Senatu RP IV kadencji, 18–20 VII 2001 r., http://www.senta.gov.pl/K4/DOK/STEN/086/7.htm, data dostępu 26 VII 2016 r.

16 E.J. Nalepa, Wojskowe bataliony górnicze..., s. 124.

17 Skazani bez wyroku..., s. 15.

18 WBH, IV.501. 1/A 173, Rozkaz org. MON nr 0169/Org. z 13 VIII 1949 r., k. 59.

19 WBH, IV.501. 1/A 178, Rozkaz org. MON nr 04/Org. z 18 I 1950 r., k. 16.

20 Ibidem, Rozkaz org. MON nr 031/Org. z 18 IV 1950 r., k. 110.

21 Ibidem, Rozkaz org. MON nr 043/Org. z 19 V 1950 r., k. 147.

22 WBH, 1545/73/36, Rozkaz org. MON nr 030/Org. z 15 III 1951 r., k. 179.

23 AIPN, URM, 3092/13/1, Uchwała nr 287 Prezydium Rządu z 14 IV 1951 r. w sprawie organizacji i działalności Batalionów Zastępczej Służby Wojskowej, k. 181.

24 WBH, 1545/73/36, Rozkaz org. MON nr 047/Org. z 5 V 1951 r., k. 222.

25 Z. Wojdalski, Wojskowy Korpus Górniczy..., s. 143.

26 AAN, Archiwum Bieruta, 254/IV-14, Sprawy gospodarcze 1947–1954, k. 31–34.

27 WBH, 1545/73/59, Rozkaz org. MON nr 084/Org. z 13 XII 1955 r., k. 338.

28 Skazani bez wyroku..., s. 14.

29 M. Kalinowski, Zapomniane bataliony, „Polska Zbrojna” 1999, nr 3, s. 30–31.

30 K. Bosek, „Bataliony Robocze...”.

31 E.J. Nalepa, Wojskowe bataliony górnicze..., s. 124–125.

32 Rozkaz tajny nr 008 ministra obrony narodowej z 1 II 1951 r. w sprawie służby zastępczej poborowych, cyt. za: E.J. Nalepa, Wojskowe bataliony górnicze..., s. 133.

33 O stosunku dowództwa armii do ludności autochtonicznej na Ziemiach Zachodnich świadczą m.in. przytoczone dokumenty. Rozkaz ministra obrony narodowej nr 00205 z 21 I 1952 r. nakazywał kierować poborowych autochtonów jedynie do pododdziałów liniowych jednostek piechoty (WBH, IV.510. 4/A, s. 138). Także pismo dowódcy 2 Korpusu Zmechanizowanego gen. bryg. Dawida Barinowa do ministra obrony narodowej z 2 II 1952 r., w którym generał skarży się, że w 1950 r. wcielono do jego korpusu 600 autochtonów, lecz na jego interwencję „rozpoczęto oczyszczanie szeregów korpusu z w/w elementu. Jest jednak jeszcze 160 autochtonów” (WBH, IV.510. 4/A, k. 505).

34 K. Bosek, „Bataliony Robocze...”.

35 P. Raina, Kościół w PRL. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945–1989, t. 1: Lata 1945–59, Poznań 1994, s. 235; A. Lesiński, Służba wojskowa kleryków w PRL..., s. 32.

36 J. Marecki, Katolicy polscy pod rządami komunistów [w:] S. Gabański, Dobrze! Zapiski kleryka-żołnierza..., s. 27.

37 A. Lesiński, Służba wojskowa kleryków w PRL..., s. 32 i 95.

38 Pismo szefa GZP WP gen. Wojciecha Jaruzelskiego do zastępców dowódców WOW, POW, ŚOW w sprawie alumnów w wojsku, 1963 r. [w:] A. Lesiński, Służba wojskowa kleryków w PRL..., s. 84.

39 Wytyczne szefa GZP WP gen. Wojciecha Jaruzelskiego w sprawie prowadzenia pracy polityczno-wychowawczej z alumnami seminariów duchownych, odbywającymi zasadniczą służbę wojskową, Warszawa 4 lipca 1964 [w:] ibidem, s. 86–87.

40 A. Lesiński, Służba wojskowa kleryków w PRL..., s. 36.

41 AIMON w Modlinie, GZP WP, 380/92/202, Notatka służbowa w sprawie udoskonalenia dotychczasowych zasad przeszkalania w wojsku alumnów WSD, 1 IX 1966 r., k. 353.

42 WBH, 1677/84/39, Zarządzenie organizacyjne szefa Sztabu Generalnego WP nr 0126/org. z 17 X 1966 r., k. 126 i n.

43 WBH, 1788/90/9, Zarządzenie organizacyjne szefa Sztabu Generalnego WP nr 051/org. z 1 VIII 1973 r., k. 59.

44 WBH, 1788/90/28, Zarządzenie organizacyjne szefa Sztabu Generalnego WP nr 051/org. z 24 X 1979 r., k. 279.

45 WBH, 1788/90/31, Zarządzenie organizacyjne szefa Sztabu Generalnego WP nr Pf 34/org. z 10 IX 1980 r., k. 161.

46 AWO, 56 SBRT, 015/905/69/1, Pismo dowódcy 56 SBRT mjr Józefa Gołeckiego do dowódcy Śląskiego Okręgu Wojskowego z 17 XI 1966 r., k. 1.

47 Ibidem, Meldunek o stanie bojowym 56 SBRT z 1 XII 1966 r., k. 1.

48 AWO, 56 SBRT, 0233/71/7, Plan treningów w osiąganiu gotowości bojowej przez 56 SBRT na 1968 r., k. 4.

49 AWO, 56 SBRT, 016472/5/70, Rozkaz dowódcy 56 SBRT nr Pf 3 z 4 V 1967 r. w sprawie wyjazdu na szkolenie praktyczne na Obóz Ćwiczeń Żagań, k. 7; ibidem, Rozkaz dowódcy 56 SBRT nr Pf 5 z 2 VIII 1967 r., k. 13.

50 AWO, 56 SBRT, 0233/71/5, Rozkaz dowódcy 56 SBRT nr Pf 2 z 4 IV 1968 r., k. 2.

51 AWO, 56 SBRT, 01414/72/5, Rozkaz specjalny nr Pf 2/69 dowódcy 56 SBRT z 16 IV 1969 r., k. 3; ibidem, 02059/73/5, Rozkaz specjalny nr Pf 1/70 dowódcy 56 SBRT z 5 V 1970 r., k. 1; ibidem, 02498/74/5, Rozkaz specjalny nr Pf 2/71 dowódcy 56 SBRT, k. 4; ibidem, 03498/76/5, Rozkaz specjalny dowódcy 56 SBRT z 30 IV 1973 r., k. 3; ibidem, 0132/79/5, Rozkaz dowódcy 56 SBRT nr Pf 6 z 26 V 1976 r., k. 9; ibidem, 0311/80/23, Rozkaz dowódcy 56 SBRT nr Pf 6 z 8 X 1977 r., k. 9.

52 AWO, 56 SBRT, 03795/77/6, Rozkaz dowódcy 56 SBRT nr Pf 6 z 26 VII 1974 r., k. 11; ibidem, 0311/80/23, Rozkaz dowódcy 56 SBRT nr Pf 3 z 30 V 1975 r., k. 5.

53 AWO, 56 SBRT, 0311/80/37, Rozkaz dowódcy 56 SBRT nr Pf 5 z 27 V 1978 r., k. 13; ibidem, 0311/80/54, Rozkaz dowódcy 56 SBRT nr Pf 5 z 8 V 1979, k. 9; ibidem, 0311/80/54, Rozkaz dowódcy 56 SBRT nr Pf 7 z 28 VI 1979 r., k. 11.

54 AWO, 56 SBRT, 02059/73/7, Plan przedmiotowo-tematyczny szkolenia bojowego i politycznego 1 i 2 kompanii 56 SBRT na wrzesień 1970 r., k. 273.

55 AWO, 56 SBRT, 01414/72/8, Perspektywiczny plan zamierzeń pracy partyjno-politycznej 56 SBRT na rok 1969, k. 282.

56 AWO, ZP ŚOW, 016252/1/70, Ocena pracy ideowo-wychowawczej prowadzonej z alumnami w 56  SBRT za okres od 1 XI 1966 do 17 X 1967 r., k. 101 i n.; AWO, 56 SBRT, 02059/73/8, Sprawozdanie z pracy polityczno-wychowawczej 56 SBRT za okres pierwszego roku służby (alumnów) 1969/1970, 22 X 1970 r., k. 108 i n. 

57 AWO, 56 SBRT, 015905/69/3, Pismo dotyczące przesłania filmów do jednostki z 26 XI 1966 r., k. 1.

58 AWO, 56 SBRT, 01414/72/8, Sprawozdanie z działalności kulturalno-oświatowej za 1969 r., k. 181.

59 AWO, 56 SBRT, 015905/69/3, Część opisowa do preliminarza wydatków 56 SBRT na 1967 r., k. 6.

60 AWO, 56 SBRT, 016472/8/70, Pismo dowódcy JW nr 4446 mjr. Józefa Gałeckiego do przewodniczącego Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Brzegu tow. Władysława Majchera z 28 VIII 1967 r., k. 29; ibidem, Pismo dowódcy 56 SBRT do mjr. Zenona Surowieckiego z Zarządu I GZP WP z 5 lipca 1967 r., k. 311.

61 AWO, ZP ŚOW, 016252/1/70, Ocena pracy ideowo-wychowawczej prowadzonej z alumnami w 56 SBRT za okres od 1 XI 1966 do 17 X 1967 r., k. 101 i n.; AWO, 56 SBRT, 02059/73/8, Sprawozdanie z pracy polityczno-wychowawczej 56 SBRT za okres pierwszego roku służby (alumnów) 1969/1970, 22 X 1970 r., k. 108.

62 AWO, 56 SBRT, 0233/71/5, Rozkaz specjalny dowódcy 56 SBRT z 14 XII 1968 r., k. 26.

63 AWO, 56 SBRT, 0233/71/8, Notatka dowódcy 56 SBRT z 15 I 1968 r. dotycząca analizy dyscypliny, k. 5.

64 Ibidem, Notatka służbowa z pracy partyjno-politycznej w 56 SBRT z 13 IX 1968 r., k. 36.

65 AWO, 56 SBRT, 01414/72/8, Część opisowa stanu dyscypliny w 56 SBRT za rok 1968, k. 1.

66 AWO, 56 SBRT, 01414/72/12, Wyrok Sądu Śląskiego Okręgu Wojskowego nr SO 11/69, k. 63.

67 AWO, 56 SBRT, 01414/72/7, Sprawozdanie z przebiegu kampanii wyborczej w JW 4446 z 1 VI 1969 r., k. 115.

68 AWO, ZP ŚOW, 016252/1/70, Ocena pracy ideowo-wychowawczej prowadzonej z alumnami w 56 SBRT za okres od 1 XI 1966 do 17 X 1967 r., k. 101.

69 Ibidem, Wykaz liczbowy aktywu żołnierskiego podlegającego wcieleniu do 56 SBRT z 2 września 1967 r., k. 57.

70 AWO, 56 SBRT, 01414/72/7, Sprawozdanie z przebiegu kampanii wyborczej w JW nr 4446 z 1 czerwca 1969 r., k. 115.

71 AWO, ZP ŚOW, 016252/1/70, Pismo szefa Zarządu Politycznego ŚOW gen. bryg. Włodzimierza Sawczuka do zastępcy szefa GZP WP gen. bryg. Jana Czapli z 18 I 1967 r., k. 1.

72 AWO, 56 SBRT, 0233/71/8, Notatka służbowa z pracy partyjno-politycznej w 56 SBRT z 13 IX 1968 r., k. 36.

73 AWO, 56 SBRT, 016472/8/70, Pismo dowódcy 56 SBRT do Zarządu Politycznego ŚOW z 3 X 1967 r., k. 49; AIMON, GZP WP, 266/91/427, Informacja o przesłaniu opinii o alumnach do Urzędu ds. Wyznań z 1969 r., k. 87–88.

74 AIMON, GZP WP, 266/91/365, Pismo wicedyrektora Departamentu IV MSW płk. Wiesława Zajdy do szefa Zarządu I GZP WP płk. Kopca z 29 VIII 1967 r., k. 194.

75 AIMON, GZP WP, 380/92/206, Plan zamierzeń organizacyjnych związanych z organizowaniem batalionów alumnów WSD oraz zwolnieniem do rezerwy wcielenia jesień 1964 r., k. 353.

76 AWO, ZP ŚOW, 016252/1/70, Pismo gen. Lucjana Czubińskiego do szefa Zarządu WSW ŚOW płk. Czesława Kiszczaka z 4 V 1967 r., k. 22.

77 AWO, ZP ŚOW, 016252/1/70, Informacja mjr. Jana Duzinkiewicza, starszego pomocnika szefa Oddziału I Zarządu WSW ŚOW, o sytuacji operacyjnej wśród alumnów 56 SBRT za miesiąc styczeń 1967 r., k. 27.

78 AWO, ZP ŚOW, 02141/82/11, Informacja szefa Zarządu WSW ŚOW płk. Edwarda Buły dla zastępcy dowódcy ŚOW ds. politycznych o sytuacji wśród alumnów 56 SBRT w Brzegu z 4 I 1975 r., k. 122.

79 AWO, 56 SBRT, 0233/71/8, Notatka służbowa z pracy partyjno-politycznej w 56 SBRT z 13 IX 1968 r., k. 36.

80 A. Lesiński, Służba wojskowa kleryków w PRL..., s. 96.

81 T. Wawryszko, Klerycy w wojsku..., s. 75.

82 J. Eisler, Polski rok 1968..., s. 502.

83 WBH, 1677/84/48, Zarządzenie organizacyjne szefa SG WP nr 046/Org. z 16 III 1968 r., k. 46.

84 WBH, 1703/87/35, k. 186–189. Zarządzenie to opublikował Peter Raina w książce Jaruzelski 1923–1968..., s. 712–713.

85 J. Eisler, Polski rok 1968..., s. 506.

86 W. Suleja, Dolnośląski Marzec ’68, Warszawa 2006, s. 185. Według Sulei do rektoratu Uniwersytetu Wrocławskiego trafiła z MO lista 19 studentów biorących „udział w zajściach”, 6 z nich zawieszono w prawach studenckich, a 4 wcielono do wojska.

87 A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Warszawa 1995, s. 336.

88 J. Leszczełowski, Nieprawomyślni żołnierze w Budowie, http://histmag.org/?id=3357, data dostępu 3 VIII 2010 r.

89 P. Sasanka, Czerwiec 1976..., s. 142.

90 Ibidem.

91 WBH, 1788/90/19, Zarządzenie organizacyjne szefa SG WP nr 038/Org. z 8 VI 1976 r. w sprawie sformowania kompanii polowych oraz dodatkowego przeszkolenia określonych żołnierzy rezerwy posiadających przydziały mobilizacyjne, k. 144–145. Na zarządzeniu znajduje się adnotacja „zabrania się sporządzać odpisy i wyciągi”.

92 J. Kuroń, Gwiezdny czas, Londyn 1991, s. 9.

93 A. Solecki, Dlaczego nie zostałem czerwcowym warchołem, „Kultura”, Paryż 1976, nr 11, s. 11–34. Andrzej Solecki jeszcze w 1976 r. wyjechał z Polski na stałe, wspomnienia przekazał do „Kultury”, przez dwa lata pracował na uniwersytecie w Aachen, a od 1987 r. wykładał na uniwersytetach w Brazylii; od 1983 r. mieszka na stałe we Florianopolis.

94 Ibidem, s. 14–15.

95 Protestując przeciwko skierowaniu na ćwiczenia, Karol Głogowski w raporcie do dowódcy 68 Pułku Czołgów (JW nr 1013) pisał: „Obóz wojskowy, w którym przebywam od 20 czerwca br., aczkolwiek jest prowadzony i nadzorowany przez władze wojskowe w sposób im właściwy, w moim odczuciu jest po prostu obozem dla internowanych, a mój w nim pobyt jest obecnością osoby internowanej”. Treść tego raportu, jak również innych pism Głogowskiego z pobytu w Budowie cytuje Andrzej Solecki w swoim artykule Dlaczego nie zostałem czerwcowym warchołem...

96 E. Wejner, Wojsko i politycy bez retuszu, Toruń 2006, s. 241.

97 Jak napisał Jacek Kuroń, faktycznie nastąpiła wówczas jego degradacja, gdyż miał stopień podporucznika rezerwy.

98 J. Kuroń, Gwiezdny czas..., s. 9.

99 Według Wejnera, list Kuronia do Jaruzelskiego miał się zaczynać następująco: „Ja, szeregowy mgr historii Jacek Kuroń, przeciwnik polityczny obecnego ustroju społecznego w Polsce, zwracam się z prośbą do Pana generała o natychmiastowe zwolnienie mnie z odbywania przeszkolenia wojskowego. Prośbę swą uzasadniam następująco: zgodnie z ustawą o służbie wojskowej mój wiek, 42 lata, nie upoważnia mnie do jakiegokolwiek szkolenia w Siłach Zbrojnych”. Dalej pisał o przebytych dwóch zawałach serca oraz konieczności leczenia u kardiologów w Warszawie. Pomimo to raport ten został zwrócony z adnotacją, że „papier pomięty, wyplamiony, adnotacje przełożonych nieczytelne, a nade wszystko brak jest jakichkolwiek dokumentów lekarskich”. W związku z tym przez następne dwa tygodnie Kuroń był dowożony na badania do szpitala wojskowego w Ełku, aby zgromadzić potrzebną dokumentację (E. Wejner, Wojsko i politycy..., s. 244–245).

100 P. Sasanka, Czerwiec 1976..., s. 143.

101 AIPN, 1405/320, Działalność Sił Zbrojnych PRL w zakresie realizacji zadań specjalnych w warunkach stanu wojennego (Rozdział 7 Dzieła III), Warszawa 1986, mps, s. 116–117.

102 AIPN, 1405/295, Zarządzenie organizacyjne szefa SG WP nr 03/Org. z 12 I 1982 r., b.p.

103 W WOW kompanie polowe złożone z poborowych sformowały: Krakowski Pułk OT w Krakowie, 6 Baza Amunicji w Stawach, 5 Pułk Artylerii 3 DZ w Chełmie, Warszawska Brygada OT (przy batalionach OT w Warszawie, Łowiczu, Siedlcach), Lubelski Pułk OT w Lublinie (dwie kompanie), 22 Składnica Uzbrojenia i Amunicji w m. Nurzec, 3 Składnica Uzbrojenia i Amunicji w Szerokim Borze, 1 Centralna Składnica Sprzętu Inżynieryjno-Saperskiego w Dęblinie; kompanie polowe złożone z rezerwistów sformowały: Ośrodek Szkolenia Poligonowego Wojsk Lądowych w Dębie, Ośrodek Szkolenia Poligonowego Wojsk Lądowych w Orzyszu (dwie kompanie), 64 Batalion Remontowo-Budowlany w Grajewie, 5 Pułk Czołgów 3 DZ we Włodawie, 4 Batalion Saperów 3 DZ w Sandomierzu, 45 Pułk Zmechanizowany 3 DZ w Siedlcach, 40 Pułk Artylerii 9 DZ w Jarosławiu, 13 Batalion Saperów 9 DZ w Dębicy, 28 Pułk Inżynieryjno-Techniczny w Nowym Dworze Maz., 30 Pułk Inżynieryjno-Budowlany w Olsztynie, 38 Pułk Inżynieryjno-Budowlany w Jarosławiu, 39 Pułk Budowlany w Bochni.

104 W POW kompanie polowe złożone z poborowych sformowały: Ośrodek Szkolenia Poligonowego Wojsk Lądowych w Drawsku, 4 Pułk Desantowy 7 DD w Lęborku, Szczeciński Pułk OT w Szczecinie (dwie kompanie), 50 Pułk Zmechanizowany 15 DZ w Lidzbarku Warmińskim, 75 Pułk Zmechanizowany 15 DZ w Bartoszycach, 46 Pułk Artylerii Przeciwlotniczej 15 DZ w Olsztynie, 12 Składnica Uzbrojenia i Amunicji w Osowej Górze, 20 Rejonowa Baza Techniczna w Mostach, 35 Pułk Desantowy 7 DD w Gdańsku, Wyższa Oficerska Szkoła Samochodowa w Pile, Wyższa Szkoła Oficerska Wojsk Rakietowych i Artylerii w Toruniu; kompanie polowe złożone z rezerwistów sformowały: 9 Batalion Dowozu Materiałów Pędnych i Smarów w Jarominie, 68 Pułk Czołgów 20 Dywizji Pancernej w Budowie.

105 W ŚOW kompanie polowe złożone z poborowych sformowały: Wrocławski Pułk OT w Wałbrzychu, Ośrodek Szkolenia Poligonowego w Biedrusku, Ośrodek Szkolenia Poligonowego Wojsk Lądowych w Wędrzynie, Ośrodek Szkolenia Poligonowego w Żaganiu, Katowicka Brygada OT (bataliony OT w Bielsku-Białej, Pniówku, Dąbrowie Górniczej, Radzionkowie), Opolski Pułk OT w Opolu, Wielkopolski Pułk OT w Poznaniu; kompanie polowe złożone z rezerwistów sformowały: batalion OT w Częstochowie, Opolski Pułk OT w Opolu, Zielonogórski Pułk OT w Czerwieńsku (dwie kompanie).

106 W WOPK kompanie polowe złożone z poborowych sformowały: 62 Pułk Lotnictwa Myśliwskiego OPK w Poznaniu-Krzesinach, 11 Pułk Lotnictwa Myśliwskiego OPK w Wrocławiu-Starachowicach, 39 Pułk Lotnictwa Myśliwskiego OPK w Mierzęcicach, 26 Pułk Lotnictwa Myśliwskiego OPK w Zegrzu Pom., 10 Pułk Lotnictwa Myśliwskiego OPK w Łasku, Wyższa Oficerska Szkoła Radiotechniczna w Jeleniej Górze.

107 AIPN, 1405/295, Załącznik nr 1 do zarządzenia szefa SG WP nr 03/Org. z 12 I 1982 r. W MW kompanie polowe złożone z poborowych sformowały: Komenda Portu Wojennego w Gdyni-Oksywiu, Komenda Portu Wojennego w Świnoujściu, Komenda Portu Wojennego w Helu, 28 Eskadra Ratownicza MW w Darłowie, 7 Pułk Lotnictwa Myśliwsko-Szturmowego MW w Siemirowicach.

108 AIPN, 1405/320, Działalność Sił Zbrojnych PRL w zakresie realizacji zadań specjalnych w warunkach stanu wojennego (Rozdział 7 Dzieła III), Warszawa 1986, mps, s. 117.

109 R. Kowal, Kompanie polowe....

110 AIPN, 1405/320, Działalność Sił Zbrojnych PRL w zakresie realizacji zadań specjalnych w warunkach stanu wojennego (Rozdział 7 Dzieła III), Warszawa 1986, mps, s. 26–28.

111 Ibidem, s. 115.

112 AIPN Wr, 39/63, Wykaz poborowych i żołnierzy rezerwy powołanych do odbycia czynnej służby wojskowej w kompaniach polowych w 1982 r., pismo komendanta WKU Kłodzko do KW MO w Wałbrzychu, 5 VII 1982 r., k. 64–67.

113 Ibidem, Wykaz osób wytypowanych do odbycia czynnej służby wojskowej w kompaniach polowych na podstawie szyfrogramu nr 642/21 z 5 I 1982 r., k. 65–82.

114 Zarządzeniem szefa SG WP nr Pf 27/Org. z 13 VII 1982 r. rozformowano wówczas kompanię polową przy Krakowskim Pułku OT, w zamian sformowano nową kompanię polową poborowych przy Wrocławskim Pułku OT (AIPN, 1405/295, k. 122). Z kolei na podstawie zarządzenia szefa SG WP nr Pf 33/Org. z 27 IX 1982 r. rozformowano następujące jednostki: jedną z kompanii polowych przy Ośrodku Szkolenia Poligonowego w Orzyszu, kompanię przy 4 Batalionie Saperów w Sandomierzu, 28 Pułku Inżynieryjno-Technicznym w Nowym Dworze Mazowieckim, 17 Batalionie Piechoty OT w Łowiczu, Lubelskim Pułku OT w Lublinie, 62 Pułku Lotnictwa Myśliwskiego OPK w Poznaniu (ibidem, k. 124). Wreszcie na podstawie zarządzenia szefa SG WP nr Pf 37/Org. z 20 X 1982 r. rozformowano kompanie polowe przy Ośrodku Szkolenia Poligonowego Wojsk Lądowych w Biedrusku, Opolskim Pułku OT w Opolu, 11 Batalionie OT w Dąbrowie Górniczej, 35 Pułku Desantowym 7 DD w Gdańsku, a jedną z dwóch kompanii funkcjonujących przy Szczecińskim Pułku OT przeniesiono do Wojskowego Ośrodka Szkolenia Służby Zakwaterowania i Budownictwa w Grupie (ibidem, k. 126). Żołnierzy służących w rozwiązanych kompaniach przeniesiono dla dalszego pełnienia służby do pozostałych.

115 Zarządzeniem szefa SG WP nr Pf 33/Org. z 8 VII 1983 r. rozwiązano kompanię polową przy Wrocławskim Pułku OT w Wałbrzychu oraz Opolskim Pułku OT w Opolu.

116 AIPN, 1405/320, Działalność Sił Zbrojnych PRL w zakresie realizacji zadań specjalnych w warunkach stanu wojennego (Rozdział 7 Dzieła III), Warszawa 1986, mps, s. 117. Kompanie polowe rozwiązano na podstawie zarządzenia szefa Sztabu Generalnego WP nr 020/Sztab z 23 VI 1983 r. 

117 AIPN, 1405/295, Zarządzenie organizacyjne nr 03/Org. z 12 I 1982 r., b.p.

118 Poziom dyscypliny w kompaniach polowych był na tyle niski, że szef Sztabu Generalnego WP zarządzeniem nr 045/Org. z 22 XII 1982 r. musiał wydzielić jedną z kompanii 7 Oddziału Dyscyplinarnego w Orzyszu (o przepustowości 70–90 żołnierzy) w celu „reedukacji” żołnierzy w nich służących.

119 AIMON, GZP WP, 165/91/157, Meldunek o efektach wychowawczych i szkoleniowo-produkcyjnych kompanii polowych, 9 I 1984 r., k. 1–15.

120 Ibidem, k. 3.

121 Ibidem, k. 3.

122 Ibidem, k. 4.

123 Ibidem, k. 5.

124 R. Kowal, Kompanie polowe...

125 Ibidem.

126 AIMON, GZP WP, 165/91/157, Meldunek o efektach wychowawczych i szkoleniowo-produkcyjnych kompanii polowych, 9 I 1984 r., k. 10.

127 O tym, że już wówczas – czyli w latach 1982–1983 – zdawano sobie sprawę z pewnej delikatności tej kwestii, mówią dokumenty wojskowe, w których unika się jasnego określenia, o co w istocie chodzi. Znamienne jest także to, że w przygotowanym przez Sztab Generalny WP w 1986 r. tzw. Dziele III, czyli monografii Ludowe Wojsko Polskie w okresie zagrożenia socjalistycznego państwa i stanu wojennego, w rozdziale 7 noszącym tytuł Działalność Sił Zbrojnych PRL w zakresie realizacji zadań specjalnych w warunkach stanu wojennego (który jeszcze w 2001 r. pozostawał ściśle tajny w kancelarii Zarządu Operacyjnego SG WP) nie ma wzmianki o istnieniu kompanii tego typu, choć kompaniom polowym poświęcono cały podrozdział. Natomiast w przygotowanych na potrzeby tego opracowania materiałach POW Działalność wojsk POW w zakresie realizacji zadań specjalnych w warunkach stanu wojennego kompaniom specjalnym poświęcono dwie strony.

128 J. Leszczełowski, Nieprawomyślni żołnierze w Budowie….

129 M. Bożko, Czerwony Bór, polski gułag 82, „Dziennik Wschodni” – „Magazyn”, 9 II 2007.

130 AIPN, 0236/263, t. 1, Szyfrogram płk. Józefa Sasina do zastępców komendantów wojewódzkich MO ds. SB, 21 X 1982 r., k. 372–374.

131 Ibidem, Szyfrogram płk. Stanisława Kabacińskiego, naczelnika Wydziału VIII Departamentu III MSW, 23 X 1982 r., k. 370–371.

132 AIPN, 1409/32, Założenia organizacyjne dotyczące dodatkowego sformowania pododdziałów szkoleniowych, przekazane szefom sztabów okręgów wojskowych w dniu 21 X 1982 r. przez z-cę szefa SG WP gen. dyw. dr. Antoniego Jasińskiego, k. 360–364.

133 AIPN, 1405/96, Działalność wojsk POW w zakresie realizacji zadań specjalnych w warunkach stanu wojennego, k. 74–75; AIPN, 1409/32, Zarządzenie szefa SG WP nr 0141/Mob. z 26 X 1982 r., k. 74–81.

134 AIPN, 1409/32, Zarządzenie szefa SG WP nr 0141/Mob. z 26 X 1982 r., k. 74–81.

135 M. Bożko, Czerwony Bór…. Dotąd nie odnaleziono dokumentacji wojskowej dotyczącej funkcjonowania tego ośrodka, nawet nazwa pojawiająca się we wspomnieniach żołnierzy tam służących nie jest do końca pewna.

136 AIPN, 2386/20861, Notatka szefa Oddziału III Zarządu III Szefostwa Wojskowej Służby Wewnętrznej Kazimierza Stefanowicza dotycząca stanu pracy operacyjnej WSW, [31 XII 1982 r.], k. 128–132.

137 Np. Zdzisław Bełczowski, Wspomnienia z aresztu, http://www.darpoint.pl/pages/wos.htm, data dostępu 3 VIII 2010 r.

138 M. Bożko, Czerwony Bór....

139 J. Leszczełowski, Nieprawomyślni żołnierze w Budowie…

140 Zarządzenie szefa Sztabu POW nr 0232 z 28 X 1982 r. nakazywało: „Sformowane pododdziały objąć intensywnym szkoleniem w specjalnościach korpusu osobowego inżynieryjno-saperskiego, głównie w grupie osobowej budowy dróg, mostów i fortyfikacji oraz grupie przeprawowej, a ponadto wykorzystać do zabezpieczenia wykonywania bieżących prac inżynieryjnych na poligonach i placach ćwiczeń według specjalnie opracowanych programów z zachowaniem wszelkich obowiązujących rygorów służby wojskowej” (cyt. za: J. Leszczełowski, Nieprawomyślni żołnierze w Budowie…).

141 Relacja Adama Siatki, http://www.darpoint.pl/pages/wos.htm, data dostępu 3 VIII 2010 r.

142 AIPN, 2386/20861, Notatka szefa Oddziału III Zarządu III Szefostwa Wojskowej Służby Wewnętrznej Kazimierza Stefanowicza dotycząca stanu pracy operacyjnej WSW, [31 XII 1982 r.], k. 128–132.

143 Ibidem, k. 129.

Marcin Dąbrowski

Wojskowe obozy internowania w Polsce w latach 1982–19831

Pobór do wojska jako forma represjonowania obywateli niewygodnych dla władz komunistycznych miał w Polsce Ludowej długą tradycję. Wydaje się, że można spróbować wyróżnić trzy główne rodzaje powołań do wojska.

Pierwsze z nich można określić jako powołania represyjno-nękające. Chodziło w nich o ucisk środowisk zwalczanych przez władze komunistyczne. Do tej grupy zaliczali się przede wszystkim synowie chłopscy z wiosek sprzeciwiających się kolektywizacji kierowani do kopalń w latach 1949–1959 w ramach odbywania „zastępczej służby wojskowej” w tzw. batalionach pracy i batalionach górniczych2, a także więźniowie polityczni skazani w procesach lub już zwolnieni z więzień3. Przykładem represji nękających było też przez wiele lat (1959–1979) powoływanie do wojska całych roczników kleryków4.

Drugi rodzaj powołań można określić jako represyjno-odwetowe. Chodziło w tym wypadku o ukaranie uczestników antykomunistycznych wystąpień. Pomysł taki pojawił się już w 1949 r. po wydarzeniach „cudu lubelskiego”5. W marcu 1968 r., po zdławieniu manifestacji studenckich, powołano do wojska kilkuset studentów wyrzuconych z uczelni6. Pobyt w wojsku wykorzystano także do represjonowania uczestników wydarzeń Grudnia ’70 na Wybrzeżu7.

Trzeci rodzaj to powołania represyjno-prewencyjne mające zapobiegać ujawnianiu się niepożądanych zachowań społecznych. Po raz pierwszy zastosowano je przed podwyżką cen w czerwcu 1976 r. W utworzonych wtedy kompaniach polowych, znajdujących się pod ścisłym nadzorem Wojskowej Służby Wewnętrznej, zlecano „prace inżynieryjno-saperskie”, czyli pozbawione sensu roboty ziemne na poligonie. Sposób powołania i funkcjonowanie „kompanii polowych” w 1976 r. oraz „kompanii” utworzonych jesienią 1982 r. w wielu punktach wyglądały podobnie8.

Pomysł powoływania do wojska jako element rozprawy z „Solidarnością” kołatał się w głowach dowództwa komunistycznego Wojska Polskiego od początku powstania tego ruchu. Pułkownik Ryszard Kukliński ujawnił w Wojnie z narodem, że już w drugiej połowie listopada 1980 r. na posiedzeniu Komitetu Obrony Kraju Ministerstwo Obrony Narodowej proponowało wykorzystanie postanowień o powszechnym obowiązku obrony i m.in. powołanie około 250 tys. rezerwistów, skierowanie studentów do czynnej służby wojskowej, zmilitaryzowanie dużej liczby przedsiębiorstw, a także powołanie około miliona osób do służby w jednostkach Obrony Cywilnej9.

Genezy powstania obozów wojskowych funkcjonujących od listopada 1982 do początku lutego 1983 r. należy szukać w wydarzeniach z lata roku 1982. Kilka miesięcy po wprowadzeniu stanu wojennego, pomimo trwających ciągle represji, wiele wskazywało na to, że „Solidarność”, która podjęła działalność w podziemiu, daleka jest od rozbicia. Manifestacje 31 sierpnia 1982 r., do których doszło w 66 miejscowościach, świadczyły o wciąż realnej sile solidarnościowego podziemia10.

W tej sytuacji władze zdecydowały się na zadanie ostatecznego (jak liczyły) ciosu w postaci odwlekanej delegalizacji NSZZ „Solidarność”. 8 października 1982 r. Sejm PRL uchwalił nową ustawę o związkach zawodowych, która definitywnie rozwiązywała wszystkie związki zawodowe istniejące przed 13 grudnia 1981 r., w tym „Solidarność” (jej majątek został kilka miesięcy później skonfiskowany na rzecz nowo tworzonych związków zawodowych). W odpowiedzi 9 października podziemne władze związku, czyli Tymczasowa Komisja Koordynacyjna, zaapelowały o przeprowadzenie 10 listopada 1982 r. ogólnopolskiego strajku protestacyjnego w drugą rocznicę zarejestrowania NSZZ „Solidarność”. Znacznie wcześniej, bo już 11–13 października, doszło do kilku strajków na Wybrzeżu (m.in. w Stoczni Gdańskiej, Stoczni Remontowej i Stoczni Północnej) oraz parodniowych zamieszek w niektórych ośrodkach w kraju, m.in. w Gdańsku i w Nowej Hucie (jeden z manifestantów stracił tam życie od kuli funkcjonariusza)11.

Zapowiedź akcji protestacyjnych na 10 listopada 1982 r. władze stanu wojennego potraktowały bardzo poważnie. Mniej więcej w tych dniach musiał się pojawić pomysł spacyfikowania podziemnej „Solidarności” przez pobór do wojska związkowców, którzy mogliby stanowić dla władzy niebezpieczeństwo. Należy podkreślić – za ustaleniami Pawła Piotrowskiego – że pomysł „kompanii polowych” przetestowano wcześniej w warunkach stanu wojennego na osobach z marginesu społecznego. W okresie styczeń–luty 1982 r. powołano do wojska 6409 osób z przeszłością kryminalną (łącznie do końca roku 1983 – 7555 osób)12. Tłumaczy to szybkość i skuteczność akcji podjętej przeciw działaczom „Solidarności”.

21 października 1982 r. dyrektor Departamentu V Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Warszawie, płk Józef Sasin, wysłał do zastępców komendantów wojewódzkich Milicji Obywatelskiej ds. Służby Bezpieczeństwa szyfrogram „w sprawie wytypowania osób podejrzanych o organizowanie strajków, zajść ulicznych, czynną wrogą działalność (druk, kolportaż), a nienadających się z różnych powodów do internowania lub zatrzymania, w celu powołania ich na ćwiczenia wojskowe lub do odbycia zasadniczej służby wojskowej”13. Tego samego dnia miała miejsce telekonferencja gen. dyw. Antoniego Jasińskiego, zastępcy szefa Sztabu Generalnego WP, z zastępcami dowódców okręgów wojskowych na temat założeń organizacyjnych dotyczących „dodatkowego sformowania pododdziałów szkoleniowych”. Podczas rozmowy zwrócono uwagę na pilną potrzebę „odizolowania”, zwłaszcza w dużych zakładach pracy, osób stanowiących „główny trzon grup prowokujących zajścia, ekscesy wymierzone przeciwko obowiązującemu porządkowi prawnemu i normalnemu tokowi działalności produkcyjnej”. Typowaniem miały być objęte duże zakłady pracy w 32 województwach: białostockim, bielskim, bydgoskim, częstochowskim, elbląskim, gdańskim, gorzowskim, kaliskim, katowickim, koszalińskim, krakowskim, krośnieńskim, legnickim, lubelskim, łódzkim, olsztyńskim, opolskim, pilskim, piotrkowskim, płockim, poznańskim, radomskim, rzeszowskim, słupskim, szczecińskim, tarnowskim, toruńskim, wałbrzyskim, warszawskim, włocławskim, wrocławskim i zielonogórskim. W rzeczywistości pobór wykroczył poza planowany teren, obejmując 27 osób z terenu Wojskowej Komendy Uzupełnień w Nisku (ośrodek Stalowa Wola) w województwie tarnobrzeskim, dwie osoby z województwa suwalskiego i jedną z województwa zamojskiego. Wszyscy z tych 30 osób trafili do Czerwonego Boru.

W telekonferencji gen. Jasińskiego charakterystyczne były dwa zalecenia: aby „przeglądu lekarskiego powołanych dokonać bezpośrednio w jednostkach wojskowych” oraz aby „sformowane pododdziały objąć intensywnym szkoleniem na poligonach z zachowaniem wszelkich obowiązujących rygorów służby wojskowej”. Do owego szkolenia polecano wykorzystać „zwłaszcza parki pontonowe typu ciężkiego”. Harmonogram działań przewidywał, że wykazy żołnierzy rezerwy i poborowych zostaną dostarczone do WKU 22–23 października przez oficerów WSW ds. poboru, a 28–30 października miały być doręczane karty powołania ze stawiennictwem w jednostkach wyznaczonym na 3–4 listopada 1982 r.14

Finalizacją decyzji podejmowanych na najwyższym szczeblu wojskowym było zarządzenie szefa Sztabu Generalnego WP nr 0141 z 26 października 1982 r. Jego następstwem stała się prowadzona od 27 do 29 października akcja wzywania do wojskowych komend uzupełnień lub bezpośredniego doręczania kart mobilizacyjnych. Zarządzenie nakazywało powołanie 5–6 listopada 1982 r. grupy 1370 podoficerów i szeregowych rezerwy z dodaniem do tej liczby maksymalnie 15 proc. nadwyżki „na zabezpieczenie stawiennictwa i na ewentualne wykruszenia”. Rozkaz precyzował rozdział rezerwistów z poszczególnych okręgów wojskowych do poszczególnych jednostek wojskowych, wszystkich poborowych (355 osób) z kolei skierowanie na teren Warszawskiego Okręgu Wojskowego. Klucz ich rozdziału był następujący: 140 poborowych z Pomorskiego Okręgu Wojskowego przydzielono do 1 Brygady Artylerii Armat w Węgorzewie (Jednostka Wojskowa nr 2568), 115 poborowych z Warszawskiego OW – do 5 Pułku Artylerii w Chełmie (Jednostka Wojskowa nr 1991), 100 poborowych ze Śląskiego OW – do 40 Pułku Artylerii w Jarosławiu (Jednostka Wojskowa nr 2376). Na poborowych czekała szczególna niespodzianka. Po okresie szkolenia podstawowego mieli zostać skierowani do jednostek kolejowych i drogowych w celu pracy przy budowach i remontach15.

W podjętych działaniach można zauważyć dwie rzeczy: niezwykłe tempo prowadzonej akcji oraz modyfikację pierwotnych koncepcji z 21 października już w trakcie realizacji tego przedsięwzięcia. Akcja z jesieni 1982 r. łączyła w sobie ponadto wszystkie trzy główne rodzaje powołań do wojska w okresie PRL: nękający, odwetowy i prewencyjny. Działanie nękające objęło środowisko związkowców „Solidarności” i młodych działaczy opozycji politycznej. Stanowiło zarazem działanie odwetowe, ponieważ wszyscy powołani byli zaangażowani w wydarzenia z lat 1980–1981. Na ogół wchodzili oni w skład komisji zakładowych „Solidarności” sprzed 13 grudnia 1981 r., w wielu przypadkach także współorganizowali akcje strajkowe w zakładach pracy w grudniu tegoż roku bądź w różny sposób narazili się władzy swoją postawą w miejscu pracy już w okresie stanu wojennego. W co najmniej kilkudziesięciu przypadkach do obozów wojskowych powołano osoby, które przebywały w Ośrodkach Odosobnienia dla Internowanych lub niedawno je opuściły. Wreszcie najważniejszym elementem akcji z jesieni 1982 r. było działanie prewencyjne. Chodziło o zapobieżenie akcjom protestacyjnym zapowiedzianym na 10 listopada.

Generalnie operacja poboru zakończyła się sukcesem logistycznym wojska i SB. Przedsięwzięcie to zostało też umiejętnie rozegrane przez wojskowe komendy uzupełnień pod względem psychologicznym. Nie doszło do przypadków zbiorowej odmowy. Osoby, które zgłaszały problemy zdrowotne w WKU, były nakłaniane do stawienia się w przydzielonych jednostkach w celu wyjaśnienia ewentualnej „pomyłki”. Na miejscu okazywało się jednak, że jest już za późno na wyjaśnianie czegokolwiek, bo nikogo reklamacje nie interesowały. Charakterystyczne jest, że nikt nie zaryzykował wówczas skierowania sprawy do sądu wojskowego. Zapewne działała psychologiczna groza restrykcji stanu wojennego. Skądinąd znane są pojedyncze przypadki osób, które uchroniły się przed poborem, ponieważ trafiły do szpitala, bądź z prawdziwymi dolegliwościami16, bądź korzystając z życzliwości lekarzy i ukrywając się za sfingowanymi problemami zdrowotnymi.

Zgodnie z zamierzeniem władz stanu wojennego, w okresie od 5 listopada 1982 do 3 lutego 1983 r. na „trzymiesięczne szkolenie wojskowe w ramach służby czynnej” trafiło około 1450 związkowców „Solidarności” i opozycjonistów17. Dotyczyło to roczników 1940–1962, w jednym przypadku osoby urodzonej w 1934 r. Zdecydowana większość powołanych odbyła już służbę wojskową i była rezerwistami w stopniu od szeregowca do starszego kaprala (w jednym przypadku – plutonowego) lub od marynarza do starszego mata, sporadycznie – kanoniera lub bombardiera. Zdarzało się jednak, że powoływano osoby niemające dotąd nic wspólnego z wojskiem, z kategorią zdrowia „B”, a nawet „D”.

Dla powołanych na trzymiesięczne „ćwiczenia” utworzono 10 „obozów” zlokalizowanych przy jednostkach wojskowych w Brzegu, Budowie, Chełmnie nad Wisłą, Czarnem, Czerwonym Borze, Głogowie, Gorzowie Wielkopolskim, Rawiczu, Trzebiatowie, Unieściu/Koszalinie. Sformowano tam tzw. kompanie polowe rezerwy.

W tym miejscu wyjaśnienia wymaga kwestia używanej terminologii. W literaturze naukowej omawiane tu formacje określa się na ogół jako „kompanie polowe”, nawiązując do oficjalnej terminologii przyjętej w komunistycznym WP18. Wydaje się jednak, że zarówno dla uszanowania powszechnych odczuć licznego grona działaczy „Solidarności”, którym dane było doświadczyć pobytu w owych „kompaniach polowych”, jak i dla odróżnienia od podobnych formacji i ćwiczeń wojskowych, do których powoływano w okresie stanu wojennego osoby wywodzące się z marginesu społecznego, używanie pojęcia Wojskowe Obozy Specjalne, czy też skrótowo „obozy wojskowe”, ma swoje uzasadnienie.

Obozy dla rezerwistów znajdowały się przeważnie w północnej i zachodniej Polsce. Zaczynając od północnego wschodu, były to: Czerwony Bór k. Zambrowa (JW nr 3466) na północno-wschodnim Mazowszu; Chełmno nad Wisłą (JW nr 1636) na Kujawach; Czarne k. Szczecinka (JW nr 2198) oraz Budowo k. Złocieńca (JW nr 1013) na Pomorzu Zachodnim; Unieście/Koszalin (JW nr 5691) na środkowym Wybrzeżu; Trzebiatów (JW nr 3126) na Pobrzeżu Szczecińskim; Gorzów Wielkopolski (JW nr 1649) na ziemi lubuskiej; Rawicz (JW nr 1431) w południowej Wielkopolsce; Głogów (JW nr 1527) i Brzeg (JW nr 2697) na Dolnym Śląsku.

Liczebność poszczególnych ośrodków była zróżnicowana. Do najliczniejszych należały: Czerwony Bór (około 450 osób) oraz Chełmno nad Wisłą (około 300 osób), następnie Rawicz (prawie 200 osób). Po jednej kompanii, liczącej od 70 do około 100 osób, sformowano w Brzegu, Budowie, Czarnem, Głogowie, Gorzowie Wielkopolskim, Trzebiatowie, Unieściu/Koszalinie.

Zróżnicowane były także warunki bytowe i zakwaterowanie w poszczególnych ośrodkach. Najgorsze, skrajnie niesprzyjające warunki panowały w Czerwonym Borze i Chełmnie. Związkowców-rezerwistów w Czerwonym Borze zakwaterowano w barakach wykonanych z trzech połączonych wagonów towarowych, których nie były w stanie ogrzać niewielkie żelazne piecyki (tzw. kozy). Do ich dyspozycji oddano urządzoną w barakach prymitywną stołówkę i łaźnię z zimną wodą. Do codziennego mycia służyła im umieszczona na wolnym powietrzu rynna z zamarzającą wodą w kranie.

Równie uciążliwe warunki panowały w obozie w Chełmnie nad Wisłą, skąd po kilku dniach pobytu w koszarach „obozowicze” zostali przeniesieni na teren poligonu Kępa Panieńska. Przez dwa miesiące mieszkali tam w namiotach ustawionych między wałem przeciwpowodziowym a rzeką. Z powodu niedogrzania namiotów i ciężkich prac polowych zachorowalność w obozie sięgała niekiedy 80 proc. Pod namiotami polowymi na poligonie część swego pobytu w wojsku spędzili także rezerwiści z jednostek w Brzegu, Gorzowie Wielkopolskim i Rawiczu.

Za każdym razem żołnierzy w jednostkach, przy których funkcjonowały ośrodki, oraz okoliczną ludność ostrzegano o przybyciu kompanii karnych składających się z osób wywodzących się ze środowisk przestępczych. Można zakładać, że informacja ta miała charakter świadomy. Przez cały omawiany okres we wszystkich ośrodkach „obozowicze” byli izolowani od innych osób przebywających w danej jednostce. W żadnym z obozów nie otrzymali broni. Kontakt z nią mieli jedynie rezerwiści w Czerwonym Borze, a jednorazowy – w Brzegu i Rawiczu. W pozostałych obozach nie udostępniono im broni w ogóle.

Do procedur niezwykłych dla ćwiczeń rezerwy należało praktykowane w niektórych ośrodkach strzyżenie przybyłym włosów na zero (Budowo, Czarne, Głogów), a także urządzanie dla nich tzw. początkowej unitarki19 (Głogów). Na ogół przez pierwsze tygodnie rezerwiści byli odcięci od kontaktu z rodzinami i światem zewnętrznym. Bywały obozy, jak Budowo, w których przez cały czas pobytu obowiązywał zakaz odwiedzin bliskich i otrzymywania korespondencji.

W żadnej z jednostek kadra wojskowa nie potrafiła przedstawić racjonalnych podstaw przeprowadzonej „branki”. Nigdzie też nie informowano o przewidywanym terminie zakończenia pobytu w wojsku. Choć bardziej doświadczeni rezerwiści wiedzieli, że są przepisy przewidujące trzymiesięczny okres trwania ćwiczeń, jednak w warunkach stanu wojennego sprawa ta nie była całkiem jasna. W niektórych jednostkach zauważono, że przepisy mówiły o trzech miesiącach ćwiczeń w ciągu roku. Dlatego też liczono się z możliwością przedłużenia pobytu w wojsku do końca marca 1983 r. We wszystkich jednostkach konsekwentnie trzymano rezerwistów w niepewności niemal do ostatnich dni. Termin wyjścia do cywila ogłaszano kilka dni przed wyjazdem.

Osoby objęte takim szkoleniem były narażone na upokorzenia oraz uciążliwości późnojesiennej i zimowej pogody. W niemal wszystkich obozach zlecano im prace fizyczne niemające nic wspólnego z podnoszeniem zdolności wojskowych, przypominające natomiast katorżniczą pracę w sowieckich gułagach (kopanie i zasypywanie dołów, budowa w warunkach zimowych drogi lub strzelnicy, wycinka drzew). Do prac tych zmuszano wszystkich, także ze stopniami kaprali, co było w wojsku ewenementem. Pewien wyjątek stanowiła kompania polowa w Gorzowie Wielkopolskim, zatrudniona początkowo wyłącznie do robót przy budowaniu przepraw pontonowych na Odrze.

O pośpiechu w formowaniu omawianych kompanii rezerwistów świadczył początkowy brak mundurów polowych i przydzielenie zamiast nich mundurów wyjściowych (Głogów). W większości obozów nie noszono także dystynkcji. W Czarnem rezerwiści mający odbytą zasadniczą służbę wojskową ze stopniem kaprala upomnieli się o przynależne oznakowanie.

We wszystkich obozach starano się poddawać powołanych na ćwiczenia indoktrynacji politycznej, której służyły zajęcia ideologiczne z oficerami politycznymi oraz obowiązkowe oglądanie wieczornego „Dziennika Telewizyjnego”.

W wielu ośrodkach zmobilizowani rezerwiści byli przesłuchiwani przez oficerów Wojskowej Służby Wewnętrznej. Ich pytania dotyczyły sytuacji w zakładach pracy, z których pochodzili związkowcy. Można wnioskować, że dowództwa jednostek dysponowały obszernymi informacjami otrzymanymi od SB na temat zaangażowania poszczególnych osób w działalność związkową lub opozycyjną, na temat ich sytuacji zawodowej i rodzinnej oraz odnotowanych przypadków wejścia w konflikt z rzeczywistością stanu wojennego20. W obozach prowadzono też stałą inwigilację rezerwistów, wykorzystując w tym celu zarówno tajnych współpracowników ulokowanych w kompaniach, jak i podsłuchy umieszczone w salach (urządzenia podsłuchowe wykryli i zdemontowali własnoręcznie podsłuchiwani rezerwiści w koszarach w Rawiczu). Nagminnym zwyczajem było przeszukiwanie pomieszczeń lub namiotów zamieszkanych przez „obozowiczów” pod ich nieobecność. Wielu z nich było zaskoczonych, kiedy przy opuszczaniu niektórych obozów po zakończeniu pobytu w wojsku urządzano im osobiste rewizje, konfiskując znalezione „pamiątki”.

W kilku przypadkach rezerwistom wytoczono procesy przed sądem wojskowym. Między innymi w Brzegu – jednej osobie za narysowanie karykatury Jaruzelskiego; w Budowie – trzem osobom za posiadanie „pamiątek” z obozu; w Czerwonym Borze – czterem za udział w proteście głodowym oraz siedmiu za posiadanie prasy podziemnej „Solidarności”; w Czarnem – jednej osobie również za posiadanie prasy „Solidarności”. W Głogowie aresztowano jednego rezerwistę za wykonanie transparentu z napisem „Solidarność”, nie wiadomo jednak, czy wytoczono mu proces.

Charakterystyczne, że od początku rezerwiści nie mieli wątpliwości co do charakteru obozów wojskowych, które uznawali za specyficzny sposób internowania. Świadczyły o tym choćby wykonywane w obozach stemple z napisami „Wojskowy Obóz Internowania” albo „Wojskowy Obóz Odosobnienia”. Przejawem oporu z ich strony były przede wszystkim protesty głodowe (dochodziło do nich niemal we wszystkich obozach), niepodporządkowywanie się niektórym rygorom wojskowym oraz wykonywanie okolicznościowych pamiątek, głównie w postaci pieczęci, kartek lub tabliczek. We wszystkich obiektach rezerwiści podejmowali również próby odmawiania modlitw wieczornych i niedzielnych, wykonywania krzyży czy zawieszania symboli religijnych przy swoich łóżkach.

Z relacji wielu osób powołanych wówczas na szkolenia wojskowe wynika, że często te ćwiczenia miały odwrotny skutek od zamierzonego, gdyż pozwoliły nawiązać nowe kontakty ze związkowcami z innych ośrodków. Kontakty te pomagały później w zaopatrywaniu się w wydawnictwa podziemne.

W przypadku znacznej części rezerwistów ciężka praca w zimowych warunkach wywołała jednak negatywne skutki zdrowotne, które ujawniły się w następnych latach. Pobyt w obozach wojskowych był też swoistym „naznaczeniem” wielu „obozowiczów”, połączonym z dalszymi represjami, np. szykanami w pracy, a nawet jej utratą.

Osobnej wzmianki wymaga równoległe powołanie 264 najmłodszych wiekiem związkowców „Solidarności” i opozycjonistów do odbycia dwuletniej zasadniczej służby wojskowej (były to roczniki 1958–1963). Wiele z tych osób miało kategorię „B”, co potwierdza represyjny charakter przeprowadzonego poboru. Dla powołanych do zasadniczej służby wojskowej wytypowano trzy jednostki wojskowe: Chełm, Jarosław i Węgorzewo21. Do jednostki wojskowej w Chełmie (JW nr 1991; 5 Pułk Artylerii) trafiło 86 poborowych z ówczesnych województw: białostockiego, katowickiego, kieleckiego, krakowskiego, krośnieńskiego, lubelskiego, piotrkowskiego, przemyskiego, radomskiego, rzeszowskiego, skierniewickiego, tarnobrzeskiego i warszawskiego22. W jednostce wojskowej w Jarosławiu (JW nr 2376; 40 Pułk Artylerii) znalazło się 85 poborowych z ówczesnych województw: częstochowskiego, kaliskiego, katowickiego, opolskiego, poznańskiego, wałbrzyskiego, wrocławskiego i zielonogórskiego23. Trzecią z nich była jednostka wojskowa w Węgorzewie (JW nr 2568; 1 Brygada Artylerii Armat), gdzie trafiło 93 poborowych z ówczesnych województw: elbląskiego, gdańskiego, konińskiego, koszalińskiego, łódzkiego, olsztyńskiego, pilskiego, płockiego, słupskiego, szczecińskiego i włocławskiego24.

* * *

Informacje o powoływaniu związkowców „Solidarności” do wojska bardzo szybko znalazły odzew w ówczesnej prasie podziemnej. Najszybciej zareagował krakowski „Hutnik” wydawany przez „Solidarność” Huty im. Lenina. W numerze 32, datowanym na 31 października 1982 r., alarmowano o rozpoczętej brance do wojska (Branka ’82) polegającej na masowym poborze związkowców z Nowej Huty. Doszukiwano się analogii do branki przeprowadzonej przez władze rosyjskie w 1863 r.25 Trzy tygodnie później (w numerze 35 z 20 listopada 1982 r.) w artykule noszącym znamienny tytuł Nowa forma internowania „Hutnik” przedstawiał pełniejszy obraz sytuacji: z Regionu Małopolska powołano 470 związkowców, w tym aż 120 osób z Nowej Huty26. W numerze 37 tego pisma z 8 grudnia 1982 r. opublikowano natomiast relację żony jednego z rezerwistów, której udało się odwiedzić męża umieszczonego w Czerwonym Borze27. W kolejnych artykułach ukazujących się na łamach „Hutnika” informowano na bieżąco o dalszych perypetiach przebywających tam związkowców-rezerwistów28.

O obozach wojskowych pisano także w depeszowych doniesieniach w „Toruńskim Informatorze Solidarności”. Uznano, że jest to „nowa forma internowania, która ma szansę przeżyć stan wojenny”29. Do myśli tej nawiązywał artykuł Nowi internowani – nowe obozy (numer 41 z 21 grudnia 1982 r.). Rozwinięto w nim szerzej zamysł nowej taktyki władz: „trzeba było w końcu zrezygnować ze stanu wojennego, a wraz z nim i internowań. Wymyślono nowy sposób, zaiste rewelacyjny w swojej prostocie i skuteczności – pobór rezerwistów do wojska. Do żołnierzy nie przyjedzie biskup ani Czerwony Krzyż. Jest to wszak wewnętrzna sprawa suwerennego państwa i nikomu nic do tego. Więzień w mundurze jest całkowicie bezbronny, odcięty od świata i poddany najrozmaitszym szykanom”30.

O poborze związkowców do wojska pisały także m.in.: „Obserwator Wielkopolski”31, „Informator »Solidarność« Region Środkowo-Wschodni” (taki sam tytuł artykułu jak w „Hutniku”: Nowa forma internowania)32 oraz „Tygodnik Mazowsze” (w cyklu artykułów Internowanie do wojska, w którego zakończeniu poinformowano o zwolnieniu „internowanych rezerwistów”33). Do rozpowszechnienia informacji o „wojskowych obozach internowania” dla członków „Solidarności” przyczyniły się z pewnością również wiadomości podawane w audycjach Radia Wolna Europa w okresie grudzień 1982 – styczeń 198334.

Jak widać z powyższego, powszechne używanie określeń „internowanie” i „internowani” w stosunku do obozów wojskowych i umieszczonych w nich ludzi świadczyło o braku wątpliwości co do charakteru powołania do wojska setek związkowców „Solidarności”. Uczestnicy obozów wojskowych od lat domagają się uznania swojego pobytu w jednostkach wojskowych za formę represji politycznej okresu PRL równorzędną z umieszczaniem w Ośrodkach Odosobnienia dla Internowanych w czasie stanu wojennego (wciąż natrafia to jednak na różnorodne przeszkody). Biorąc pod uwagę wyjaśnienie w Słowniku wyrazów obcych pojęcia „internować” jako „przymusowo umieszczać w wyznaczonym miejscu odosobnienia osoby uważane ze względów politycznych za niebezpieczne dla państwa”35, należy stwierdzić, że akcja umieszczenia w jednostkach wojskowych około 1450 związkowców „Solidarności” i opozycjonistów w celu odbycia rzekomych ćwiczeń wojskowych oraz ewidentnie represyjne powołanie 264 ich młodszych kolegów do odbycia dwuletniej zasadniczej służby wojskowej spełnia kryteria powyższej definicji. Pobyt w jednostkach wojskowych nie miał bowiem nic wspólnego z podnoszeniem kwalifikacji wojskowych, a ten sposób odosobnienia należy uznać za dużo uciążliwszy niż normalne internowanie. Uczestnicy obozów wojskowych byli wystawieni na trudne warunki pogodowe okresu zimowego podczas zakwaterowania (baraki, namioty) i wykonywanie ciężkich prac polowych, nie otrzymując jednocześnie takiej pomocy humanitarnej, duchowej i materialnej, a nawet międzynarodowej (opieka duszpasterska Kościoła katolickiego, nadzór humanitarny Międzynarodowego Czerwonego Krzyża), z jakiej korzystali przebywający w Ośrodkach Odosobnienia dla Internowanych.

Kwestia obozów wojskowych oczekuje także na osąd prawny jako ewidentne naruszenie godności i praw obywatelskich osób objętych branką, złamanie obowiązujących przepisów prawnych PRL oraz wykorzystanie instytucji WP przez władze Polski Ludowej do prześladowania własnych obywateli z powodu wyznawanych przez nich wartości i głoszonych poglądów politycznych.

Bibliografia

Źródła

Źródła archiwalne

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

AIPN, 0236/263, t. 1

AIPN, 1409/32

Źródła drukowane

Nieznane świadectwa. Opozycja i opór społeczny w województwie płockim w tajnych dokumentach Służby Bezpieczeństwa, oprac. J. Pawłowicz, Toruń 2005.

Wojna z narodem widziana od środka. Rozmowa z byłym płk. dypl. Ryszardem Kuklińskim przeprowadzona w piątą rocznicę wprowadzenia w Polsce stanu wojennego, Warszawa 1987 (wyd. podziemne).

Prasa

„Hutnik. Pismo członków NSZZ »Solidarność« HiL” 1982, 1983

„Informator »Solidarność«. Region Środkowo-Wschodni” 1982, 1983

„Tygodnik Mazowsze” 1982, 1983

„Toruński Informator Solidarności. Pismo NSZZ »Solidarność« Regionu Toruńskiego” 1982, 1983

„Obserwator Wielkopolski” 1982

Informatory, encyklopedie, słowniki

Słownik wyrazów obcych, red. E. Sobol, Warszawa 2003.

Opracowania

Dąbrowski M., Wojskowe Obozy Specjalne 1982–1983, Lublin 2013.

Druga konspiracja niepodległościowa. Tajne organizacje młodzieży szkolnej Lublina i Lubelszczyzny w latach 1945–1956, oprac. J. Ziółek, Lublin 2001.

Eisler J., Polski rok 1968, Warszawa 2006.

Głębocki H., Dzieje „Solidarności” w podziemiu [1981–1989] [w:] Droga do niepodległości 1980–2005, Warszawa 2005.

Kazański A., „Solidarność” w Stoczni Gdańskiej. Grudzień 1981 – sierpień 1988, Gdańsk 2004.

Kuroń J., Gwiezdny czas [w:] idem, Autobiografia, Warszawa 2009.

Lesiakowski K., Powszechna Organizacja „Służba Polsce” (1948–1955). Powstanie, działalność, likwidacja, t. 1–2, Łódź 2008.

Lesiński A., Służba wojskowa kleryków w PRL 1959–1980, Olsztyn 2010.

Lewandowski S., Dyskryminacja chłopów przez komunistów w Polsce Ludowej, Warszawa 2008.

Mundur i sutanna, red. ks. S. Pawłowski, Kraków 1998.

Nalepa J., Wojskowe bataliony górnicze w Polsce w latach 1949–1959, „Przegląd Historyczny” 1994.

Paczkowski A., Droga do „mniejszego zła”. Strategia i taktyka obozu władzy lipiec 1980 – styczeń 1982, Kraków 2002.

Piotrowski P., Bataliony budowlane i górnicze w Wojsku Polskim [w:] Studia i materiały z dziejów opozycji i oporu społecznego, red. Ł. Kamiński, t. 2, Wrocław 1999.

Piotrowski P., Funkcjonowanie jednostek pracy w Wojsku Polskim w latach 50-tych [w:] Gospodarka i społeczeństwo w czasach PRL-u (1944–1989), red. E. Kościk, T. Głowiński, Wrocław 2007.

Piotrowski P., Kompanie polowe w ludowym Wojsku Polskim jako forma represji politycznych. Zarys problemu, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2010, nr 32–33.

Piotrowski P., Wojskowa Służba Wewnętrzna 1957–1989, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 6 (16).

Sawinski R., Leszczełowski J., Od nazistowskiej twierdzy do polskich koszar. Historia obiektu w Budowie koło Złocieńca, Warszawa 2008.

Solecki A., Dlaczego nie zostałem czerwcowym warchołem?, „Kultura” (Paryż) 1976, nr 11.

Szuba L.S., Powszechna Organizacja „Służba Polsce” jako narzędzie pracy i indoktrynacji młodzieży w latach 1948–1955, Lublin 2006.

Wojdalski Z., Wojskowy Korpus Górniczy, „Dzieje Najnowsze” 1983, nr 3.

Wołoszyn J.W., Chronić i kontrolować. UB wobec środowisk i organizacji konspiracyjnych młodzieży na Lubelszczyźnie (1944–1956), Warszawa 2007.

Zielińska S., Opatrzone klauzulą „tajne”, Lublin 1998.

Żaryn J., Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003.

Żołnierze, oficerowie, generałowie. O (Ludowym) Wojsku Polskim z Pawłem Piotrowskim, historykiem z wrocławskiego OBEP, rozmawia Barbara Polak, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2001, nr 6.

Materiały internetowe

Poborowi powołani do odbycia dwuletniej zasadniczej służby wojskowej, http://www.13grudnia81.pl/portal/sw/import/63, data dostępu 29 VII 2016 r.

Żołnierze rezerwy powołani na trzymiesięczne szkolenie wojskowe w ramach służby czynnej, http://www.13grudnia81.pl/portal/sw/import/64, data dostępu 29 VII 2016 r.

Military internment camps in Poland in 1982–1983

Between 5 November 1982 and 3 February 1983, approx. 1450 activists of NSZZ “Solidarność” were summoned to participate in three-month long military exercises. It was intended to prevent protests and strikes announced for 10 November 1982 in connection with the new act on trade unions adopted by the Sejm of the People’s Republic of Poland that formally delegalised NSZZ “Solidarność”. 264 members of NSZZ “Solidarność” and NZS, rather the younger ones, were summoned to complete a two-year compulsory period of military service.

The members summoned to participate in the exercises were placed in 10 selected military units and facilities. The most burdensome conditions were in place in Chełmno (Kępa Panieńska training ground) and in Czerwony Bór. The opposition activists staying in individual facilities were subjected to harassment (the harshness of procedures was fit for penalty units, physical work at the training ground, manual search each time they left the facility), surveillance (taps, searching through the places of residence, spying) and mental pressure (interrogations conducted by the Internal Military Service officers, hiding the date of conclusion of the exercises). Several persons were arrested and placed on trial before a military court for resisting.

No summoned person had any doubts that these military exercises were in fact a type of internment, which was even more burdensome as it was effected as military service. Therefore, from the very beginning the opposition circles and the underground press at the time described them as “military internment camps”, “military isolation camps” or “military special camps”. Staying in these camps meets the classic criteria of the term “internment” in full.

1 Artykuł jest skróconą wersją broszury: M. Dąbrowski, Wojskowe Obozy Specjalne 1982–1983, Lublin 2013.

2 S. Lewandowski, Dyskryminacja chłopów przez komunistów w Polsce Ludowej, Warszawa 2008, s. 67, 73. Tematyka ta doczekała się bogatej literatury: K. Lesiakowski, Powszechna Organizacja „Służba Polsce” (1948–1955). Powstanie, działalność, likwidacja, t. 1–2, Łódź 2008; J. Nalepa, Wojskowe bataliony górnicze w Polsce w latach 1949–1959, „Przegląd Historyczny” 1994, nr 1/2, s. 123–133; P. Piotrowski, Bataliony budowlane i górnicze w Wojsku Polskim [w:] Studia i materiały z dziejów opozycji i oporu społecznego, red. Ł. Kamiński, t. 2, Wrocław 1999, s. 123–142; idem, Funkcjonowanie jednostek pracy w Wojsku Polskim w latach 50-tych [w:] Gospodarka i społeczeństwo w czasach PRL-u (1944–1989), red. E. Kościk, T. Głowiński, Wrocław 2007; L.S. Szuba, Powszechna Organizacja „Służba Polsce” jako narzędzie pracy i indoktrynacji młodzieży w latach 1948–1955, Lublin 2006; Z. Wojdalski, Wojskowy Korpus Górniczy, „Dzieje Najnowsze” 1983, nr 3, s. 141–144; S. Zielińska, Opatrzone klauzulą „tajne”, Lublin 1998; Żołnierze, oficerowie, generałowie. O (Ludowym) Wojsku Polskim z Pawłem Piotrowskim, historykiem z wrocławskiego OBEP, rozmawia Barbara Polak, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2001, nr 6, s. 20–21.

3 Druga konspiracja niepodległościowa. Tajne organizacje młodzieży szkolnej Lublina i Lubelszczyzny w latach 1945–1956, oprac. J. Ziółek, Lublin 2001, s. 161 i n.; J.W. Wołoszyn, Chronić i kontrolować. UB wobec środowisk i organizacji konspiracyjnych młodzieży na Lubelszczyźnie (1944–1956), Warszawa 2007, s. 264.

4 A. Lesiński, Służba wojskowa kleryków w PRL 1959–1980, Olsztyn 2010; J. Żaryn, Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003, s. 201–205, 335–339; Mundur i sutanna, red. ks.  S.  Pawłowski, Kraków 1998.

5 J.W. Wołoszyn, Chronić i kontrolować..., s. 264.

6 J. Eisler, Polski rok 1968, Warszawa 2006, s. 503–504.

7 R. Sawinski, J. Leszczełowski, Od nazistowskiej twierdzy do polskich koszar. Historia obiektu w Budowie koło Złocieńca, Warszawa 2008, s. 149.

8 P. Piotrowski, Wojskowa Służba Wewnętrzna 1957–1989, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2002, nr 6 (16), s. 37–38; A. Solecki, Dlaczego nie zostałem czerwcowym warchołem?, „Kultura”, Paryż 1976, nr 11, s. 11–34; por. J. Kuroń, Gwiezdny czas [w:] idem, Autobiografia, Warszawa 2009, s. 408–411.

9 Wojna z narodem widziana od środka. Rozmowa z byłym płk. dypl. Ryszardem Kuklińskim przeprowadzona w piątą rocznicę wprowadzenia w Polsce stanu wojennego, Warszawa 1987 (wyd. podziemne), s. 25; A. Paczkowski, Droga do „mniejszego zła”. Strategia i taktyka obozu władzy lipiec 1980 – styczeń 1982, Kraków 2002, s. 97.

10 H. Głębocki, Dzieje „Solidarności” w podziemiu (1981–1989) [w:] Droga do niepodległości 1980–2005, Warszawa 2005, s. 180.

11 A. Kazański, „Solidarność” w Stoczni Gdańskiej. Grudzień 1981 – sierpień 1988, Gdańsk 2004, s. 41.

12 P. Piotrowski, Kompanie polowe w ludowym Wojsku Polskim jako forma represji politycznych. Zarys problemu, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2010, nr 32/33.

13 AIPN, 0236/263, t. 1, Szyfrogram dyrektora Departamentu V MSW w Warszawie płk. Józefa Sasina do zastępców komendantów wojewódzkich MO ds. SB, 21 X 1982 r., k. 356–357; dokument opublikowany w: Nieznane świadectwa. Opozycja i opór społeczny w województwie płockim w tajnych dokumentach Służby Bezpieczeństwa, oprac. J. Pawłowicz, Toruń 2005, s. 296–297 oraz dostępny na stronie internetowej IPN, http://www.13grudnia81.pl/portal/sw/1497/9528, data dostępu 29 VII 2016 r.

14 AIPN, 0236/263, t. 1, Założenia organizacyjne dotyczące dodatkowego sformowania pododdziałów szkoleniowych przekazane szefom sztabów okręgów wojskowych w dniu 21 X 1982 r. przez zastępcę szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego gen. dyw. Antoniego Jasińskiego, k. 360–361v; dokument opublikowany w: Nieznane świadectwa. Opozycja i opór..., s. 298–301 oraz na stronie internetowej IPN, http://www.13grudnia81.pl/portal/sw/1497/9529, data dostępu 29 VII 2016 r.

15 AIPN, 1409/32, Zarządzenie Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego nr 0141/Mob. z dnia 26 X 1982 r. w sprawie powołania określonej grupy poborowych do odbycia zasadniczej służby wojskowej oraz żołnierzy rezerwy na ćwiczenia wojskowe, k. 74–81; dokument dostępny na stronie internetowej IPN, http://www.13grudnia81.pl/portal/sw/1497/9527, data dostępu 29 VII 2016 r. 

16 Krzysztof Gruszkowski, Relacja pisemna z 14 IV 2007 r., w zbiorach autora.

17 Kwerenda przeprowadzona przez Marcina Maruszaka i Łukasza Rabczyńskiego, archiwistów z IPN, pozwoliła na ustalenie nazwisk 1447 rezerwistów powołanych w listopadzie 1982 r. na trzymiesięczne „ćwiczenia” wojskowe. Zob. Żołnierze rezerwy powołani na trzymiesięczne szkolenie wojskowe w ramach służby czynnej, http://13grudnia81.pl/sw/form/58,Wojskowe-obozy-specjalne.html, data dostępu 29 VII 2016 r.

18 Zob. P. Piotrowski, Kompanie polowe w ludowym Wojsku Polskim…

19 Intensywne wdrażanie świeżo powołanych żołnierzy do rygorów wojskowych, w ludowym Wojsku Polskim przybierające często formę patologiczną.

20 Por. P. Piotrowski, Wojskowa Służba Wewnętrzna..., s. 39.

21 Marcin Maruszak i Łukasz Rabczyński ustalili 264 nazwiska poborowych powołanych w listopadzie 1982 r. do odbycia dwuletniej zasadniczej służby wojskowej. Zob.: Poborowi powołani do odbycia dwuletniej zasadniczej służby wojskowej, http://13grudnia81.pl/sw/form/59,Poborowi.html, data dostępu 29 VII 2016 r.; Nieznane świadectwa. Opozycja i opór..., s. 300.

22 Poborowi powołani do odbycia dwuletniej zasadniczej służby wojskowej, http://13grudnia81.pl/sw/form/59,Poborowi.html, data dostępu 29 VII 2016 r.

23 Ibidem.

24 Jacek Pawłowicz, Relacja ustna z 16 X 2012 r., w zbiorach autora; Poborowi powołani do odbycia dwuletniej zasadniczej służby wojskowej, http://13grudnia81.pl/sw/form/59,Poborowi.html, data dostępu 29 VII 2016 r.

25 Branka ’82, „Hutnik. Pismo członków NSZZ »Solidarność« HiL” 1982, nr 32, s. 2.

26 Nowa forma internowania, „Hutnik. Pismo członków NSZZ »Solidarność« HiL” 1982, nr 35, s. 1.

27 Byłam w Czerwonym Borze, „Hutnik. Pismo członków NSZZ »Solidarność« HiL” 1982, nr 37, s. 2.

28 Informacje z Czerwonego Boru, „Hutnik. Pismo członków NSZZ »Solidarność« HiL” 1982, nr 41/42, s. 3; 1983, nr 3 (43), s. 2; Czerwony Bór, „Hutnik. Pismo członków NSZZ »Solidarność« HiL” 1982, nr 8 (48), s. 1.

29 „Toruński Informator Solidarności. Pismo NSZZ »Solidarność« Regionu Toruńskiego” 1982, nr 40, s. 2.

30 Nowi internowani – nowe obozy, „Toruński Informator Solidarności. Pismo NSZZ »Solidarność« Regionu Toruńskiego” 1982, nr 41, s. 2; „Toruński Informator Solidarności. Pismo NSZZ »Solidarność« Regionu Toruńskiego” 1983, nr 42, s. 2; „Toruński Informator Solidarności. Pismo NSZZ »Solidarność« Regionu Toruńskiego” 1983, nr 44, s. 1; „Toruński Informator Solidarności. Pismo NSZZ »Solidarność« Regionu Toruńskiego” 1983, nr 46, s. 1.

31 „Obserwator Wielkopolski” 1982, nr 54, s. 3; nr 56, s. 4.

32 Nowa forma internowania, „Informator »Solidarność«. Region Środkowo-Wschodni” 1982, nr 46, s. 4; Czerwony Bór, „Hutnik. Pismo członków NSZZ »Solidarność« HiL” 1983, nr 48, s. 4.

33 Internowanie do wojska, „Tygodnik Mazowsze” 1982, nr 37, s. 3; „Tygodnik Mazowsze” 1983, „Tygodnik Mazowsze” nr 38, s. 2; „Tygodnik Mazowsze” nr 44, s. 3.

34 Józef Adamski, Relacja ustna z 25 X 2012 r., w zbiorach autora.

35 Słownik wyrazów obcych, red. E. Sobol, Warszawa 2003, s. 483.

Marcin Maruszak

Działania Wojskowej Służby Wewnętrznej wobec skierowanych na przeszkolenia wojskowe i powołanych do odbycia zasadniczej służby wojskowej na mocy zarządzenia szefa Sztabu Generalnego WP nr 0141 z dnia 26 października 1982 r. 

Jednym z podstawowych postulatów badawczych związanych z badaniami nad strukturą i działalnością WSW jest ustalenie celów i założeń zwiększenia prerogatyw pionu kontrwywiadu wojskowego w okresie stanu wojennego w obszarze cywilnym, czyli de facto prowadzenia działań skierowanych przeciwko podziemnej „Solidarności”. Przede wszystkim pokazanie roli, jaką te działania odgrywały w infiltracji opozycji i inspirowaniu jej posunięć, wydaje się kluczowe dla zrozumienia metod przedsięwzięć operacyjnych prowadzonych wówczas przez WSW. Z tej perspektywy najważniejsze jest prześledzenie działań podejmowanych przez organa WSW w ramach realizacji zarządzenia szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego nr 0141/Mob. z 26 października 1982 r. oraz w okresie je poprzedzającym.

Zwiększenie prerogatyw wojska oraz koncentracja działaczy opozycji w pododdziałach specjalnych stanowiły doskonałą przykrywkę propagandową do pacyfikacji podziemia pod pretekstem obowiązkowego szkolenia i służby wojskowej. Były także podstawą operacji, która umożliwiała infiltrację „Solidarności” i roztoczenie nad nią kontroli, a w dalszej perspektywie inspirowanie działań głównych ośrodków opozycji antysystemowej.

Chcąc odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu operacja ta przyniosła oczekiwane przez przedstawicieli reżimu rezultaty i jakie były jej skutki, należy ustalić, czym była junta wojskowa w okresie stanu wojennego i jaką rolę w trakcie jej rządów odgrywał kontrwywiad wojskowy. Wykorzystywanie kontrwywiadu wojskowego do walki z wewnętrznym wrogiem ideologicznym było bowiem charakterystyczne dla wojskowych systemów totalitarnych omawianego okresu na świecie.

W niniejszym artykule postaram się wprowadzić czytelnika w ten problem, a także przedstawić stan pracy operacyjnej w kompaniach specjalnych w pierwszym okresie ich funkcjonowania.

Rola kontrwywiadu wojskowego w przygotowaniach do powołania części działaczy „Solidarności” na przeszkolenia wojskowe i do odbycia zasadniczej służby wojskowej

Okres obowiązywania stanu wojennego w Polsce to klasyczny przykład rządów komunistycznej junty wojskowej ze wszystkimi tego konsekwencjami prawnymi i ustrojowymi w postaci podporządkowania każdej sfery życia społecznego i politycznego dowództwu armii i partii komunistycznej. Powołana wówczas Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego, na której czele stał gen. Wojciech Jaruzelski, miała decydujący wpływ na funkcjonowanie władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej, a także na pracę wielu zakładów i instytucji państwowych. Podstawowym celem WRON była obrona systemu komunistycznego oraz kierowniczej roli i wpływów politycznych Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Podobnie jak w przypadku innych krajów, w których władzę w wyniku przewrotu przejęło wojsko, rolą kontrwywiadu wojskowego w PRL, czyli powołanej w 1957 r. Wojskowej Służby Wewnętrznej, stało się w głównej mierze eliminowanie zagrożeń natury politycznej. Obowiązujące w tej dziedzinie prerogatywy wewnętrzne wraz z nowo wydanymi wówczas instrukcjami umożliwiły znaczne zwiększenie kompetencji WSW oraz rozszerzyły obszar jej zainteresowań operacyjnych. Okres stanu wojennego był zatem szczytowy w rozwoju kontrwywiadu wojskowego w PRL. Jego działania miały niebagatelny wpływ na sytuację społeczno-polityczną w Polsce nie tylko do transformacji ustrojowej na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w., lecz także później.

Kluczową rolę w tych działaniach odgrywała przeprowadzona w okresie obowiązywania stanu wojennego operacja skierowania na przeszkolenie wojskowe i powołania do odbycia zasadniczej służby wojskowej działaczy podziemnej „Solidarności” z zakładów pracy, w których grupy oporu wobec komunistycznej władzy były najaktywniejsze. Za jej zasadniczy cel – oprócz spacyfikowania nastrojów antyrządowych – uznano również infiltrację podziemia solidarnościowego, zwerbowanie możliwie wysoko ulokowanej agentury i przeniknięcie do podziemnych struktur funkcjonariuszy działających pod przykryciem. Zamierzenia te próbowano zrealizować, umieszczając działaczy opozycji w oddzielnych i starannie wyselekcjonowanych pododdziałach wojska i maksymalnie izolując ich od kontaktów z zewnątrz.

Podstawę omawianych działań stanowiły oprócz zarządzeń Ministerstwa Obrony Narodowej również instrukcje i zarządzenia wewnętrzne dotyczące pracy kontrwywiadowczej w wojsku. Na fali wydarzeń sierpnia 1980 r. i powstania NSZZ „Solidarność” minister obrony narodowej za główne zagrożenie dla wojska uznał wrogą działalność ideologiczną. WSW miała więc zapobiegać prowadzeniu wrogiej i destrukcyjnej działalności politycznej wewnątrz wojska, zapewniać we współpracy z MSW szczelną kontrwywiadowczą ochronę sił zbrojnych przed próbami oddziaływania sił kontrrewolucyjnych i wspierających je zachodnich ośrodków dywersji ideologicznej, ujawniać przypadki penetracji wywiadowczej państw NATO i zdecydowanie im przeciwdziałać. Zadaniem WSW było również prowadzenie rozpoznania osób ze środowisk wojskowych, które reprezentowały „wrogie postawy polityczne i miały powiązania z elementami antysocjalistycznymi”. Kontrwywiad miał także zdecydowanie przeciwdziałać wszelkim próbom tworzenia nielegalnych organizacji w wojsku. Rozszerzenie zakresu działań w tym obszarze wynikało bezpośrednio z zapisów zamieszczonych w statucie WSW oraz Instrukcji pracy operacyjnej pionu kontrwywiadu, w których zwalczanie tzw. dywersji ideologicznej godzącej w stan gotowości bojowej armii stanowiło jeden z głównych celów podejmowanych działań. Wewnętrzne regulacje obowiązujące w MON przewidywały ponadto zwiększenie uprawnień pionu kontrwywiadu w sytuacji wprowadzenia stanu bezpośredniego zagrożenia bezpieczeństwa państwa lub stanu wojny.

Efektywność pracy kontrwywiadu wojskowego w obszarze zwalczania dywersji ideologicznej wzrosła po podpisaniu 17 listopada 1981 r. porozumienia o współpracy między MSW i Szefostwem WSW w zakresie wykorzystywania tajnych współpracowników1. Porozumienie to stanowiło jeden z elementów przygotowań do ostatecznej rozprawy z opozycją w postaci wprowadzenia stanu wojennego i zwiększenia stanu mobilizacji w siłach zbrojnych. To właśnie wojsko miało stanowić główny czynnik pacyfikacji i indoktrynacji politycznej społeczeństwa, a współpraca z SB miała ten proces usprawnić. W treści porozumienia czytamy m.in.: „W oparciu o zasady współpracy Ministerstwa Obrony Narodowej i Spraw Wewnętrznych z dnia 14 maja 1974 r. Służba Bezpieczeństwa resortu spraw wewnętrznych i Szefostwo Wojskowej Służby Wewnętrznej doszły do zgodnego wniosku, iż konieczne jest efektywniejsze wykorzystywanie tajnych współpracowników rekrutujących się spośród żołnierzy służby zawodowej i zasadniczej lub pracowników cywilnych zwolnionych ze służby (pracy) wojskowej oraz tajnych współpracowników resortu spraw wewnętrznych powołanych do służby wojskowej bądź zatrudnionych w jednostkach (instytucjach) wojskowych”2.

Zgodnie z wytycznymi zawartego porozumienia, SB miała przekazywać WSW akta personalne TW, którzy zawodowo służyli w wojsku lub zostali powołani do zasadniczej służby wojskowej, zostali skierowani na przeszkolenie w Szkołach Podchorążych Rezerwy, zostali przyjęci na studia w wojskowych uczelniach zawodowych oraz zostali zatrudnieni w jednostkach (instytucjach) wojskowych. Szefostwo WSW miało natomiast udostępniać SB akta personalne TW, którzy byli żołnierzami służby zawodowej i zasadniczej przeniesionymi do rezerwy oraz którzy byli pracownikami cywilnymi zwolnionymi z pracy w jednostkach wojskowych. Przekazywanie akt personalnych TW odbywało się na szczeblu Biura „C” MSW i wydziałów „C” komend wojewódzkich MO oraz Zarządu V Szefostwa WSW. W aktach TW przekazywanych przez SB znajdowały się m.in.: charakterystyka TW, hasło niezbędne do nawiązania łączności, nazwa jednostki, do której TW został powołany. Akta TW przekazywane przez Zarząd V Szefostwa WSW zawierały m.in.: charakterystykę TW, hasło do nawiązania łączności, adres zamieszkania po zwolnieniu do rezerwy lub rozwiązaniu umowy o pracę w wojsku. Ponadto w Zarządzie V Szefostwa WSW dokonano przeglądu akt archiwalnych TW wyeliminowanych po 1975 r. spośród zwolnionych do rezerwy żołnierzy zawodowych lub służby zasadniczej oraz pracowników cywilnych, z którymi rozwiązano umowę o pracę w wojsku. Następnie sukcesywnie przekazywano je do Biura „C” MSW lub wydziałów „C” KW MO. Nie dotyczyło to oczywiście akt zastrzeżonych3.

Zwiększony wpływ wojska na funkcjonowanie organów państwa w okresie poprzedzającym stan wojenny i po jego wprowadzeniu wymagał rozbudowy systemu pozyskiwania informacji z obszarów, które dotychczas pozostawały poza bezpośrednim zainteresowaniem WSW. Oznaczało to znaczne poszerzenie prerogatyw kontrwywiadu wojskowego, które umożliwiały zbieranie informacji o osobach cywilnych spoza najbliższego otoczenia jednostki i prowadzenie wobec nich działań operacyjnych. Ślady takiej działalności można znaleźć w codziennych meldunkach ówczesnego szefa WSW gen. Edwarda Poradki do ministra obrony narodowej gen. Wojciecha Jaruzelskiego. Stanowią one doskonały przykład monitorowania nie tylko sytuacji w wojsku, lecz także sytuacji politycznej w kraju. Wskazują również na skalę rozpoznania i infiltracji podziemia oraz na możliwości podejmowania działań zapobiegających akcjom protestacyjnym.

Meldunki operacyjne WSW dotyczące nastrojów politycznych panujących wśród załóg najważniejszych zakładów pracy oraz planowanych akcji protestacyjnych miały niewątpliwie wpływ na decyzję o powołaniu na ćwiczenia wojskowe i do odbycia zasadniczej służby wojskowej działaczy podziemnych struktur „Solidarności” z zakładów objętych patronatem wojska. Podkreślano w nich bowiem zagrożenie płynące ze strony przygotowanych przez podziemie obchodów: rocznic rejestracji „Solidarności” i odzyskania niepodległości dla planowanego w tym czasie wejścia w życie ustawy o związkach zawodowych. Wskazywano też na dążenie podziemia do tzw. próby sił. Z informacji przekazanych 6 października 1982 r. wynika, że kontrwywiad wojskowy miał szczegółową wiedzę zarówno o nastrojach panujących w zakładach pracy w związku z planowanym przez rząd powołaniem nowych związków zawodowych, jak i o możliwych konsekwencjach tego posunięcia w postaci wystąpień i zakłóceń ładu i porządku w kraju. W ocenie WSW tzw. ekstrema „Solidarności” zamierzała w tym czasie wywołać zamieszki i strajki na szeroką skalę, doprowadzając w ten sposób do sparaliżowania działalności nowych związków zawodowych. Ze źródeł operacyjnych otrzymano także informacje o przygotowanym przez podziemną „Solidarność” nowym programie działania, będącym reakcją na zmianę warunków prawnych po wprowadzeniu w życie ustawy o związkach zawodowych4.

Olbrzymie znaczenie dla kontrwywiadu miały wszelkie informacje o planowanych akcjach protestacyjnych w zakładach pracy związanych z przemysłem obronnym oraz o osobach stojących za ich organizowaniem. Na przykład z informacji uzyskanych drogą operacyjną 19 października 1982 r. wynikało m.in., że podziemni działacze „Solidarności” w Poznaniu zamierzają 10 listopada zorganizować strajk w zakładach im. H. Cegielskiego. Organizatorzy powiązani z Tymczasowym Zarządem Regionu Wielkopolska planowali skłonić całą załogę do udziału w nim. Miejscowy Oddział WSW wspólnie z SB KW MO w Poznaniu podjął działania profilaktyczno-wyprzedzające, polegające m.in. na wytypowaniu głównych inspiratorów planowanych wystąpień5.

W całym kraju prowadzono we współpracy z SB intensywne działania zmierzające do ustalenia szczegółów przygotowywanych akcji protestacyjnych oraz osób zajmujących się rozpowszechnianiem wrogich ulotek i nawołujących do organizowania protestów. Sporządzano listy najaktywniejszych i najbardziej wpływowych działaczy. W doniesieniach operacyjnych z 20 października informowano o szeroko zakrojonej akcji propagandowej opozycji politycznej. Jej działacze w ulotkach rozpowszechnianych w zakładach pracy w Białymstoku, Radomiu i Elblągu nawoływali do przystąpienia do strajku generalnego 10 listopada 1982 r. W większości rozpowszechnianych ulotek wzywano do bojkotu nowych związków zawodowych i rozpoczęcia przygotowań do strajku protestacyjnego zaplanowanego na 10 listopada. 28 października organa WSW przejęły drogą operacyjną partię nielegalnych wydawnictw, w tym m.in. „Tygodnik Mazowsze” z 20 października 1982 r. oraz „Tygodnik Wojenny” nr 36 z 14 października. Na łamach tych pism opublikowano m.in. oświadczenie Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ „Solidarność” o strajku generalnym i działaniach go poprzedzających. Szczegółowy program tych działań miał zostać ogłoszony przez TKK do 10 listopada6.

Metody pracy operacyjnej WSW

Zgodnie ze statutem WSW, wprowadzonym zarządzeniem ministra obrony narodowej nr 019/MON z 1 lipca 1968 r., szef WSW podlegał bezpośrednio ministrowi obrony narodowej, któremu miał obowiązek składania sprawozdań z działalności organów WSW, a także meldowania o stanie zabezpieczenia i ochrony wojska, prowadzonych sprawach karnych, poszukiwaniach, naruszeniach tajemnicy państwowej i służbowej oraz o wszelkich zjawiskach o charakterze politycznym mogących mieć wpływ na stan gotowości bojowej wojska. Dzięki takiemu ukierunkowaniu pracy kontrwywiadowczej władze komunistyczne mogły kontrolować za pomocą działań operacyjnych WSW również sytuację polityczną w obszarze przemysłu zbrojeniowego, do którego zaliczano wiele kluczowych dla polskiej gospodarki zakładów pracy. Miało to decydujące znaczenie dla realizacji założeń stanu wojennego i walki z „Solidarnością” w omawianym okresie.

W zakresie pracy operacyjnej obowiązywała wówczas w WSW instrukcja, wprowadzona zarządzeniem ministra obrony narodowej z 25 lutego 1971 r., w której główny nacisk kładziono na pozyskiwanie i prowadzenie agentury w środowisku wrogim lub podlegającym rozpracowaniu operacyjnemu z innych powodów. Dotyczyło to również zakładów pracy produkujących na rzecz wojska. Zgodnie z zapisami tej instrukcji na każdą samodzielną jednostkę wojskową zakładano teczkę obiektu (TO – teczka samodzielnej jednostki wojskowej, instytucji wojskowej, w której gromadzono materiały odzwierciedlające stan pracy kontrwywiadowczej) w celu jej kontroli operacyjnej. Ponadto środowiska żołnierzy i rezerwistów mogły być rozpracowywane w ramach sprawy operacyjnego rozpoznania (SOR), sprawy operacyjnego wyjaśnienia (SOW) oraz sprawy operacyjnej obserwacji (SOO). Zgodę na założenie określonej sprawy udzielał szef oddziału (wydziału) właściwego organu WSW.

Podstawę prowadzenia działań operacyjnych stanowiła agentura. Po wytypowaniu kandydata na TW oficer WSW miał za zadanie sprawdzić go w kartotekach WSW, Zarządu II Sztabu Generalnego, WSW Jednostek Wojskowych MSW, Zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza i MSW, a następnie w sposób poufny zebrać informacje, które pozwolą na sporządzenie charakterystyki kandydata. Później przygotowywał wniosek o zgodę na werbunek i plan rozmowy werbunkowej, które przedkładał przełożonemu. W przypadku pozyskiwania osób cywilnych należało takie działania uzgodnić z organami SB oraz dokonać odpowiednich sprawdzeń w ewidencji operacyjnej MSW. Zezwolenie na pozyskanie kandydata na TW udzielał szef oddziału lub wydziału WSW po zapoznaniu się z planem rozmowy werbunkowej i charakterystyką kandydata. Samo spotkanie i rozmowa werbunkowa odbywały się przy zastosowaniu odpowiedniego kamuflażu i legendy. Omawiana instrukcja wprowadzała wzór zobowiązania, które TW musiał podpisać, podając jednocześnie swój pseudonim, oraz wzór oświadczenia kończącego współpracę. Przy opracowaniu donosu podawano m.in. nazwę jednostki wojskowej, pseudonim, stopień wojskowy, nazwisko oficera prowadzącego, datę i miejsce spotkania. Odnotowywano także planowane przedsięwzięcia i zadania dla TW. Instrukcja przewidywała możliwość zawieszenia współpracy z TW na okres jednego roku7.

Inną kategorię osobowego źródła informacji WSW, wykorzystywaną w działaniach operacyjnych skierowanych m.in. przeciwko działaczom „Solidarności”, stanowił nieoficjalny pracownik (NP), do którego zadań należało kierowanie TW prowadzonymi przez oficera kontrwywiadu. Do „aktywów” operacyjnych WSW, zwłaszcza na terenie jednostek wojskowych, zaliczano również współpracowników nierejestrowanych. Dzielono ich na dwie kategorie: osoby zaufane (OZ), które ewidencjonowano w TO i które podlegały rutynowemu sprawdzeniu w ewidencji operacyjnej, oraz osoby udzielające pomocy samorzutnie. Osoby zaufane można było typować spośród m.in. oficerów i podoficerów zawodowych, żołnierzy służby zasadniczej, pracowników cywilnych, rodzin żołnierzy zawodowych i osób cywilnych zamieszkałych w otoczeniu jednostki. Dużą wagę przywiązywano do kontaktów o charakterze operacyjnym utrzymywanych z oficerami zajmującymi stanowiska dowódcze8. W celu zdobycia zaufania żołnierzy i wyłonienia informatorów oficjalnych organizowano spotkania oficerów WSW z całą jednostką w czasie ćwiczeń, zebrań, odpraw, szkoleń, uroczystości rocznicowych itp. W przypadku, gdy kontakt z daną osobą utrzymywał się przez dłuższy czas, zaliczano ją w poczet osób zaufanych lub próbowano zwerbować jako TW. Osoby udzielające informacji samorzutnie mogły być ewidencjonowane w TO po uprzednim sprawdzeniu w ewidencji operacyjnej WSW i MSW. Oficerowie WSW w jednostkach wojskowych spotykali się dodatkowo z osobami zajmującymi funkcje dowódcze w danej jednostce. Kontakty o takim charakterze określano jako kontakty służbowe. Działania operacyjne związane z podsłuchem telefonicznym linii cywilnych oraz perlustracją korespondencji wykonywały dla WSW piony techniki operacyjnej MSW9.

Werbunek żołnierza odbywającego służbę zasadniczą nie należał do przedsięwzięć szczególnie trudnych, biorąc pod uwagę autorytarną organizację i hierarchiczność wojska, a także określone różnymi przepisami zależności. Oficer organów WSW miał w tym względzie szerokie możliwości, jeśli chodzi o kontakty z szeregowym służby zasadniczej. Konsekwencje odmowy współpracy mogły być dla żołnierza bardzo różne – od przeniesienia do innej jednostki po dolegliwości związane z tzw. falą i inne sankcje. W przypadku żołnierzy zawodowych odmowa współpracy mogła oznaczać koniec kariery wojskowej z degradacją i wydaleniem z wojska włącznie. Stosunek żołnierza do złożonej mu propozycji współpracy miał bardzo często decydujący wpływ na jego późniejszą karierę. Współpraca z jednostkami kontrwywiadu wielokrotnie otwierała drogę awansu na wyższe stanowiska dowódcze10.

Miejsca służące do kontaktów z żołnierzami służby zasadniczej, a więc ze współpracownikami ze stanu zmiennego, były organizowane na terenie jednostek wojskowych, m.in. w kancelariach sztabu, klubach garnizonowych, kinach, internatach, hotelach, kasynach itp. Musiały przede wszystkim gwarantować tajność kontaktów i swobodę prowadzenia rozmów. Przy doborze pomieszczenia zwracano także uwagę na możliwości legendowania w nim osoby udzielającej informacji. W celu zorganizowania w danym pomieszczeniu miejsca kontaktu oficer kontrwywiadu zwracał się z odpowiednim wnioskiem do szefa oddziału lub wydziału. Po akceptacji wniosek ten trafiał do wykazu miejsc spotkań figurującego w teczce obiektu11.

Do zbierania i dokumentowania wyników pracy operacyjnej WSW wykorzystywała system ewidencji operacyjnej. W omawianym okresie były to m.in. kartoteki: ogólnoinformacyjna (osób i spraw będących obiektem zainteresowania organów WSW, a także osób z zastrzeżeniem wyjazdu za granicę), zagadnieniowa, statystyczna, adresowa kartoteka oraz osób – sprawców wywiadowczego zagrożenia. Takie same kartoteki, z wyjątkiem ogólnoinformacyjnej, sporządzano na szczeblu zarządów WSW okręgów wojskowych lub rodzajów sił zbrojnych. W Szefostwie WSW prowadzono również centralne rejestry, w tym centralny rejestr współpracowników (TW, NP, właścicieli lokali kontaktowych i mieszkań tajnych), a na szczeblu zarządów OW – rodzajów sił zbrojnych, w Oddziale WSW Warszawa, a także na szczeblu oddziałów (wydziałów) – dzienniki rejestracyjne. W poszczególnych zarządach znajdowały się ponadto książki ewidencji teczek obiektowych i zagadnieniowych. Materiały wyjściowe uzyskane przez WSW podczas działań operacyjnych, w tym pozyskani do współpracy TW i NP, stanowiły często podstawę do infiltracji grup opozycyjnych działających w środowiskach cywilnych. Przy odpowiedniej współpracy z SB służyły organom kontrwywiadu do prowadzenia działań m.in. przeciwko centralnym strukturom podziemnej „Solidarności”12.

Wytyczne do prowadzenia działań operacyjnych i stan pracy operacyjnej w kompaniach specjalnych

Wytyczne dotyczące działań operacyjnych wśród wcielanych do wojska działaczy „Solidarności” przekazano do poszczególnych oddziałów i wydziałów WSW szyfrogramem szefa WSW nr 021766 z 22 października 1982 r. Zgodnie z jego treścią, w celu zabezpieczenia operacyjnego procesu wcielenia tzw. aktywistów środowisk antysocjalistycznych należało wykonać następujące czynności:

„a) Przystąpić do rozpoznawania operacyjnego wcielonych już w czasie ich pierwszego kontaktu z wojskiem na terenie WKU w połączeniu z wykorzystaniem charakterystyk operacyjnych i innych materiałów otrzymanych od SB. 

b) Zwiększyć udział organów WSW w doborze kadry zawodowej i podoficerów służby zasadniczej wyznaczonych do tych pododdziałów, a także uplasować wśród nich odpowiednią ilość osobowych źródeł informacji.

c) Wcielać wraz z aktywistami środowisk antysocjalistycznych własne źródła informacji tkwiące w tym środowisku.

d) Dążyć do pozyskiwania osobowych źródeł informacji wywodzących się ze środowiska tzw. ekstremistów.

e) Odpowiednio wykorzystywać środki techniczne w pracy operacyjnej.

f) Współpracować z dowództwem i aparatem partyjno-politycznym w skutecznym stosowaniu działań zapobiegawczych i neutralizujących.

g) Realizować wytyczne do pracy operacyjnej zawarte w szyfrogramie Szefa WSW nr 021700 (depesza 021766) z dnia 22 X 1982 r.”13

Realizując omawiane wytyczne, oficerowie WSW przystąpili do rozpoznania operacyjnego wcielonych zaraz po otrzymaniu list. W trybie pilnym sprawdzano wszystkich żołnierzy w kartotekach operacyjnych MSW. W przypadku tych, którzy figurowali w ewidencji operacyjnej, wysyłano pilne szyfrogramy z prośbą o informacje, jakimi materiałami dysponuje na ich temat MSW. Odpowiedzi były jednak dość lakoniczne i ograniczały się często do kryptonimów spraw operacyjnych. W związku z powyższym specjalnie wydzieleni oficerowie kontrwywiadu, kontaktując się bezpośrednio z KW MO, starali się uzyskać w miarę szczegółowe charakterystyki operacyjne. Jak wynika z zachowanych sprawozdań, w większości przypadków uzyskano informacje powierzchowne i mało wartościowe. Do początku grudnia WSW nie otrzymała materiałów dotyczących wszystkich powołanych. Stan ten – zwłaszcza w pierwszym okresie – znacznie utrudniał wytypowanie osób, na które należało zwrócić szczególną uwagę. Oficerowie kontrwywiadu brali także udział w typowaniu kadry zawodowej i żołnierzy służby zasadniczej do pododdziałów (kompanii) specjalnych. Kadrę tę miały cechować „wysokie walory polityczne, sumienność, pryncypialność oraz pozytywne ustosunkowanie do organów WSW”. Powinno to zapewnić właściwą współpracę z dowództwem i aparatem partyjno-politycznym, dzięki czemu podejmowane wspólnie środki zapobiegawcze i neutralizujące miały odnosić pożądany skutek. Stwierdzono jedynie kilka przypadków nietrafnego doboru kadry. Na wniosek oficerów WSW osoby te zostały przeniesione do służby w innych pododdziałach14.

W początkowym okresie prowadzono intensywne działania mające na celu pozyskanie osobowych źródeł informacji (OZI) spośród wcielonych oraz nawiązanie kontaktu ze źródłami informacji, które uprzednio współpracowały z SB. Zawarte w kolejnych szyfrogramach wytyczne Szefostwa WSW nakazywały wysuwać wobec organów MSW żądania przekazywania pełnych charakterystyk operacyjnych wcielonych. W przypadku odmowy udzielenia informacji należało zawiadomić Departament V MSW. Wytyczne nakazywały także, aby wspólnie ze zgłaszającymi się do organów WSW oficerami SB, których figuranci spraw pełnią służbę w wojsku, podejmować stosowne przedsięwzięcia operacyjne. Często jednak w ówczesnych meldunkach współpraca z SB w tym względzie była określana jako jednostronna.

Na przykład na temat rezerwistów powołanych do odbycia szkolenia na terenie Śląskiego Okręgu Wojskowego (ŚOW) organa WSW nie uzyskały w ciągu pierwszego miesiąca żadnych istotnych danych operacyjnych od SB. Nie przekazano także żadnych OZI rekrutujących się ze skierowanych na przeszkolenie rezerwistów. Nie informowano również o tym, że dany rezerwista był rozpracowywany jako figurant w ramach sprawy operacyjnej lub materiałów wstępnych. Organa MSW ani nie wskazały osób, na które należało zwrócić szczególną uwagę podczas ich pobytu w wojsku, ani nie przekazywały sugestii co do perspektywicznych celów operacyjnych względem danego rezerwisty. Otrzymane od SB notatki miały przeważnie charakter lakoniczny i nie przedstawiały większej wartości operacyjnej. Okoliczności te powodowały znaczne utrudnienia w pracy kontrwywiadowczej. Oficerowie kontrwywiadu w jednostkach nie mogli bowiem przeprowadzić skutecznie wstępnej selekcji operacyjnej wcielonych. Dodatkowym utrudnieniem w działaniach operacyjnych podejmowanych przez WSW wobec wcielonych miała być wzajemna nieufność rezerwistów, dopatrujących się w każdym źródła informacji SB. Powyżej opisane okoliczności zmuszały oficerów kontrwywiadu do wykorzystywania przede wszystkim TW i osób zaufanych spośród kadry dowódczej kompanii (zawodowej oraz służby zasadniczej)15.

Stan źródeł informacji w pododdziałach na terenie ŚOW na dzień 27 listopada 1982 r. przedstawiał się następująco:

1) 1 Brygada Saperów: 4 TW (1 spośród kadry zawodowej i 3 dowódców drużyn); 2 OZ spośród kadry zawodowej;

2) 4 Brygada Saperów: 5 OZ, z czego 3 spośród kadry zawodowej i 2 dowódców drużyn;

3) 6 Pułk Pontonowy: 1 TW – podoficer służby zasadniczej oraz 3 OZ, z czego 1 spośród kadry i 2 podoficerów służby zasadniczej. Oprócz tego oficer kontrwywiadu w jednostce pozyskał 6 OZ, w tym 4 spośród rezerwistów;

4) 10 Batalion Pontonowy: 1 TW spośród kadry zawodowej oraz 12 OZ, z czego 5 spośród kadry zawodowej i 7 podoficerów służby zasadniczej16.

Struktura sieci osobowych źródeł informacji determinowała skuteczność prowadzonych działań operacyjnych. Informacje przekazywane przez współpracowników wywodzących się spośród kadry dowódczej i relacje uzyskiwane oficjalnie od młodszej kadry dowódczej nie dawały bowiem możliwości głębszego rozpoznawania rezerwistów. Współpraca z tą kategorią źródeł informacji sprowadzała się jedynie do ustalania zdarzeń i zjawisk, co umożliwiało skuteczne neutralizowanie „wrogich postaw politycznych”, lecz nie pozwalało na głębokie rozpoznanie środowiska powołanych. Dzięki tej współpracy można jednak było zapobiegać zdarzeniom i zachowaniom zagrażającym dyscyplinie i porządkowi w pododdziałach17. Na przykład drogą operacyjną przy wykorzystaniu źródeł wywodzących się z kadry dowódczej ustalono zamiar utworzenia przez żołnierzy rezerwy 2 Batalionu Inżynieryjnego Wojsk Obrony Wewnętrznej w Czerwonym Borze własnej tzw. poczty polowej w celu przekazywania korespondencji z pominięciem poczty jednostki wojskowej. Podjęto przedsięwzięcia zapobiegawcze, które spowodowały „zaniechanie zamiaru” utworzenia takiej poczty18.

Jedną z metod pozwalających na tym etapie wyselekcjonować grupę żołnierzy rezerwy przeznaczonych do aktywnej kontroli operacyjnej było systematyczne prowadzenie rozmów profilaktyczno-wychowawczych i ostrzegawczych. Oficerowie WSW utrzymywali ponadto regularne kontakty z organami SB w celu wymiany informacji w zakresie zabezpieczenia kompanii rezerwistów przed wpływami osób reprezentujących „wrogie postawy polityczne”, a wywodzących się z otoczenia jednostek, a także w celu zapobieżenia ewentualnym próbom oddziaływania żołnierzy rezerwy na otoczenie. Według danych przekazanych przez szefa Oddziału III Zarządu III WSW płk. Kazimierza Stefanowicza z początku grudnia 1982 r., do rozpoznania stanów osobowych w pododdziałach żołnierzy rezerwy oficerowie kontrwywiadu wykorzystywali 2 NP, 28 TW i 45 OZ wywodzących się z kadry zawodowej i dowódców drużyn. Zarząd WSW Warszawskiego Okręgu Wojskowego (WOW) wcielił m.in. do 2 Batalionu Inżynieryjnego w Czerwonym Borze 4 własnych TW spośród rezerwistów powiązanych z podziemnymi strukturami „Solidarności”. Do wspomnianego batalionu wcielono również pod przykryciem 3 etatowych żołnierzy WSW. Do początku grudnia spośród wcielonych „ekstremistów” oficerowie kontrwywiadu pozyskali 3 TW i 6 OZ. Ponadto podjęto współpracę z jednym TW uprzednio pracującym dla SB. W większości oddziałów wykorzystywano podsłuch lokalowy, a każdy dysponował punktem przeglądu korespondencji19.

Według danych z końca listopada 1982 r., oficer kontrwywiadu zabezpieczający operacyjnie batalion saperów w 9 Pułku Pontonowym w Chełmnie występował pod przykryciem jako zastępca dowódcy do spraw szkoleniowych. Wykorzystywał 10 TW, w tym 2 oficerów (dowódcy plutonów), 2 chorążych (szefowie kompanii), 4 podoficerów służby zasadniczej (dowódcy drużyn) i 2 TW spośród rezerwistów oraz 22 OZ. Oficer kontrwywiadu w jednostce, mjr Edmund Kopaczewski, pozyskał 4 TW, w tym 3 byłych członków zarządów regionów „Solidarności”. Pozyskanie w tak krótkim czasie 3 byłych działaczy związku oceniono jako duże osiągnięcie. Według zachowanych meldunków, Kopaczewski doszedł do wniosku, że jedynie członkowie i etatowi pracownicy byłych zarządów regionów „Solidarności” liczą się w środowisku rezerwistów i są nieoficjalnymi przywódcami. Stąd szczególne nakłanianie ich do współpracy. Pozyskani w ten sposób TW mogli nie tylko przekazywać informacje wyprzedzające, ale także neutralizować „wrogie” działania. W tym samym czasie mjr Kopaczewski „opracowywał” 2 kandydatów, członków zarządów regionów „Solidarności”, z zamiarem ich pozyskania. Zgodnie z informacjami zawartymi w meldunkach operacyjnych, olbrzymim ułatwieniem w kontrwywiadowczym zabezpieczeniu pododdziału w Chełmnie było to, że 50 proc. młodszej kadry dowódczej stanowiły źródła informacji20.

Operacyjnym zabezpieczeniem 68 i 28 pułku czołgów 20 Dywizji Pancernej zajmowali się oficerowie kontrwywiadu: por. Zbigniew Marcinowicz (28 pułk czołgów) i ppor. Zbigniew Soter (68 pułk czołgów). W wyniku przeprowadzenia wstępnych analiz wcielenia wydzielili osoby do tzw. aktywnego rozpoznania oraz osoby do ewentualnego wykorzystania operacyjnego. Według stanu na 27 listopada 1982 r. w obu kompaniach mieli do dyspozycji 5 TW oraz 6 OZ. Spośród wcielonych działaczy „Solidarności” udało się pozyskać 1 TW w 28 pułku czołgów. Oceniano, że w obydwu kompaniach dopływ informacji od młodszej kadry dowódczej był prawidłowo zabezpieczony, co w połączeniu z posiadaną siecią agenturalną pozwalało na właściwe kontrolowanie tego środowiska. Zakładano ponadto, że w przypadku gdyby nie doszło do nawiązania współpracy ze źródłami operacyjnymi SB, „będzie zachodzić potrzeba zorganizowania dodatkowych źródeł operacyjnych”. Nadzór nad zabezpieczeniem operacyjnym 28 i 68 pułku czołgów sprawował szef Wydziału WSW 20 Dywizji Pancernej ppłk Władysław Gwizdała21.

Pododdziały 5 kompanii piechoty zmechanizowanej, 36 Pułk Zmechanizowany w Trzebiatowie (66 żołnierzy rezerwy – 3 plutony), 2 plutony w 83 Pułku Artylerii Przeciwlotniczej w Koszalinie (40 rezerwistów) i 1 pluton w 19 Batalionie Saperów w Unieściu (30 wcielonych) ochraniało kontrwywiadowczo 4 oficerów kontrwywiadu WSW. Do rozpracowania 136 żołnierzy rezerwy oficerowie kontrwywiadu wykorzystywali 2 NP, 9 TW i 4 OZ, z czego 7 TW i 2 OZ pozyskano spośród kadry zawodowej i dowódców drużyn wchodzących organizacyjnie w skład tych pododdziałów. Stwierdzono, że wśród rezerwistów powołanych do tych pododdziałów nie ma źródła informacji SB. Jednak potrzeby operacyjne wymuszały zorganizowanie pozyskania po jednym TW w każdej kompanii. Ze względu na brak osobowych źródeł informacji wśród rezerwistów oficerowie kontrwywiadu byli zmuszeni do stosowania podsłuchu lokalowego w pododdziałach 36 Pułku Zmechanizowanego i 83 Pułku Artylerii Przeciwlotniczej. Wytyczne Zarządu III Szefostwa WSW nakazywały przyspieszyć proces pozyskiwania osobowych źródeł informacji wśród wcielonych rezerwistów, a po skompletowaniu charakterystyk z SB wyłonić wszystkich aktywistów byłej „Solidarności” i wyselekcjonowanych poddać aktywnej kontroli operacyjnej. Za nadzór nad tymi działaniami odpowiadał szef Wydziału WSW 8 Dywizji Zmechanizowanej płk Jan Stępień22.

Według dowództwa WSW stan liczbowy osobowych źródeł informacji w wymienionych pododdziałach na początku grudnia 1982 r. odpowiadał potrzebom. Przeważała jednak opinia, że z powodu ich przynależności do kadry dowódczej nie ma możliwości głębszego rozpoznania rezerwistów. Sytuacja taka umożliwiała natomiast skuteczne neutralizowanie „wrogich wystąpień” i podejmowanie działań zapobiegawczych. Dlatego też prowadzono dalsze pozyskiwanie źródeł informacji spośród wcielonych oraz starano się nawiązać kontakt z 10 TW SB. Do aktywnego rozpracowania operacyjnego wyłoniono 28 wcielonych23.

Nadzór nad pracą oficerów kontrwywiadu zabezpieczających pododdziały specjalne sprawowały oddziały III zarządów WSW poszczególnych okręgów wojskowych. Oficerowie oddziałów III ustalali stopień wykonania zadań kontrwywiadowczych, zbierali też informacje o występujących podczas ich realizacji trudnościach. Na podstawie ustaleń w tym zakresie opracowywano następnie odpowiednie wnioski do dalszych działań. Do głównych zadań kierownictwa poszczególnych oddziałów WSW należało także wspomaganie werbunku wśród rezerwistów. Miała to umożliwić m.in. stała współpraca z zastępcami komendantów wojewódzkich MO ds. SB, dzięki której można byłoby prowadzić werbunki ze szczególnym uwzględnieniem pozyskiwania wartościowych źródeł w celu „przyszłościowego rozpoznawania nielegalnych działań opozycyjnych”.

W okresie od 25 do 27 listopada 1982 r. wyznaczeni oficerowie z Zarządu III Szefostwa WSW dokonali przeglądu sytuacji operacyjnej i stanu pracy kontrwywiadowczej w pododdziałach. Z informacji dotyczących nastrojów panujących wśród powołanych do wojska wynika, że początkowo występowały wśród nich przypadki zbiorowej niesubordynacji oraz próby podejmowania akcji protestacyjnych. Jednak zdecydowane działania dowództwa, organów WSW i prokuratury miały – według meldunków WSW – wywoływać u wcielonych konsternację i obawy przed naruszeniem przepisów wojskowych. W pierwszym miesiącu szkolenia nie odnotowano przypadków nawiązania kontaktów z podziemiem, ustalono natomiast przypadki kontaktowania się z przedstawicielami duchowieństwa w Szczecinie, Trzebiatowie, Chełmnie i Łomży24.

Szczegółowe instrukcje dotyczyły również działań podejmowanych wobec rezerwistów po zakończeniu szkolenia. Wytyczne szefa Zarządu III Szefostwa WSW skierowane do szefów zarządów WSW okręgów wojskowych: Śląskiego, Pomorskiego i Warszawskiego z 5 stycznia 1983 r., które miały obowiązywać z chwilą zwolnienia do rezerwy „ekstremalnych” działaczy „Solidarności” pełniących służbę w kompaniach specjalnych, nakazywały m.in.:

„a) Zatrzymać w Oddziałach III Zarządów WSW okręgów wojskowych wykazy imienne. Szefowie Zarządów we własnym zakresie mieli decydować, czy posiadane materiały operacyjne przechowywać w organach terenowych czy też w Oddziale III Zarządu.

b) Sporządzić notatki służbowe dotyczące żołnierzy rezerwy, którzy wyróżnili się wrogą postawą, i przekazać je właściwym organom SB.

c) Osobowe źródła informacji uprzednio wykorzystywane przez SB przekazać tym organom.

d) Osobowe źródła informacji w środowisku ekstremistów pozyskane przez oficerów kontrwywiadu obsługujących pododdziały specjalne i nadające się do dalszego wykorzystania przekazać Zarządowi WSW okręgu wojskowego, na którego terenie stale zamieszkują. W tym celu należało na każde źródło oddzielnie opracować opinię, w której powinna znaleźć się ocena dotychczasowej współpracy. Dokumentację wraz z opinią należało skierować na adres kierownictwa Zarządu WSW okręgu wojskowego, które podejmowało następnie decyzję o celowości i sposobie dalszego wykorzystywania źródła. Odpis opinii wraz z danymi personalnymi i adresem miejsca zamieszkania należało przesłać do Oddziału III Zarządu III Szefostwa WSW”25.

Niewątpliwie z perspektywy problematyki przedstawionej w niniejszym artykule dokumenty WSW jawią się jako niezwykle cenne i ważne źródło do badań nad rolą kontrwywiadu wojskowego w kształtowaniu przemian w łonie opozycji antysystemowej na przestrzeni lat osiemdziesiątych XX w., a także do badań nad genezą zmian ustrojowych w Polsce, do których doszło pod koniec tej dekady. Wydaje się, że bez dogłębnego poznania działań WSW wobec podziemia solidarnościowego nie będzie możliwe pełne zrozumienie zachodzących wówczas procesów historycznych.

Bibliografia

Źródła

Źródła archiwalne

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

AIPN, 01290/16

AIPN, 2386/20861

Źródła drukowane

Instrukcje pracy kontrwywiadowczej Wojskowej Służby Wewnętrznej wraz z instrukcjami prowadzenia dokumentacji i ewidencji (1957–1990), oprac. B. Kapuściak, Kraków 2010.

Actions of the Internal Military Service towards persons summoned for military training and for completing compulsory military service under the ordinance of the head of the General Staff of the Polish Army no. 0141 dated 26 October 1982

This paper discussed the role of the military counter-intelligence in the preparations to summoning the NSZZ “Solidarność” activists for military exercises and for completing the compulsory military service. It discusses the objectives and the principles of extending the competences of the military counter-intelligence division during the martial law period in the civil scope. It also presents the details of the agreement on cooperation signed on 17th November 1981 by and between the Ministry of Internal Affairs and the Heads of the Internal Military Service concerning the use of secret agents. The paper also discusses the operating methods of IMS, paying particular attention to the internal regulations governing e.g. the nature of operating cases and working with spies. This paper also includes guidelines for operating activity in special units sent as a cryptogram by the Head of the Internal Military Service no. 021766 on 22 October 1982 and a balance of operating works in individual units during the first two months of validity of the ordinance of the head of the General Staff of the Polish Army no. 0141 dated 26 October 1982.

1 AIPN, 01290/16, Porozumienie o współpracy między Służbą Bezpieczeństwa resortu spraw wewnętrznych a Szefostwem Wojskowej Służby Wewnętrznej w zakresie wykorzystywania tajnych współpracowników, Warszawa, 17 XI 1981 r., k. 1–3.

2 Ibidem.

3 Ibidem; AIPN, 2386/20861, Teczka nr 15/83. Dywersja ideologiczna stan „W”, t. 1. Sprawa prowadzona przez Szefostwo Wojskowej Służby Wewnętrznej, Szyfrogram szefa WSW nr 020127 z 16 XII 1982 r., k. 18–19.

4 Ibidem, Szyfrogramy szefa WSW z okresu od 13 do 18 XII 1982 r., k. 1–22.

5 Ibidem.

6 Ibidem.

7 Instrukcja o pracy kontrwywiadowczej Wojskowej Służby Wewnętrznej. Załącznik do zarządzenia ministra obrony narodowej nr 005/MON z dnia 25.02.1971 r. [w:] Instrukcje pracy kontrwywiadowczej Wojskowej Służby Wewnętrznej wraz z instrukcjami prowadzenia dokumentacji i ewidencji (1957–1990), oprac. B. Kapuściak, Kraków 2010, s. 153–202; zob. też s. 33–37.

8 Instrukcje pracy kontrwywiadowczej Wojskowej Służby Wewnętrznej..., s. 37–42.

9 Ibidem, s. 9–12.

10 Ibidem.

11 Ibidem, s. 42–47.

12 Ibidem, s. 51–55.

13 AIPN, 2386/20861, Teczka nr 15/83. Dywersja ideologiczna stan „W”, t. 1. Sprawa prowadzona przez Szefostwo Wojskowej Służby Wewnętrznej, Pismo nr DC-02086/1 z 7 XII 1982 r. szefa Zarządu WSW gen. bryg. Edwarda Poradki do szefa Zarządu WSW Okręgu Warszawskiego, k. 76–77.

14 Ibidem, Szyfrogram nr 0250 z 6 I 1983 r. szefa Zarządu III Szefostwa WSW do szefów zarządów okręgów wojskowych: Śląskiego, Pomorskiego i Warszawskiego, k. 118–119.

15 Ibidem, Notatka szefa Oddziału III Zarządu III Szefostwa WSW płk. Kazimierza Stefanowicza z 31 XII 1982 r., k. 128–131; ibidem, Notatka służbowa zastępcy szefa Zarządu WSW SOW płk. Stanisława Torebko z 27 XI 1982 r. dotycząca oceny organizacji i efektywności kontrwywiadowczego rozpoznania przez organy WSW ŚOW utworzonych w dniach 5–6 XI br. kompanii rezerwistów, k. 132–139.

16 Ibidem.

17 Ibidem.

18 Ibidem, Szyfrogram zastępcy szefa Zarządu WSW WOW płk. Jana Kowalczyka do zastępcy szefa WSW z 14 XII 1982 r., k. 156.

19 Ibidem, Notatka szefa Oddziału III Zarządu III Szefostwa WSW płk. Kazimierza Stefanowicza z 31 XII 1982 r. dotycząca stanu pracy operacyjnej wśród powołanych do wojska działaczy antysocjalistycznych, k. 128–131.

20 Ibidem, Notatka służbowa st. oficera Oddziału II Zarządu III Szefostwa WSW ppłk. T. Chabera z wyjazdu służbowego do 9 Pułku Pontonowego w Chełmnie, 28 XI 1982 r., k. 140–146.

21 Ibidem, Notatka służbowa st. oficera Oddziału III Zarządu III Szefostwa WSW kpt. Lesława Nowaczyka dotycząca stanu rozpoznania operacyjnego w kompaniach specjalnych w 68 i 28 pułku czołgów 20 Dywizji Pancernej, 27 XI 1982 r., k. 147–149.

22 Ibidem, Notatka służbowa z 26 XI 1982 r. szefa Wydziału WSW 8 Dywizji Zmechanizowanej płk. Jana Stępnia dotycząca stanu pracy rozpoznawczej w pododdziałach 36 Pułku Zmechanizowanego, 83 Pułku Artylerii Przeciwlotniczej i 19 Batalionu Saperów, utworzonych z rezerwistów o wrogich postawach politycznych, k. 150–153.

23 Ibidem, Notatka szefa Oddziału III Zarządu III Szefostwa WSW płk. Kazimierza Stefanowicza z 31 XII 1982 r., k. 128–132.

24 Ibidem.

25 Ibidem, Szyfrogram nr 0250 z 6 I 1983 r. szefa Zarządu III Szefostwa WSW do szefów Zarządów WSW OW: Śląskiego, Pomorskiego, Warszawskiego, k. 118–119.

Arkadiusz Kazański

Internowani 13 grudnia 1981 r. i powołani na specjalne szkolenie wojskowe w listopadzie 1982 r. – podobieństwa i różnice na przykładzie regionu gdańskiego

Przystępując do próby opisania, a właściwie wykazania podobieństw i różnic między osobami internowanymi a działaczami zatrzymanymi do odbycia specjalnego szkolenia wojskowego w okresie od listopada 1982 do lutego 1983 r., warto wyjaśnić zawarte w tytule pojęcie „region gdański”. Nazwa ta może bowiem sugerować, że mowa jest o terytorium, które obejmował Region Gdański NSZZ „Solidarność” w 1981 r., w czasie I Walnego Zjazdu Delegatów. Otóż na ówczesny zjazd regionalny gdańskiej „Solidarności” delegatami zostali członkowie Związku wybrani w zakładowych organizacjach związkowych z terenu nie tylko województwa gdańskiego ustanowionego reformą administracyjną w 1975 r., lecz także z miejscowości wchodzących w skład ówczesnych województw elbląskiego i słupskiego (np. Kwidzyna, Malborka czy Lęborka). Jednak na potrzeby niniejszej pracy termin „region gdański” będzie oznaczał obszar ówczesnego województwa gdańskiego, ustalony wspomnianą reformą z 1975 r. Województwo gdańskie obejmowało w latach 1981–1983 następujące miasta (razem z gminami): Gdańsk, Gdynia, Kartuzy, Kościerzyna, Pruszcz Gdański, Puck, Reda, Rumia, Starogard Gdański, Sopot, Tczew, Wejherowo, Władysławowo1.

Właśnie na przykładzie województwa gdańskiego autor niniejszej pracy w publikacji zbiorowej „Trzynastego grudnia roku pamiętnego…” Internowani w stanie wojennym z powodów politycznych z województw bydgoskiego, elbląskiego, gdańskiego, słupskiego, toruńskiego i włocławskiego 2 przedstawił działania władz zmierzające do przeprowadzenia zaplanowanych z dużym wyprzedzeniem internowań, które to zrealizowano z chwilą wprowadzenia stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. i ostatecznie zakończono po 11–12 października (ostatni internowani opuszczali ośrodki odosobnienia w grudniu 1982 r.). Należy dodać, że chociaż przez pojęcie „internowani z 13 grudnia 1981 r.” w niniejszej pracy rozumie się przede wszystkim te osoby z terenu województwa gdańskiego, które zostały objęte operacją o kryptonimie „Jodła”, przeprowadzoną głównie w ciągu kilku pierwszych dni po wprowadzeniu stanu wojennego, to akcja ta trwała, jak wspomniano, do 23 grudnia 1982 r., kiedy z ośrodków odosobnienia zwolniono ostatnich internowanych3. Kończąc objaśnianie treści zawartych w tytule, należy dodać, że „inteligentna forma internowania” rozpoczęła się 5 lub 6 listopada 1982 r., a kończyła (zazwyczaj) 2 lub 3 lutego 1983 r.

Przystępując do porównania obu grup internowanych, warto rozpocząć od zaprezentowania faktycznej liczby jednych i drugich. Ogólnie w czasie trwania całej akcji „Jodła” z województwa gdańskiego zatrzymano i osadzono w ośrodkach odosobnienia 373 osoby. Jak udało się obliczyć – 25 osób z ogólnej liczby 373 internowanych to osoby z kryminalną przeszłością. Zresztą osoby te zostały internowane na skutek gwałtownych walk ulicznych z milicją w Gdańsku 3 maja, 31 sierpnia i 11–12 października 1982 r., a nie w celu izolacji planowanej od października 1980 r. w ramach operacji wprowadzenia stanu wojennego. Nie widniały one też na listach „osób przewidzianych do izolacji na wypadek poważnego zagrożenia bezpieczeństwa wewnętrznego państwa”. A więc po odjęciu osób niezaangażowanych w działalność organizacji niezależnych i jednocześnie związanych ze środowiskami przestępczymi – liczbę osób internowanych po 13 grudnia 1981 r. w województwie gdańskim z przyczyn politycznych możemy oszacować na 348. Największą grupę, około 167 osób, zatrzymano w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. Do 4 stycznia 1982 r. ujęto jeszcze 93 osoby, co daje ogółem liczbę 260 internowanych. Oprócz przewidzianych znacznie wcześniej do internowania najważniejszych działaczy NSZZ „Solidarność” – Lecha Wałęsy, Andrzeja i Joanny Gwiazdów, Lecha Sobieszka, Jacka Merkla, członków i pracowników Komisji Krajowej, Zarządu Regionu Gdańskiego, działaczy komisji zakładowych „Solidarności”), zatrzymano do czasowej izolacji członków Regionalnego Komitetu Obrony Więzionych za Przekonania, Niezależnego Zrzeszenia Studentów, Ruchu Młodej Polski. Pierwszą osobą przewiezioną do Strzebielinka był Lech Kaczyński, wówczas członek Zarządu Regionu Gdańskiego4. Poza Strzebielinkiem5, ośrodki odosobnienia, do których kierowano osoby zatrzymane 13 grudnia 1981 r., znajdowały się w Iławie6, Kwidzynie7, Darłówku8 i Gołdapi9. Spora liczba osób, które nie zostały zatrzymane 13 grudnia 1981 r., a zostały ujęte do 4 stycznia 1982 r., to uczestnicy strajku w Stoczni Gdańskiej im. Lenina, ogłoszonego w proteście przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego. Wśród nich znaleźli się m.in. Zenon Kwoka, Bogusław Gołąb (członkowie Zarządu Regionu Gdańskiego) oraz kilkunastu młodych stoczniowców i studentów, uczestników wspomnianego wyżej protestu w kolebce „Solidarności” oraz walk ulicznych z milicją z 16–17 grudnia 1981 r.10

W kolejnych miesiącach 1982 r. sukcesywnie internowano działaczy NSZZ „Solidarność” z wielu zakładów pracy, głównie tych większych. Były to osoby zastępujące tych, którzy zostali zatrzymani w „pierwszym rzucie” 13 grudnia 1981 r. czy aresztowani w wyniku prowadzenia działalności strajkowej, organizowania drukarni podziemnych lub też prowadzenia indywidualnych akcji sprzeciwu wobec rzeczywistości stanu wojennego. Do obozów internowania przewożono także zatrzymanych podczas manifestacji solidarnościowych 3 maja, 31 sierpnia i 11–12 października 1982 r. Należało to wtedy do często stosowanych praktyk władz, że za to samo „przewinienie” groziły różne konsekwencje. I tak za udział w starciach ulicznych z milicją 31 sierpnia 1982 r. można było zostać aresztowanym i skazanym przez sąd na 3 lata pozbawienia wolności, można było zostać internowanym w jednym z ośrodków odosobnienia, można było stanąć przed kolegium ds. wykroczeń (najczęściej przy Prezydencie Miasta Starogard Gdański) i być skazanym albo na karę aresztu od jednego do trzech miesięcy, albo na wysoką grzywnę11.

Strajki i przerwy w pracy w gdańskich zakładach 11–12 października 1982 r. i trwające do późnych godzin nocnych bardzo gwałtowne demonstracje na ulicach Gdańska (na wieść o faktycznej delegalizacji NSZZ „Solidarność” i przekreśleniu szans na jej reaktywację przez Sejm PRL, który 8 października 1982 r. uchwalił nową ustawę o związkach zawodowych) spowodowały, że plan uspokojenia nastrojów społecznych, misternie budowany przez władze, mocno się zachwiał. Podziemne władze Związku wezwały załogi zakładów pracy do podjęcia strajku generalnego 10 listopada 1982 r. Poza tym zbliżała się pierwsza rocznica wprowadzenia stanu wojennego. Obawiano się powtórzenia scenariusza z października.

Władze postanowiły podjąć konkretne kroki. Wymyślono więc „unieszkodliwienie” działaczy „Solidarności” poprzez masowe wcielenie ich do wojska na trzymiesięczne przeszkolenie. Podobnie jak w całej Polsce, na Wybrzeżu Gdańskim do internowania w specjalnych obozach wojskowych wytypowano osoby rekrutujące się głównie z dużych zakładów pracy, podejrzane o inspirowanie i organizowanie strajków i zajść ulicznych, druk, kolportaż wydawnictw podziemnych, a nienadające się (z braku dowodów) do internowania w „normalnym trybie” lub do zatrzymania i następnie aresztowania. Na terenie byłego województwa gdańskiego wybrano w taki sposób około 100 osób. Niestety trudno jest wskazać dokładną liczbę, gdyż w dostępnych zestawieniach osób internowanych w wojskowych obozach internowania przy niektórych nazwiskach brak jest informacji o Wojskowej Komendzie Uzupełnień, pod którą podlegała dana osoba internowana.

Większość z tych prawie 100 osób z województwa gdańskiego skierowano do specjalnych obozów w Chełmnie nad Wisłą (57 internowanych)12, Czerwonym Borze (17 osób)13 i Trzebiatowie14. Jak wspomniano wyżej, w wojskowych obozach internowania osadzono działaczy, którzy w pewnym sensie próbowali zastąpić swoich kolegów, internowanych czy aresztowanych w pierwszych dniach stanu wojennego. Nie byli to działacze tak bardzo zasłużeni, jak ci zatrzymani 13 grudnia 1981 r. Przykładem takiego działacza jest Jerzy Kazański. Urodził się on w 1946 r., od 1963 r. zatrudniony był w Stoczni Gdańskiej i pracował tam do przejścia na emeryturę w 2006 r. Podczas pracy w stoczni udało mu się uzupełnić wykształcenie (ukończył Technikum Budowy Okrętów dla Pracujących Stoczni Gdańskiej), jak również awansować (zaczynał jako spawacz, następnie wiele lat był mistrzem, by ostatnie kilkanaście lat pracować jako kontroler jakości czyszczenia i malowania okrętowego). W grudniu 1970 r. był biernym uczestnikiem demonstracji robotniczych na ulicach Gdańska. Dziesięć lat później wziął czynny udział w strajku sierpniowym 1980 r. Po wyborach na poziomie zakładowym został wybrany na przewodniczącego Komisji Wydziałowej NSZZ „Solidarność” na Wydziale C-2 stoczni i jako przewodniczący automatycznie wszedł w skład Komisji Zakładowej „Solidarności” stoczni. W KZ pełnił raczej szeregową rolę. Po wprowadzeniu stanu wojennego uczestniczył w strajku w stoczni, następnie w październiku 1982 r. był jednym z tych, którzy brali czynny udział w spontanicznym zorganizowaniu dwudniowego protestu przeciwko delegalizacji „Solidarności”15.

Z dużą pewnością można stwierdzić, że przykład Jerzego Kazańskiego był reprezentatywny dla wielu innych działaczy tzw. drugiego szeregu Związku w dużych zakładach pracy (bo z nich pochodziła większość internowanych w okresie listopad 1982 – luty 1983 r.). Pełnili oni zazwyczaj funkcje na poziomie wydziału, a nie zakładu czy tym bardziej regionu lub kraju. Wyjątkami od tej zasady byli: Leszek Lamkiewicz – wiceprzewodniczący KZ „Solidarności” w Fabryce Przekładni Samochodowych „Polmo” w Tczewie, w 1981 r. wybrany do Zarządu Regionu Gdańskiego NSZZ „Solidarności”, internowany 13 grudnia 1981 r. w ośrodku odosobnienia w Strzebielinku, zwolniony w lipcu 1982 r.; Marian Miąskowski – także członek Zarządu Regionu Gdańskiego NSZZ „Solidarności”, delegat na I zjazd krajowy Związku, osadzony w wojskowym obozie w Trzebiatowie (podobnie zresztą jak Jerzy Kazański); Józef Drogoń16 – przed sierpniem 1980 r. członek tzw. grupy Lecha Wałęsy na gdańskich Stogach, która zajmowała się drukiem, kolportażem pism m.in. Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża czy bardziej „dynamicznymi” akcjami, takimi jak dwukrotne spalenie tablicy propagandowej PZPR przy gdańskim „Elektromontażu”17, oraz Adam Dziwisz – organizator strajku i przewodniczący komitetu strajkowego w sierpniu 1980 r. w Fabryce Urządzeń Okrętowych „Techmet” w Pruszczu Gdańskim, internowany w Chełmnie nad Wisłą. Mocno zaangażowany w działalność podziemną po wprowadzeniu stanu wojennego był również Tadeusz Kulczyński z Gdańskiej Stoczni Remontowej. Uczestniczył on w pierwszych miesiącach „wojny” w tworzeniu tzw. II Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”, działającej na czas zawieszenia Związku. Po pewnym czasie wycofał się z tej działalności, dzięki czemu uniknął aresztowania na przełomie roku 1982 i 1983, kiedy Służba Bezpieczeństwa rozbiła tajną organizację. Koniecznie trzeba dodać, że wszyscy ci działacze przepracowali długi czas w swoich zakładach i cieszyli się dużym autorytetem.

Mimo kolejnych zatrzymań z każdym miesiącem 1982 r. notowano spadek liczby działaczy przebywających w obozach. Internowano mniej osób, niż wypuszczano na wolność. Wiązało się to z postępującą „normalizacją” nastrojów społecznych (nawet pomimo gwałtownych zamieszek 3 maja i 31 sierpnia 1982 r.), rezygnacją wielu osób z dalszego oporu itp. Władze powoli przygotowywały się do wizyty Jana Pawła II (w czerwcu 1983 r.) i w ramach spełniania jednego z warunków przybycia Karola Wojtyły do Ojczyzny uruchomiły proces zwalniania z internowania wielu działaczy, tak aby zakończyć go do końca 1982 r. W drugiej połowie 1982 r. zaczęli być uwalniani na przepustki więźniowie polityczni z zakładów karnych, początkowo z powodu trudnej sytuacji rodzinnej czy stanu zdrowia (ostatecznie większość więźniów politycznych została uwolniona do połowy 1983 r., a więc do czasu pielgrzymki Jana Pawła II do Polski).

Podsumowując, warto jeszcze raz podkreślić, że ci, którzy internowani zostali, umownie mówiąc, 13 grudnia 1981 r., to działacze Związku z tzw. pierwszego szeregu: przewodniczący Komisji Krajowej, członkowie Komisji Krajowej, Prezydium Zarządu Regionu Gdańskiego, działacze ZR Gdańsk, przewodniczący wielu komisji zakładowych NSZZ „Solidarność” z dużych zakładów pracy, działacze niezależnych organizacji, takich jak: WZZ Wybrzeża, Ruch Młodej Polski, czy organizatorzy strajków z sierpnia 1980 r. Wprowadzenie stanu wojennego zostało dobrze przygotowane, dzięki czemu władzom z zaskoczenia udało się „wyeliminować” większość tych, których zatrzymanie zaplanowały18. Uderzenie w nich miało w zamyśle gen. Wojciecha Jaruzelskiego zmiażdżyć raz na zawsze siłę „Solidarności”. Tak się w dużej mierze stało, jednak opór i niezgoda na stan wojenny trwały.

Na temat internowanych powstało wiele publikacji, dostępne są akta z historią ich zatrzymania. Bez porównania trudniej jest opisać osoby przebywające w wojskowych obozach specjalnych. Mało jest dokumentów, część z nich jest niedostępna. Podsumowując jednak, można stwierdzić, że grupa osób zatrzymanych do internowania w okresie listopad 1982 – luty 1983 r. była jednorodna pod względem członkostwa w praktycznie tylko jednej organizacji, w zdecydowanej większości – NSZZ „Solidarność”. Osoby te pochodziły przeważnie z wielkich zakładów pracy, najczęściej ze Stoczni Gdańskiej, Stoczni Północnej i Gdańskiej Stoczni Remontowej. Byli to działacze, jak już wspomniano, drugiego, a może nawet trzeciego szeregu według stanu z 1981 r. Ci „najważniejsi” zostali zatrzymani 13 grudnia 1981 r., należeli do różnych struktur niezależnych: NSZZ „Solidarność”, RMP, WZZ, ROPCiO. Zatrudnieni byli w zakładach pracy, biurach, na uczelniach. Niektórzy pracowali na etatach ZR Gdańsk i Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”. Część internowanych 13 grudnia 1981 r. była studentami. Obie grupy natomiast zostały precyzyjnie wytypowane przez miejscowe struktury SB na podstawie prowadzonej działalności niezależnej. Dla władz liczyła się czasowa izolacja tych osób, przestraszenie pozbawieniem wolności. Różnice występowały w czasie trwania izolacji. W obozach specjalnych przebywano trzy miesiące, w obozach cywilnych od kilku tygodni do prawie całego roku. Warunki bez porównania lepsze były w „cywilnych” ośrodkach. W Chełmnie nad Wisłą na przykład internowani działacze w czasie mroźnej zimy przebywali w namiotach ogrzewanych tylko w godzinach od 22.00 do 7.00 rano.

Jest jeszcze jedna różnica między faktycznie internowanymi z 13 grudnia 1981 r. a tymi z przełomu 1982 i 1983 r. Ci pierwsi – w wolnej Polsce – otrzymali należne odszkodowania, drudzy natomiast nie mogą doczekać się uznania, że byli pozbawieni wolności z powodów politycznych.

Bibliografia

Źródła

Źródła archiwalne

Archiwum Zakładowe Stoczni Gdańsk SA

Akta osobowe

Źródła drukowane

Rocznik statystyczny GUS, Warszawa 1981.

Wspomnienia

Gwiazdozbiór w „Solidarności”. Joanna i Andrzej Gwiazdowie w rozmowie z Remigiuszem Okraską, Łódź 2009.

Internowani w Iławie (1981–1982), oprac. W. Kałudziński, Olsztyn 2006.

Kwidzyn. W niewoli brata mego… Stan wojenny. Wspomnienia, refleksje, oceny, oprac. B.K. Gołąb, W. Kałudziński, Olsztyn 2005.

[Mur J.] Drzycimski A., Kinaszewski A., Dziennik internowanego (grudzień 1981 – grudzień 1982), Gdańsk–Warszawa 1989.

Stan wojenny. Wspomnienia i oceny, red. J. Kulas, Pelplin 1999.

Opracowania

Cenckiewicz S., Pomorze Gdańskie i Kujawy [w:] Stan wojenny w Polsce 1981–1983, red. A. Dudek, Warszawa 2003.

Cenckiewicz S., Kowalski J., Chmielecki A., Piekarska A., Lech Kaczyński. Biografia polityczna 1949–2005, Poznań 2013.

Kazański A., Solidarność w Stoczni Gdańskiej. Grudzień 1981 – sierpień 1988, Gdańsk 2004.

Kobiety internowane. Gołdap 1982, red. E. Rogalewska, Białystok 2009.

„Kontynuowali działalność związkową...”. Sądzeni z powodów politycznych w województwie gdańskim (1981–1983), wstęp i oprac. A. Kazański, biogramy: A Kazański, M. Węgliński, Gdańsk 2012.

Pawłowski P., Trzystu z Kępy Panieńskiej. Monografia wojskowego obozu internowania dla działaczy „Solidarności” na poligonie wodnym w Chełmnie (5 listopada 1982 – 2 lutego 1983), Koszalin 2008.

„Trzynastego grudnia roku pamiętnego…”. Internowani w stanie wojennym z powodów politycznych z województw bydgoskiego, elbląskiego, gdańskiego, słupskiego, toruńskiego i włocławskiego, red. I. Hałagida, Gdańsk 2011.

Materiały internetowe

Biogram Józefa Drogonia, http://www.encyklopediasolidarnosci.pl/wiki/index.php?title=J%C3%B3zef_Drogo%C5%84, data dostępu 11 VIII 2016 r.

Biogram Leszka Lamkiewicza, http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=Leszek_Lamkiewicz, data dostępu 11 VIII 2016 r.

Persons interned on 13 December 1981 and summoned for the special military training in November 1982 – similarities and differences discussed based on the situation in the Gdańsk region

This paper is an attempt to compare the internment of 13 December 1981 that had been prepared for many months beforehand and the summoning for special military training at the beginning of November 1982, which was decided in the wake of the strikes of 11 and 12 October 1982. The paper discusses the characteristics of the persons interned on 13 December 1981 and the persons summoned to participate in the military exercises in November 1982. It specifies the number of persons in each group, circumstances of detention, duration of the isolation and the conditions present in the places of detention.

1 Rocznik statystyczny GUS, Warszawa 1981, s. 36, 38.

2 A. Kazański, Województwo gdańskie [w:] „Trzynastego grudnia roku pamiętnego…”. Internowani w stanie wojennym z powodów politycznych z województw bydgoskiego, elbląskiego, gdańskiego, słupskiego, toruńskiego i włocławskiego, red. I. Hałagida, Gdańsk 2011, s. 45–110.

3 Na wolność nie wyszedł tylko Andrzej Gwiazda. Po opuszczeniu aresztu w Białołęce 23 XII 1982 r. natychmiast został przewieziony do aresztu śledczego w Warszawie-Mokotowie, gdzie wraz z innymi przywódcami Związku oczekiwał na rozpoczęcie procesu tzw. jedenastki. Ostatecznie do procesu nie doszło, ale z więzienia wyszedł dopiero w lipcu 1984 r. Szerzej na ten temat zob. Gwiazdozbiór w „Solidarności”. Joanna i Andrzej Gwiazdowie w rozmowie z Remigiuszem Okraską, Łódź 2009, s. 265–283.

4 Oprócz publikacji „Trzynastego grudnia roku pamiętnego…” zob. też m.in. S. Cenckiewicz, Pomorze Gdańskie i Kujawy [w:] Stan wojenny w Polsce 1981–1983, red. A. Dudek, Warszawa 2003, s. 477–480; S. Cenckiewicz, J. Kowalski, A. Chmielecki, A. Piekarska, Lech Kaczyński. Biografia polityczna 1949–2005, Poznań 2013, s. 264–270.

5 [J. Mur] A. Drzycimski, A. Kinaszewski, Dziennik internowanego (grudzień 1981 – grudzień 1982), Gdańsk–Warszawa 1989.

6 Szerzej na temat obozu internowania w Iławie zob. Internowani w Iławie (1981–1982), oprac. W. Kałudziński, Olsztyn 2006.

7 Szerzej na temat obozu internowania w Kwidzynie zob. Kwidzyn. W niewoli brata mego… Stan wojenny. Wspomnienia, refleksje, oceny, oprac. B.K. Gołąb, W. Kałudziński, Olsztyn 2005.

8 Autor niniejszej publikacji był obecny 13 XII 2009 r. na uroczystościach upamiętniających rocznicę wprowadzenia stanu wojennego i istnienia obozu internowania w Darłówku. Odbyły się one na zamku w Darłowie i były urządzane przez Komitet Organizacyjny Obchodów 28. Rocznicy 13 Grudnia ’81 w Darłowie, reprezentowany m.in. przez Jadwigę Gosiewską.

9 Szerzej na temat obozu internowania w Gołdapi zob. Kobiety internowane. Gołdap 1982, red. E. Rogalewska, Białystok 2009.

10 Stan wojenny. Wspomnienia i oceny, red. J. Kulas, Pelplin 1999; A. Kazański, Solidarność w Stoczni Gdańskiej. Grudzień 1981 – sierpień 1988, Gdańsk 2004.

11 Opis wspomnianych sytuacji zob. „Kontynuowali działalność związkową...”. Sądzeni z powodów politycznych w województwie gdańskim (1981–1983), wstęp i oprac. A. Kazański, biogramy: A. Kazański, M. Węgliński.

12 Autor niniejszej publikacji liczbę osób z woj. gdańskiego, zatrzymanych w Chełmnie nad Wisłą, wywiódł z listy wszystkich internowanych w wojskowych obozach specjalnych JW nr 8283. Lista ta zawiera imiona i nazwiska tych osób, ich stopień wojskowy, imię ojca/matki, rok urodzenia, numer jednostki wojskowej, miejsce stacjonowania, miasto Wojskowej Komendy Uzupełnień (choć nie we wszystkich przypadkach), datę przybycia i opuszczenia obozu. W wypadku Chełmna nad Wisłą przy miejscu stacjonowania podana jest informacja, z której WKU pochodzi dana osoba osadzona w obozie. Na temat obozu w Chełmnie nad Wisłą zob. P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej. Monografia wojskowego obozu internowania dla działaczy „Solidarności” na poligonie wodnym w Chełmnie (5 listopada 1982 – 2 lutego 1983), Koszalin 2008.

13 Ibidem.

14 Autor ma w swoich zbiorach Rozkaz dzienny nr Pf 214/82 z 36. Łużyckiego Pułku Zmechanizowanego, w którym jest informacja, że 5 XI 1982 r. do Jednostki Wojskowej nr 3126 w Trzebiatowie przybyło 67 żołnierzy rezerwy w celu odbycia 90-dniowych ćwiczeń. Żołnierze ci wymienieni są z imienia i nazwiska, podany jest także rok urodzenia i imię ojca.

15 Zob. Archiwum Zakładowe Stoczni Gdańsk SA, 200, Akta osobowe Jerzego Kazańskiego, b.p.; „Rozwaga i Solidarność. Pismo pod patronatem Komisji Zakładowej NSZZ »Solidarność« Stoczni Gdańskiej”, 27 XI 1981, nr 31, s. 9; informacje na temat uczestnictwa Jerzego Kazańskiego w wydarzeniach z grudnia 1970, sierpnia 1980 i października 1982 r. pochodzą z rozmów autora z ojcem, jego wspomnień (od sierpnia 1980 r.) i rozmowy z Jerzym Borowczakiem, z której wynikało, że Jerzy Kazański miał duży udział w organizacji protestu w stoczni po decyzji o delegalizacji NSZZ „Solidarność”.

16 Biogramy Józefa Drogonia, Leszka Lamkiewicza zob. http://www.encyklopediasolidarnosci.pl/wiki/index.php?title=J%C3%B3zef_Drogo%C5%84, data dostępu 11 VIII 2016 r.; http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=Leszek_Lamkiewicz, data dostępu 11 VIII 2016 r.

17 Poza wspomnianym Józefem Drogoniem do grupy tej należeli (oprócz Lecha Wałęsy, oczywiście) Sylwester Niezgoda, Leon Stobiecki, Tadeusz Szczepański, Kazimierz Żabczyński. Notatka z rozmowy z Kazimierzem Tadeuszem Żabczyńskim, przeprowadzonej przy okazji wypełniania ankiety „Encyklopedii Solidarności”, 16 XI 2008 r., w zbiorach autora.

18 Pełną informację na temat przygotowań do wprowadzenia stanu wojennego i internowania osób z woj. gdańskiego, a także ich krótkie biogramy zob. A. Kazański, Województwo gdańskie [w:] „Trzynastego grudnia roku pamiętnego…”, s. 45–110.

Krzysztof Bukowski

Ćwiczenia wojskowe żołnierzy rezerwy na terenie Pomorza Środkowego w Budowie, Trzebiatowie i Unieściu w latach 1982–1983 w materiałach zebranych w toku śledztw prowadzonych przez Oddziałową Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Szczecinie

„Ćwiczenia wojskowe wykorzystywano jako pretekst do tego, aby odizolować element ekstremalny i wichrzycielski od środowisk w dużych aglomeracjach miejskich, w ten sposób władza chciała zachować spokój w państwie, nie doprowadzić do strajków, rozlewu krwi, zakłóceń w produkcji”1. Niniejsze słowa gen. Czesława Kiszczaka potwierdził podczas przesłuchania w 2011 r. gen. Wojciech Jaruzelski: „z okazanych dokumentów wynika w sposób oczywisty, iż celem szkolenia było odizolowanie osób, które były potencjalnie sprawcami zajść, zamieszek, protestów”. Przyznał również, że „wniosek wcielenia działaczy opozycji do wojska zapadł w MSW, które gromadziło wiedzę o ludziach opozycji, a później wniosek był przekazany do Sztabu Generalnego, konkretnie pionu organizacyjno-mobilizacyjnego, którym kierował generał Antoni Jasiński”2. Prawdopodobnie miał na myśli telekonferencję, którą 21 października 1982 r. przeprowadził szef Służby Bezpieczeństwa gen. Władysław Ciastoń z komendantami wojewódzkimi Milicji Obywatelskiej. Podczas niej zwrócił on uwagę na zagrożenie płynące ze strony sił antysocjalistycznych i polecił sporządzić plany udaremnienia działań opozycji w okresie od 21 października do 13 listopada 1982 r. Zamierzano uwzględnić w nich przygotowania przeciwnika do strajku generalnego, zaplanowanego na 10 listopada 1982 r. Opracowano również następujące wytyczne: a) sparaliżowanie zamierzeń przeciwnika, b) prawidłowa ocena zagrożeń i przygotowań do strajku w poszczególnych zakładach pracy, c) rozmowy profilaktyczne z działaczami opozycji, d) nacisk na kler, e) wzmożenie działalności operacyjno-rozpoznawczej, f) wzmożenie działań destrukcyjno-dezinformacyjnych w celu wywołania dezorientacji w strukturach podziemia przeciwnika, g) likwidacja nielegalnych struktur, h) sporządzenie wykazu osób z ich aktualnymi adresami, które ze względu na swoją postawę i dotychczasową działalność stanowią potencjalne zagrożenie, mogą być inspiratorami bądź organizatorami strajków. Generał Ciastoń zwrócił także uwagę, że budowa nowych związków zawodowych zawęża zaplecze przeciwnika do działaczy opozycji. W związku z tym działania profilaktyczne, takie jak: rozmowy, internowanie, aresztowanie, zatrzymanie, grożenie zwolnieniem z pracy, przesunięcie na inne stanowisko, sankcje dyscyplinarne podjąć należy głównie w dużych zakładach pracy. Ponadto szef SB zasugerował możliwość zastosowania izolacji działaczy opozycji demokratycznej na czas strajku generalnego, planowanego na 10 listopada 1982 r., przez wcielenie ich do wojska lub skierowanie na ćwiczenia wojskowe3.

21 października 1982 r. decyzję o sformułowaniu dodatkowych pododdziałów szkoleniowych przedstawił szefom sztabów okręgów wojskowych zastępca Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego gen. dyw. dr Antoni Jasiński: „Mając na uwadze pilne potrzeby odizolowania, zwłaszcza w dużych zakładach pracy, osób stanowiących główny trzon grup prowokujących zajścia i ekscesy wymierzone przeciwko obowiązującemu porządkowi prawnemu i normalnemu tokowi działalności produkcyjnej, zamierza się: Powołać do czynnej służby wojskowej w dniach 3–4 listopada 1982 r. 1) około 500–600 osób będących żołnierzami rezerwy celem odbycia trzymiesięcznych ćwiczeń wojskowych; 2) około 1000 poborowych do odbycia dwuletniej zasadniczej służby wojskowej. Typowanie żołnierzy rezerwy i poborowych do odbycia omawianych form służby wojskowej dokonują organy WSW wspólnie z organami Służby Bezpieczeństwa przy zastosowaniu następujących kryteriów: 1) typowaniem objęte będą duże zakłady pracy w następujących województwach: Warszawa, Gdańsk, Elbląg, Szczecin, Wrocław, Kraków, Rzeszów, Legnica, Gorzów Wielkopolski, Poznań, Łódź, Katowice, Bielsko-Biała, Tarnów, Częstochowa, Białystok, Toruń, Płock, Lublin, Radom, Wałbrzych, Bydgoszcz, Piotrków Trybunalski, Piła, Koszalin, Opole, Zielona Góra, Włocławek, Kalisz, Słupsk, Olsztyn i Krosno; 2) z każdego wytypowanego zakładu pracy powołana powinna być grupa osób stanowiących główny trzon aktywistów prowokujących zajścia; 3) wśród powoływanych do czynnej służby wojskowej nie powinny znajdować się w zasadzie elementy kryminalne; 4) listy wytypowanych do powołania żołnierzy i poborowych przedstawią do WKU właściwe organy MSW za pośrednictwem oficerów WSW ds. poboru. W zakresie pododdziałów uzupełnianych żołnierzami rezerwy: Wytypowane osoby spośród żołnierzy rezerwy proponuje się powołać do następujących jednostek wojskowych: 1) na terenie POW – 9 Pułk Pontonowy w Chełmnie – około 300 żołnierzy rezerwy; 2) na terenie ŚOW – 10 Batalion Pontonowy w Rawiczu – 100–150 żołnierzy rezerwy; 3) na terenie WOW – 7 Pułk Pontonowy w Dęblinie – 200 żołnierzy rezerwy. Szkolenia powołanych żołnierzy rezerwy zorganizować w zwartych pododdziałach oddzielnie dla wyszkolonych i oddzielnie dla niewyszkolonych, przy czym: 1) żołnierzy niewyszkolonych szkolić w specjalności inżynieryjno-drogowej; 2) żołnierzy rezerwy wyszkolonych szkolić w formie przekwalifikowania do specjalności inżynieryjno-mostowej; 3) powołania wytypowanych żołnierzy dokonać z terminem natychmiastowego stawiennictwa w jednostkach wojskowych; 4) przeglądu lekarskiego powołanych dokonać bezpośrednio w jednostkach wojskowych; 5) sformułowane pododdziały objąć intensywnym szkoleniem na poligonach z zachowaniem wszelkich obowiązujących rygorów służby wojskowej. Do szkolenia wykorzystać zwłaszcza parki pontonowe typu ciężkiego; 6) do organizacji pododdziałów i ich szkolenia wykorzystać szczególnie dobraną kadrę zawodową i podoficerów zasadniczej służby wojskowej”4.

W tym samym dniu dyrektor Departamentu V MSW płk Józef Sasin skierował szyfrogram do zastępców komendantów wojewódzkich ds. Służby Bezpieczeństwa, w którym polecił do 23 października wytypować osoby, rekrutujące się głównie z dużych, zagrożonych zakładów pracy, w wieku do 28 lat (wiek zawyżono później do 35 lat, aby większa grupa osób została objęta możliwością skierowania na ćwiczenia wojskowe), podejrzane o: inspirowanie i organizowanie ostatnich strajków i zajść ulicznych, aktywne występowanie przeciwko tworzeniu nowych związków zawodowych bądź czynną wrogą działalność (np. druk, kolportaż, łącznikowanie itp.), które nie nadają się do internowania lub zatrzymania. Wyjątek stanowili jedyni żywiciele rodziny oraz prowadzący gospodarstwa rolne – ich nie należało umieszczać na listach. Wykazy miały zawierać: nazwisko i imię, imię ojca, datę urodzenia, miejsce zamieszkania, miejsce pracy oraz krótkie uzasadnienie powołania, przedstawiające dotychczasową działalność wraz z podaniem wydziału KW MO, którego wymieniony jest figurantem lub pozostaje w zainteresowaniu. Po ich sporządzeniu należało je przekazać szefom WSW na danym terenie5.

26 października 1982 r. Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego wydał zarządzenie nr 0141/Mob., w którym określoną grupę żołnierzy rezerwy polecił powołać na ćwiczenia wojskowe i wcielić do poszczególnych jednostek wojskowych. Od 5 do 6 listopada 1982 r. dowódcy okręgów wojskowych wezwali do odbycia trzymiesięcznej czynnej służby wojskowej z Pomorskiego Okręgu Wojskowego – 560 żołnierzy rezerwy, w tej liczbie 450 wyszkolonych i 110 niewyszkolonych, ze Śląskiego Okręgu Wojskowego – 390 żołnierzy rezerwy, w tej liczbie 240 wyszkolonych i 150 niewyszkolonych, z Warszawskiego Okręgu Wojskowego – 420 żołnierzy rezerwy, w tej liczbie 280 wyszkolonych i 140 niewyszkolonych6.

Do organizacji pododdziałów i ich szkolenia wykorzystano starannie dobraną doświadczoną kadrę, głównie oficerów lub dobrze przygotowanych chorążych i podoficerów zawodowych. Jako nieetatowych zastępców dowódcy do spraw politycznych wyznaczono również oficerów zawodowych aparatu partyjno-politycznego. Sformułowane pododdziały planowano objąć intensywnym szkoleniem inżynieryjno-saperskim, polegającym głównie na budowie dróg i mostów, fortyfikacji oraz przepraw. Ponadto pododdziały te zamierzano skierować do bieżących prac inżynieryjnych na poligonach i placach ćwiczeń według specjalnie opracowanych programów7.

4 listopada 1982 r. gen. Ciastoń przeprowadził z komendantami wojewódzkimi MO telekonferencję. W sporządzonej tego samego dnia notatce podano: „Na wstępie Generał zaznaczył, że konferencja ma roboczy charakter i że pragnie przedstawić 4 problemy: 1) ogólną ocenę istniejącej sytuacji w kraju; 2) przygotowania przeciwnika politycznego do zorganizowania protestu w dniach 10–13 listopada br.; 3) zadania sił resortu w zakresie przeciwdziałania i udaremnienia przygotowywanych akcji; 4) uwagi do dotychczasowych działań sił resortu.

Ad 1. Generał stwierdził, że w dniach 30.10–2.11.br. w kraju było na ogół spokojnie. Próby zorganizowania incydentów, które miały miejsce w kilku większych miastach, nie znalazły większego poparcia ludności. Próby takie miały miejsce: w Gdańsku z udziałem ok. 1000 osób, w Poznaniu ca 300 osób, w Szczecinie, we Wrocławiu z udziałem ca 300 osób i w innych miastach. Podczas tych zgromadzeń kolportowano ulotki i nawoływano do strajku w dniach 10–11 listopada. Uroczystości kościelne wykorzystywane były w znacznej mierze do kolportowania ulotek nawołujących do strajku w dniu 10–11 listopada. W Warszawie próbowano zorganizować uroczystość związaną z ofiarami Katynia. Przeciwdziałania SB ograniczyły to przedsięwzięcie. Wystąpienia kleru w kazaniach miały w zasadzie religijne treści.

Ad 2. Plany i przygotowania przeciwnika do zorganizowania protestów w dniach 10–11 listopada nie uległy istotnym zmianom. Przeciwnik chce za wszelką cenę doprowadzić w tych dniach do strajku i wystąpień ulicznych. Nowe momenty w tym zakresie to uzyskiwane przez resort niektóre szczegóły przygotowywanych akcji:

– informacje dotyczące przygotowywania rezerwowych struktur „Solidarności”,

– przygotowywanie działań o charakterze terrorystycznym (Kraków, Katowice, Wrocław, Legnica),

– przygotowanie akcji nawołujących do strajku w dniach 10–11 listopada. Największe zagrożenie we Wrocławiu, Gdańsku, Krakowie, Warszawie i innych miastach. We Wrocławiu zagrożono likwidacją sekretarzy POP w przypadku interweniowania w czasie strajku sił porządkowych,

– uaktywnienie się nielegalnej radiostacji w Poznaniu,

– uaktywnienie się zachodu oraz dyplomatów i dziennikarzy akredytowanych w kraju w zakresie rozpoznawania planowanych akcji protestacyjnych, a nawet wyboru najlepszych miejsc do obserwacji ewentualnych incydentów.

Ad 3. Aktualny cel realizowanych zadań resortu to:

– niedopuszczenie do strajków i manifestacji, i zajść ulicznych,

– rozpoznawanie planów przeciwnika, organizatorów i osób udzielających pomocy oraz miejsc akcji,

– przygotowanie sił resortu i zapewnienie ich pełnej sprawności.

Ad 4. 1) W ostatnim czasie nasiliły się działania o wyraźnym antyradzieckim akcencie. Ujęcie sprawców będzie miało również charakter profilaktyczny, jeśli chodzi o dni 10–13 listopada. 2) Ponownie wzrosła ilość ulotek wykonywanych na urządzeniach dużej klasy. Stąd wniosek, że przeciwnik dysponuje jeszcze dużymi możliwościami poligraficznymi. Należy temu przeciwdziałać. 3) Poszczególne KW MO przewidują internowanie osób. Trzeba to robić z dużą rozwagą, bo nie należy zwiększać ilości więźniów politycznych, zwłaszcza z zakładów pracy. O zamiarach takich – przed internowaniem – należy poinformować Dyrektora Biura Śledczego MSW. 4) Należy wzmóc pozyskiwanie źródeł informacji. Występują niekiedy niekorzystne stosunki ilości źródeł informacji do ilości pracowników w zakładach. Należy przekształcać kontakty operacyjne na TW. Należy pozyskiwać źródła informacyjne z osób zwolnionych z internowania itp. Poleca się KW MO, aby wszystkie informacje o przestępstwach były przekazywane SB w celu pozyskiwania TW, zwłaszcza jeśli dotyczy to osób z dużych zakładów pracy. 5) Należy podnieść poziom propagandy. Pokazywać awanturników, prowodyrów, ich środki przygotowywane do walki, butelki z benzyną itp. 6) Należy się liczyć z organizowaniem nabożeństw w dniach 10–13 listopada oraz z tym, że ich uczestnicy mogą być uczestnikami zajść. Należy czynić nacisk na kler, aby nawoływali o spokojne zachowanie się wiernych. Należy też ujawnić udzielanie pomocy przez kler przeciwnikom politycznym oraz ich powiązania kleru z zachodem. 7) Manifestacje sił resortu organizować we wcześniejszych godzinach, a nie późnych. Wzmocnić patrolowanie i obserwację rejonów zagrożenia. Wykorzystywać emerytów do czynności pomocniczych i do psychologicznego oddziaływania na przeciwnika. Zwrócić uwagę na ewentualnych emisariuszy przybywających do zakładów pracy. Wzmóc kontrole listów, aby nie dopuścić anonimowych pogróżek osób zajmujących stanowiska polityczne i administracyjne. 8) W meldunku [z] 4 listopada wyodrębnić informacje o przygotowaniu sił do przeciwdziałania strajkom i akcjom protestacyjnym na dni 10–13 listopada br.”8

8 listopada 1982 r. szef Sztabu płk dypl. Jan Popiel złożył meldunek do Zarządu Mobilizacji i Uzupełnień Sztabu Generalnego WP w Warszawie o wcieleniu w związku z zarządzeniem Szefa Sztabu Generalnego WP nr 0141/Mob. z dnia 26 października 1982 r. w dniach 5–6 listopada 1982 r. m.in. do 68 pcz (20 Dywizji Pancernej) Budów koło Złocieńca 71 żołnierzy rezerwy wyszkolonych (z planowanych 77, co stanowiło 92 proc. ukompletowania), do 36 pułku zmechanizowanego Trzebiatów 64 żołnierzy rezerwy wyszkolonych (z planowanych 75, co stanowiło 85 proc. ukompletowania) i do 19 batalionu saperów Unieście 68 żołnierzy rezerwy wyszkolonych (z planowanych 75, co stanowiło 91 proc. ukompletowania). Zwrócił w nim również uwagę na zbyt krótki okres między doręczeniem karty powołania a terminem stawiennictwa, co spowodowało, że WKU nie mogły w wymaganym terminie przesłać list imiennych do jednostek wojskowych9.

W notatce z 9 listopada 1982 r. Zarząd Mobilizacji i Uzupełnień Sztabu Generalnego WP stwierdzał, że na trzymiesięczne ćwiczenia wojskowe powołano łącznie 1429 żołnierzy rezerwy do:

– 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie,

– 19 Batalionu Saperów w Unieściu,

– 2 Batalionu Inżynieryjnego w Czerwonym Borze,

– 1 Brygady Saperów w Brzegu,

– 4 Brygady Saperów w Gorzowie Wielkopolskim,

– 6 Pułku Pontonowego w Głogowie,

– 10 Batalionu Pontonowego w Rawiczu,

– 28 Pułku Czołgów w Czarnem,

– 68 Pułku Czołgów w Budowie,

– 36 Pułku Zmechanizowanego w Trzebiatowie10.

O tym, że ćwiczenia wojskowe rezerwistów nie miały nic wspólnego z realizacją zadań związanych z obronnością państwa czy podniesieniem umiejętności żołnierskich, a celem ich była walka z opozycją, będąca jednocześnie dotkliwą represją polityczną wobec osób wcielanych, orzekł Sąd Okręgowy w Płocku 8 września 2009 r. (sygn. II Ko 304/08). W wydanym wyroku napisano m.in.: „Powołanie w listopadzie 1982 roku działaczy podziemnej opozycji i najbardziej aktywnych członków zdelegalizowanej »Solidarności« na ćwiczenia wojskowe w ramach przedstawionej wyżej inicjatywy nie wynikało z potrzeby realizacji obowiązku wojskowego i nie było oparte na zasadach określonych w ustawie o powszechnym obowiązku wojskowym oraz w przepisach wykonawczych do tej ustawy. Jego podstawą były nieformalne decyzje podjęte na odpowiednio wysokim szczeblu, odzwierciedlone tajnymi szyfrogramami Departamentu V MSW, a ich celem pozostawało »odizolowanie« w takiej formie przeciwników politycznych. Nie mające oparcia w obowiązującym porządku prawnym, nawet w nie posiadającym właściwej legitymizacji prawie stanu wojennego, odizolowanie działaczy demokratycznej opozycji pod pozorem odbywania ćwiczeń wojskowych uznać należy zatem za bezprawną postać pozbawienia wolności, która została ukryta (zakamuflowana) w innej, rzekomej formie prawnej (służby wojskowej). Do tej sytuacji nie znajduje jednak zastosowania art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (DzU z 1991 r. nr 34, poz. 149 ze zm.) w brzmieniu nadanym nowelą z 19 września 2007 r. (DzU z 2007 r. nr 191, poz. 1372, ze zm.) – dalej ustawa lutowa. Przepis ten dotyczy wprawdzie pozbawienia wolności przez organa ścigania (w tym wypadku Departament V MSW) bez przeprowadzenia zakończonego orzeczeniem postępowania, jednak w analizowanym wypadku pozbawienie wolności (»izolowanie«) i jego rzeczywisty cel pozostawały zawoalowane w postępowaniu administracyjnym właściwym w sprawach obowiązku wojskowego. Natomiast pozorność działania, jego rzeczywisty cel, sens i czasowa zbieżność z przygotowywaną decyzją o zaprzestaniu internowania, które jednoznacznie wynikają z tajnych ówcześnie dokumentów sygnowanych podpisem Dyrektora Departamentu V MSW płk. Józefa Sasina, uzasadniają uznanie tej postaci izolowania osób zaangażowanych w działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego za zakamuflowaną, zastępczą formę internowania”11.

Budowo

31 sierpnia 2011 r. prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Szczecinie wszczął śledztwo w sprawie „popełnienia zbrodni komunistycznej, stanowiącej zarazem zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w Budowie, polegającej na represjach wobec osób powołanych na ćwiczenia wojskowe, które odbyły się w okresie od listopada 1982 do lutego 1983 r. w 68 Pułku Czołgów Średnich w Budowie, a wyrażających się w przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy państwa komunistycznego, którzy doprowadzając swoimi działaniami w postaci wydawania rozkazów i zarządzeń o powołaniu do odbycia ćwiczeń wojskowych wybranych osób z uwagi na ich poglądy polityczne, działali na szkodę interesu prywatnego pokrzywdzonych, co stanowiło poważną represję ze względów politycznych”12. W jego toku ustalono, że wcielenie żołnierzy rezerwy do 68 Pułku Czołgów Średnich (Jednostka Wojskowa nr 1013) w Budowie regulował rozkaz jego dowódcy z 28 października 1982 r. nr Pf 75. Zgodnie z nim uruchomiono odpowiednie punkty w jednostce i na stacji kolejowej w Złocieńcu, do których kierowani mieli być żołnierze rezerwy. Co ciekawe, w tym rozkazie uwzględniono również właściwy „wystrój propagandowy” jednostki13.

Liczbę przyjętych do Jednostki Wojskowej nr 1013 żołnierzy rezerwy celem odbycia ćwiczeń wojskowych podano w rozkazie dziennym nr 227/82 z 8 listopada 1982 r. dowódcy ww. jednostki. Według niego do 5 listopada 1982 r. celem odbycia ćwiczeń wojskowych do Budowa przybyło: 14 osób z Lublina, 18 – z Białegostoku, 11 – z Kielc, 3 – z Radomia, 13 – z Warszawy, 5 – z Kraśnika, 1 – z Piotrkowa Trybunalskiego, 2 – z Tomaszowa Mazowieckiego, 3 – ze Starachowic. Wszystkich wyznaczono na stanowiska saperów14.

Z dworca w Złocieńcu rezerwistów przewieziono samochodami wojskowymi do jednostki w Budowie15. Niektórzy dojechali tam na własną rękę16. Po przybyciu zostali skierowani do komisji wojskowej składającej się z lekarza i oficera z sekcji politycznej17. Nie podano im terminu zakończenia przeszkolenia18. Po odebraniu mundurów (bez dystynkcji)19 zostali umieszczeni w poniemieckich parterowych barakach pilnowanych przez żołnierzy służby zasadniczej20. Nie wolno im było samodzielnie opuszczać terenu, a żołnierzom służby zasadniczej powiedziano, że to kryminaliści21. Baraki były zbudowane z cegły, a na zewnątrz obite drewnem. Panował w nich chłód. W niektórych zalęgły się robaki, w tym karaluchy22. Wyposażone były w piętrowe metalowe łóżka z pościelą i kocami23. W salach żołnierskich obowiązywał zakaz umieszczania emblematów „Solidarności”24. Rezerwistom przysługiwały trzy posiłki dziennie. Mieli też do dyspozycji łaźnię25.

Z rezerwistów utworzono jedną kompanię, w której skład weszły trzy plutony26. Nie otrzymali oni broni, nie mieli też szkoleń z materiałami wybuchowymi27 ani szkoleń strzeleckich. Ich „bronią” były kilofy i łopaty. Jeden z rezerwistów wykonał miniaturkę łopaty z napisem z jednej strony: „Stalag Solidarność Budowo”, z drugiej zaś „Inter Rezerwa”. Nazywano ją „długą bojową łopatą z Budowa”28. Przeszkolenie wojskowe polegało na wykonywaniu prac gospodarczo-porządkowych na terenie garnizonu: wyrównywaniu terenu, kolein po czołgach, remoncie strzelnicy, wymianie starych desek na nowe, kopaniu, a następnie zakopywaniu dołów, duktów leśnych29 i rowów30. Rezerwistom wyznaczano normę dzienną pracy31. W ramach ćwiczeń fizycznych polecono im biegać w terenie32. Obowiązywały ich wojskowe regulaminy i musztra.

Jedynym celem pobytu w jednostce rezerwistów było przetrzymanie ich w wojsku, jednostka ta bowiem nie potrzebowała saperów33. Kadra kompanii wiedziała, że powołano ich nie w celach szkoleniowych, lecz po to, by wyłączyć – jako działaczy opozycji – ze środowiska, w którym żyli i pracowali34. Potwierdzeniem, że do tej jednostki powoływano rezerwistów w celu ich izolacji, jest charakterystyka Jana Reszki z 24 maja 1984 r., sporządzona przez RUSW w Tomaszowie Mazowieckim. Podano w niej, że po 31 sierpnia 1982 r., mimo rezygnacji przez niego ze zorganizowania uroczystości, „nadal istniało zagrożenie w postaci nasilenia aktywności apolitycznej przed datami rocznicowymi 13. każdego miesiąca i świętami kościelnymi. Wobec powyższego podjęto stosowne przedsięwzięcia, rezultatem których było powołanie figuranta na przeszkolenie wojskowe”35.

Kadra zawodowa regularne przeszukiwała sale żołnierskie zajmowane przez rezerwistów36. Na terenie Budowa stacjonowali też żołnierze WSW. W zajmowanym przez nich budynku oficer kontrwywiadu przeprowadzał rozmowy z rezerwistami. Zarzucał im, że są wrogami kraju, prowadzą działalność wywrotową i mogą poważnie zaszkodzić interesom PRL. Dodawał także, że ich rodziny poniosą konsekwencje ich niewłaściwego postępowania37. Niektórym groził, że jeżeli nie zaprzestaną działalności związkowej, zostaną zwolnieni z pracy38.

Rezerwiści obowiązkowo musieli oglądać Dziennik Telewizyjny39. W świetlicy odbywały się także regularnie dwu-, trzygodzinne pogadanki prowadzone przez oficerów politycznych, podczas których rezerwiści byli uświadamiani politycznie40. Początkowo organizowano je kilka razy, później raz w tygodniu41.

W akcie protestu rezerwiści zorganizowali dwie głodówki42. Jedną w rocznicę stanu wojennego43, drugą w reakcji na złą jakość posiłków, które były często „niezjadliwe”44. Zdarzało się, że pływały w nich robaki45. Nieformalnym przywódcą jednego ze strajków głodowych był według władz wojskowych Jacek Bogucki, który jednocześnie miał próbować kontaktować się z żołnierzami służby zasadniczej46.

W trakcie pobytu w jednostce wojskowej w Budowie żołnierze rezerwy wykonywali m.in. tabliczki w drewnie. W wyniku podjętych działań kadra wojskowa ustaliła, że takie pamiątkowe przedmioty mieli i postanowili wywieźć z terenu jednostki Waldemar Koziarek, Zbigniew Gruca i Andrzej Sarba. Po przeprowadzonych przez funkcjonariuszy Delegatury Wojskowej Służby Wewnętrznej czynnościach sprawdzających podprokurator Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Koszalinie 4 lutego 1983 r. wszczął śledztwo w sprawie sporządzania i przechowywania w celu rozpowszechniania przedmiotów zawierających fałszywe wiadomości, mogących wyrządzić poważną szkodę interesom PRL przez żołnierzy z kompanii polowej 1013 w Budowie47. Prowadzenie tego śledztwa powierzono w całości Oddziałowi WSW w Koszalinie. W jego toku postawiono Waldemarowi Koziarkowi, Zbigniewowi Grucy i Andrzejowi Sarbie zarzut popełnienia przestępstwa z art. 273 § 2 w związku z art. 271 § 1 kk, polegający na tym, że w okresie od stycznia do 2 lutego 1983 r. w Budowie sporządzali, przechowywali i przewozili w celu rozpowszechniania tabliczki z drewna brzozowego z naniesionymi na nich fałszywymi wiadomościami, takimi jak „Wojskowy Ośrodek Odosobnienia Budowo 1982/83” czy też napisem „Solidarność”, okolonym drutem kolczastym, mogącymi wyrządzić poważną szkodę interesom PRL. Podejrzani Zbigniew Gruca i Andrzej Sarba nie przyznali się do popełnienia zarzucanego im czynu48, Waldemar Koziarek zaś przyznał się tylko do wykonania tabliczki z napisem „Wojskowy Obóz Odosobnienia – Budowo 1982–1983”. Mimo przeprowadzonego wówczas śledztwa nie można było stwierdzić w sposób niebudzący wątpliwości, że którykolwiek z wykonanych przedmiotów został wykonany lub przechowywany w celu rozpowszechnienia. Przyjęto, że zostały wykonane na użytek podejrzanych, gdyż miały charakter ozdobny. Mając to na uwadze, postanowieniem z dnia 11 maja 1983 r. prokurator Prokuratury Rejonowej w Drawsku Pomorskim umorzył śledztwo przeciwko wyżej wymienionym osobom na podstawie art. 11 pkt 1 kpk wobec niestwierdzenia czynu przestępczego49.

Zgodnie z rozkazem dziennym nr 24/83 z 2 lutego 1983 r. z kompanii saperów 68 Pułku Czołgów Średnich w Budowie do rezerwy wyszło w tym dniu 71 osób50. Podczas opuszczania jednostki rezerwistów poddano niekiedy upokarzającym rewizjom osobistym51. Po przebraniu się w cywilne ubrania, otrzymaniu suchego prowiantu, zawożeni byli samochodami wojskowymi na dworzec PKP w Złocieńcu, gdzie otrzymywali książeczki wojskowe i rozkazy wyjazdu52.

Trzebiatów

Mocą postanowienia z 13 stycznia 2012 r. prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Szczecinie wszczął śledztwo w sprawie „popełnienia zbrodni komunistycznej stanowiącej zarazem zbrodnię przeciwko ludzkości popełnionej w Trzebiatowie, polegającej na represjach wobec osób powołanych na ćwiczenia wojskowe, które odbyły się w okresie od listopada 1982 r. do lutego 1983 r. w 36 Pułku Zmechanizowanym 8 Dywizji w Trzebiatowie, a wyrażających się w przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy państwa komunistycznego, którzy doprowadzając swoimi działaniami w postaci wydawania rozkazów i zarządzeń o powołaniu do odbycia ćwiczeń wojskowych wybranych osób z uwagi na ich poglądy polityczne, działali na szkodę interesu prywatnego pokrzywdzonych, co stanowiło poważną represję ze względów politycznych”53. Jak ustalono, przyjęcie żołnierzy rezerwy na 90-dniowe szkolenie 5 listopada 1982 r. do 36 Łużyckiego Pułku Zmechanizowanego (Jednostka Wojskowa nr 3126) Trzebiatów regulował rozkaz jego dowódcy z 1 listopada 1982 r. nr Pf 47. W dokumencie tym wskazano, że przyjęcie na przeszkolenie 75 żołnierzy rezerwy powinno zostać poprzedzone szkoleniem kadry zawodowej w zakresie uregulowań obowiązujących na kursach instrukcyjno-metodycznych. Samo wcielenie żołnierzy rezerwy miało przebiegać w sposób zdyscyplinowany, oparty na porządku wojskowym. Właściwą „propagandę wizualną” zamierzano zapewnić przy użyciu sił sekcji politycznej.

Punkt przyjęcia poborowych w Trzebiatowie rozpoczął działalność 5 listopada 1982 r. o godzinie 6.0054. Liczbę żołnierzy rezerwy przyjętych do jednostki celem odbycia 90-dniowych ćwiczeń wojskowych podano w rozkazie dziennym nr 214/82 z 9 listopada 1982 r. dowódcy ww. jednostki. Zgodnie w nim 5 listopada 1982 r. do Jednostki Wojskowej nr 3126 przybyły łącznie 64 osoby. Pochodziły one głównie z terenu Trójmiasta, Włocławka, Grudziądza i Torunia55. Ze względu na stan zdrowia dwaj rezerwiści nie zostali wcieleni (przyjęto ich na ewidencję i tego samego dnia zdjęto). Jeden rezerwista, który stawił się na ćwiczenia na podstawie błędnie wypisanego skierowania, nie został wcielony56.

Termin wyznaczony na stawienie się do jednostki wojskowej w Trzebiatowie był bardzo krótki, z reguły kilkudniowy57. Na ogół nie wystarczył rezerwistom, by załatwić najbardziej pilne sprawy rodzinne i zawodowe58. Najczęściej przyjeżdżali oni do Trzebiatowa pociągiem59. Część dojechała z Kołobrzegu autobusami PKS60. Przed dworcem czekali na nich żołnierze, którzy samochodami wojskowymi odwozili ich do jednostki wojskowej61, niektórzy szli pieszo62. Okolicznej ludności oraz żołnierzom służby zasadniczej powiedziano, że są „kamieniarzami”, „niebieskimi ptakami”, „chuliganami” itp.63

Po przybyciu na miejsce rezerwiści najpierw skierowani zostali do sali sportowej, w której pracowała komisja wojskowa, później otrzymali mundury bez dystynkcji64, a następnie zostali ostrzyżeni przez fryzjera65. Nikt nie podał im powodu powołania do jednostki66. Utworzono z nich 5 kompanię Jednostki Wojskowej nr 3126 w Trzebiatowie67, w której skład wchodziły trzy plutony68.

W jednostce wojskowej w Trzebiatowie rezerwiści zostali zakwaterowani w budynku murowanym, koszarowym nr 2169, w trzech salach z łóżkami piętrowymi. Na wyposażeniu sal żołnierskich były taborety i szafki70. Sale ogrzewano. Rezerwistom zapewniono dostęp do ciepłej wody71. Początkowo nie udzielano im przepustek, później dostawali je na kilka godzin, aby wyjść do miasta72.

Rezerwiści wykonali krzyż, na którym umieścili swoje nazwiska. Jednym z jego wykonawców był Roman Sobczak. Dzięki niemu 19 listopada 1982 r. krzyż został poświęcony w jednym z kościołów w Szczecinie. Składał się z trzech części i wyjmowany był z ukrycia na czas transmisji mszy świętej w radiu aż do jego wykrycia i skonfiskowania przez kadrę. Na znak protestu przeciwko zabraniu krzyża podjęto głodówkę. To zmusiło kadrę do zwrócenia go rezerwistom73.

W przypadku drugiego protestu – odmowy udania się na drugie śniadanie i zbiorową odmowę spożycia posiłków – 4 stycznia 1983 r. wszczęte zostało śledztwo przez prokuratora Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Koszalinie74. Śledztwo miało wyjaśnić przyczyny i okoliczności niewykonania rozkazu podoficera dyżurnego 5 kompanii Jednostki Wojskowej nr 3126 w Trzebiatowie starszego kaprala Ryszarda Padjaska 3 stycznia 1983 r. przez żołnierzy tej kompanii. Postępowanie rozpoczęto mimo braku wniosku dowódcy, co uzasadniono względami dyscypliny wojskowej. Prowadzenie śledztwa powierzono w całości oddziałowi WSW w Szczecinie. Po wykonaniu czynności procesowych pismem z 14 stycznia 1983 r. zastępca szefa Wydziału II Oddziału WSW w Szczecinie skierował do Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Koszalinie wniosek o przedstawienie pięciu żołnierzom zarzutów popełnienia czynu z art. 309 § 1 kk i o zastosowanie wobec nich środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania. Według składającego wniosek funkcjonariusza WSW zebrany materiał procesowy zawierał „dostateczne podstawy do przedstawienia wnioskowanych zarzutów oraz w pełni zasadne było zastosowanie wobec nich najsurowszego środka zapobiegawczego”75. Inaczej ocenił zebrany w tej sprawie materiał procesowy prokurator Prokuratury Garnizonowej w Koszalinie, dając temu wyraz w piśmie z 21 stycznia 1983 r., skierowanym do szefa Oddziału WSW w Szczecinie, w którym napisał m.in.: „Zgodnie z zamierzeniami śledztwo winno ustalić inspiratora bądź inspiratorów zbiorowej odmowy wykonania rozkazu, a zmierzającej tym samym do wywołania rozruchów tego dnia w Jednostce Wojskowej [nr] 3126 w Trzebiatowie. Żaden z wymienionych we wniosku żołnierzy takowym inspiratorem nie był i jak dotychczas nie ma na to żadnych dowodów. Jedynym dowodem, na podstawie którego można rozważać kwestię przedstawienia określonym żołnierzom zarzutów, są zeznania st. kpr. Ryszarda Padjaska. Mając jednak na uwadze to, że podoficer ten do chwili obecnej już czterokrotnie zmieniał swoje zeznania, w związku z tym ich wartość dowodowa jest bardzo mała. Ponadto wbrew twierdzeniom zawartym we wniosku zeznania te nie znajdują oparcia na potwierdzenie ewentualnej tezy oskarżenia ani w zeznaniach szer. Jerzego Janiszewskiego, ani też, jak to określono w piśmie tamt[ejszego] Oddziału, w zeznaniach innych świadków. W tej sytuacji w toku śledztwa należy dalej konsekwentnie zbierać materiał dowodowy celem wykrycia inspiratorów zbiorowej odmowy wykonania rozkazu”76. Śledztwo zostało zakończone 19 lutego 1983 r. wydaniem przez wiceprokuratora Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Koszalinie postanowienia o jego umorzeniu wobec niewykrycia sprawcy. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że mimo wykonania szeregu czynności, w tym przesłuchań żołnierzy, konfrontacji, eksperymentów, nie zdołano ujawnić, który z żołnierzy faktycznie był inicjatorem tego zdarzenia (zbiorowej odmowy wykonania rozkazu)77.

W trakcie ćwiczeń z niektórymi rezerwistami oficer kontrwywiadu przeprowadził rozmowy na tematy związane np. z ich działalnością związkową, sytuacją w kraju czy na terenie jednostki78. Wypytywał ich o rodzinę (zwłaszcza za granicą), pracę i karalność. Z tych rozmów sporządzał tzw. analizę wcielenia. Podawał tam m.in. ustaloną liczbę ujawnionych kontaktów zagranicznych, liczbę osób karanych sądownie i przynależność związkową. Ta analiza była podstawą do dalszej działalności kontrwywiadowczej79. Były również i takie rozmowy, w trakcie których sugerował rezerwistom, że mogą mieć problemy z pracą80. Sale żołnierskie, szafki i rzeczy osobiste rezerwistów były regularnie przeszukiwane81. Rewizje odbywały się również podczas ich nieobecności82.

Podczas ćwiczeń wojskowych zamiast zajęć z bronią lub materiałami wybuchowymi83 kazano rezerwistom kopać rowy, doły i wykonywać inne czynności o charakterze bardziej porządkowym niż wojskowym, np. polecano im kopać tzw. transzeje przeciwpiechotne, właściwie zwykłe doły, które następnie inny pluton zakopywał84. Codziennie odbywała się musztra. Dość częste były kilkukilometrowe marsze. Główną część szkolenia stanowiły zajęcia polityczne. Odbywały się one kilka razy w tygodniu85 i trwały z reguły dwie godziny86.

2 lutego 1983 r. o godzinie czwartej rano po pobudce rezerwiści zdali wojskowe ubrania, odebrali cywilne, otrzymali suchy prowiant i zostali zawiezieni na dworzec kolejowy, skąd wrócili do miejsc zamieszkania87. Odwożono ich na dworzec samochodami wojskowymi, by uniemożliwić im kontakt z okoliczną ludnością88. W rozkazie dziennym nr Pf 24/83 z 3 lutego 1983 r. dowódcy 36 Łużyckiego Pułku Zmechanizowanego podano, że 2 lutego 1983 r. na podstawie telefonogramu nr 8 z 1 lutego 1983 r. zwolniono z odbywania ćwiczeń wojskowych 64 osoby (jedną osobę zwolniono 29 stycznia 1983 r.)89.

Unieście

9 sierpnia 2011 r. prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Szczecinie wszczął śledztwo w sprawie „popełnienia zbrodni komunistycznej, stanowiącej zarazem zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w Unieściu, polegającej na represjach wobec osób powołanych na ćwiczenia wojskowe, które odbyły się w okresie od listopada 1982 r. do lutego 1983 r. w 19 Batalionie Saperów 36 Łużyckiego Pułku Zmechanizowanego, a wyrażających się w przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy państwa komunistycznego, którzy doprowadzając swoimi działaniami w postaci wydawania rozkazów i zarządzeń o powołaniu do odbycia ćwiczeń wojskowych wybranych osób, z uwagi na ich poglądy polityczne, działali na szkodę interesu prywatnego pokrzywdzonych, co stanowiło poważną represję ze względów politycznych”90. Zgodnie z rozkazem dziennym nr 231 z 9 listopada 1982 r., podpisanym przez dowódcę 19 Batalionu Saperów do Jednostki Wojskowej nr 3691 5 listopada 1982 r., przybyło celem odbycia ćwiczeń wojskowych 70 żołnierzy rezerwy91. Pochodzili oni z różnych części Polski, największa grupa przybyła jednak ze Szczecina92. Nie wszyscy z nich byli działaczami opozycji93. Na dworcu kolejowym w Koszalinie czekali na nich uzbrojeni żołnierze (uruchomiono tam też punkt informacyjny)94. Osoby z wezwaniem do jednostki wojskowej w Unieściu kierowani byli do stojących obok dworca samochodów ciężarowych, którymi zawożono je do jednostek w Koszalinie i Unieściu95. Część z osób, która trafiła do Koszalina96, została i tak ostatecznie przewieziona po pewnym czasie do Unieścia97. Także rezerwistów, którzy dojechali do Mielna, Żandarmeria Wojskowa odwiozła do Jednostki Wojskowej nr 3691 w Unieściu98.

Po załatwieniu formalności związanych z przyjęciem do jednostki rezerwiści otrzymali „stare zniszczone polowe drelichy”99 bez dystynkcji100 i zostali zakwaterowani w budynku wojskowym na terenie miejscowych koszar101. Sale żołnierskie były ogrzewane, wyposażone w szafki, taborety102, łóżka piętrowe103 i pojedyncze104. Rezerwiści mieli dostęp do łaźni i bieżącej wody105. Zostali odizolowani od pozostałych pełniących tam służbę żołnierzy, którym wmówiono, że ci pierwsi są przestępcami i kryminalistami106. Utworzono z nich odrębną kompanię107.

Ćwiczenia wojskowe polegały na wykonywaniu nikomu niepotrzebnych prac fizycznych, takich jak kopanie i zasypywanie dołów, remontowanie strzelnicy, zrywanie zamarzniętej darni108, przenoszenie płyt chodnikowych109. Wykonanie tych zadań było trudne ze względu na panujące warunki atmosferyczne – niskie temperatury i śnieg110. Rezerwiści nie otrzymali broni ani nie mieli szkoleń z dynamitem111. Z wyjątkiem musztry i regulaminów, nie brali udziału w ćwiczeniach o charakterze wojskowym112. Codziennym ich obowiązkiem było oglądanie Dziennika Telewizyjnego113. Z niektórymi rezerwistami przeprowadzano rozmowy dotyczące ich działalności114.

Bardzo często odbywały się zajęcia polityczne115, w trakcie których próbowano przekonać rezerwistów, że komunizm jest dobry, a oni pobłądzili116. Niemal regularnie sprawdzano ich szafki czy nawet łóżka117 w poszukiwaniu materiałów związanych z „Solidarnością” – np. ulotek118. Po znalezieniu białych kopert, ostemplowanych pieczątkami: w kształcie dużego znaczka pocztowego przedstawiającego kontury państwa PRL okolonego trzema drutami kolczastymi i napisem „Wojskowy Obóz Internowanych”, z orłem w koronie i napisem „Wojskowy Obóz Internowania w Unieściu”119 oraz z napisem „Unieście”, „Solidarność” i znakiem walczącej „Solidarności” w kształcie dużej litery „S” z kotwicą120, część rezerwistów została skierowana do Koszalina121 pod koniec listopada 1982 r.122 Niektórzy rezerwiści podają, że przeniesienie do jednostki w Koszalinie miało miejsce pod koniec grudnia 1982 r.123 Na znak protestu przeciwko obostrzeniom przeprowadzono kilkudniową głodówkę124.

W czasie szkolenia rezerwiści w Unieściu byli karani za różnego rodzaju przewinienia. Na przykład st. szer. Ryszard Jaroszczak, jak podano w rozkazie nr 233 z 11 listopada 1982 r., został ukarany dziesięciodniowym aresztem w zawieszeniu na trzy miesiące za świadome naruszenie postanowień regulaminu, polegające na użyciu słów nieodpowiednich w stosunku do prowadzącego gimnastykę poranną. W rozkazie wskazano ponadto, że „Obywatel powołany do odbycia przeszkolenia jako rezerwista do jednostki wojskowej zobowiązany jest do przestrzegania wszystkich postanowień zawartych w przepisach i regulaminach obowiązujących w Wojsku Polskim. Porządek wojskowy jest podstawą wykonywania wszystkich zadań. Utrudnianie wykonywania zadań poprzez niepodporządkowanie osobiste jest wykroczeniem przeciwko zasadom obowiązującym w Siłach Zbrojnych”125.

Kary nie odstraszały rezerwistów. Na mocy postanowienia z 3 stycznia 1983 r. wiceprokurator Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Koszalinie wszczął śledztwo w sprawie rozpowszechniania fałszywych wiadomości mogących wyrządzić poważną szkodę interesom PRL przez nieznanych żołnierzy z jednostki wojskowej w Unieściu126. Jego podstawą była informacja, że 28 grudnia 1982 r. dowódca kompanii polowej Jednostki Wojskowej nr 3691 kpt. Eugeniusz Kaszewski w trakcie przeszukania sal żołnierskich (czynność tę nazywano „sprawdzeniem”) znalazł koperty z nadrukiem w kształcie dużego znaczka pocztowego z wkomponowanym napisem „Wojskowy Obóz Internowanych” oraz rysunkiem przedstawiającym kontury obszaru PRL, okolone pasmami drutu kolczastego i symboliczną literą „S”. Dodatkowo u szeregowego Sławomira Lenera znaleziono odręcznie sporządzony projekt matrycy stempla, wykonany na kartce papieru treści „Wojskowy Obóz Internowanych – Zima 82/83”.

25 stycznia 1983 r. Jerzemu Zarębie przedstawiono zarzut, że „w miesiącu grudniu 1982 roku w Unieściu k. Koszalina na terenie miejscowej Jednostki Wojskowej [nr] 3691 w celu rozpowszechniania fałszywych wiadomości mogących wyrządzić poważną szkodę interesom PRL sporządził pismo ręczne o brzmieniu »Zima 82/83 Wojskowy Obóz Internowanych«, stanowiące element rysunku w kształcie znaczka pocztowego”127. Dzień później Sławomirowi Lenerowi przedstawiono zarzut, że „w okresie czasu od października 1982 r. do listopada 1982 r. w Szczecinie oraz w Unieściu k. Koszalina na terenie miejscowej Jednostki Wojskowej nr 3691 w celu rozpowszechniania, w tym również i za granicę, przechowywał pismo »List Mariana Jurczyka«, zawierający fałszywe wiadomości mogące wyrządzić poważną szkodę interesom PRL, a nadto w miesiącu grudniu 1982 roku na terenie Jednostki Wojskowej nr 3691 w Unieściu w celu rozpowszechniania fałszywych wiadomości mogących wyrządzić poważną szkodę interesom PRL przechowywał koperty z napisem »Wojskowy Obóz Internowanych Unieście«, stanowiącym element rysunku w kształcie znaczka pocztowego oraz pismo ręczne o brzmieniu »Zima 82/83 wojskowy obóz internowanych«, stanowiące również element rysunku w kształcie znaczka pocztowego”128.

Po przeprowadzonym postępowaniu przygotowawczym przez funkcjonariuszy Oddziału WSW w Koszalinie 28 lutego 1983 r. sporządzony został przez wiceprokuratora Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Koszalinie przeciwko Sławomirowi Lenerowi i Jerzemu Zarębie akt oskarżenia. W uzasadnieniu tej decyzji wskazano m.in., że 28 grudnia 1982 r. kpt. Kaszewski i inni dokonali kontroli sal żołnierzy rezerwy i ich rzeczy osobistych celem sprawdzenia, czy nie przechowują oni w rejonie zakwaterowania psujących się produktów żywnościowych, alkoholu lub innych przedmiotów niedozwolonych, przywiezionych z urlopów. W czasie tej kontroli znaleziono w szafce przyłóżkowej u Sławomira Lenera trzy koperty białe, ostemplowane pieczątkami o nieprawdziwej treści w kształcie dużego znaczka pocztowego, przedstawiającego kontury państwa PRL, okolonego trzema drutami kolczastymi i napisem „Wojskowy Obóz Internowanych”, pieczątkę okrągłą z orłem w koronie i napisem „Wojskowy Obóz Internowania w Unieściu”, pieczątkę z napisem „Unieście”, „Solidarność” i znakiem walczącej „Solidarności” w kształcie dużej litery „S” z kotwicą129. Akt oskarżenia trafił do Sądu Rejonowego w Koszalinie, który uniewinnił obu oskarżonych (wyrok z 24 czerwca 1983 r., sygn. II K 324/83)130.

Jak podano w rozkazie dziennym nr 24 z 3 lutego 1983 r. po zakończeniu ćwiczeń 3 lutego 1983 r. „ubyło do rezerwy 60 żołnierzy po odbyciu dziewięćdziesięciodniowych ćwiczeń wojskowych żołnierzy rezerwy”131. Byli oni stopniowo odwożeni na dworzec, skąd wracali do domów132.

Podsumowanie

Nie ma wątpliwości, że powołania działaczy i osób związanych z Niezależnym Samorządnym Związkiem Zawodowym „Solidarność” na ćwiczenia wojskowe rezerwy były represją polityczną, mającą na celu odizolowanie ich od społeczeństwa. Uczyniono to, wykorzystując wojsko i jego instytucje. Było to zakamuflowane internowanie i pozbawienie wolności. Ważny był tu czynnik psychologiczny w postaci izolacji od rodziny w trybie niemal nagłym. Nie słuchano i nie przyjmowano do wiadomości, że niektórzy z rezerwistów mieli poważne problemy zdrowotne i trudną sytuację rodzinną. Nie poinformowano ich, do kiedy potrwają te pseudoszkolenia wojskowe, podczas których nie mieli nawet kontaktu z bronią.

Ćwiczenia wojskowe łączyły się ze szczególnym dręczeniem wcielonych (złe warunki pobytu, izolacja od żołnierzy służby zasadniczej, wykonywanie bezsensownych prac, rozmowy z funkcjonariuszami państwa komunistycznego itp.). Kierowano pod ich adresem poniżające określenia, niektórym grożono. Korespondencja była cenzurowana, a przepustki wydawane sporadycznie. Miejscowej ludności oraz żołnierzom zasadniczej służby byli przedstawiani jako kryminaliści, bandyci, najgorszy element. Dla sprawowania pełnej kontroli i bieżącej znajomości panujących wśród rezerwistów nastrojów wykorzystywano tzw. osobowe źródła informacji. Dzięki temu kadra na bieżąco wiedziała, co się dzieje w salach żołnierskich.

Najważniejszym punktem szkolenia była indoktrynacja polityczna. Starano się wyrobić i utrwalić w działaczach „Solidarności” przekonanie, że za swoją działalność, nawet bez podstaw, mogą zostać pozbawieni wolności przez powołanie do wojska, gdzie żadne instytucje międzynarodowe czy krajowe nie będą miały wstępu. Mieli nabrać przeświadczenia o wszechwładzy klasy rządzącej w PRL133.

Bibliografia

Źródła

Źródła archiwalne

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Bydgoszczy

AIPN By, 00291/61

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi

AIPN Łd, 067/962/J/CD

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Radomiu

AIPN Radom, 05/651

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

AIPN, 01428/8

AIPN, 0236/263/1/CD/2

AIPN, 0236/263/1

AIPN, 1414/7

AIPN, 1585/5861

AIPN, 1409/32

Archiwum Wojsk Lądowych w Toruniu, Filia nr 1 

229/91/17

328/88/12

328/88/13

328/88/18

118/88/2

118/88/4

118/88/8

98/88/9

98/88/10

Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Gdańsku

S 88/08/Zk

Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Szczecinie

S 24/11/Zk

S 30/11/Zk

S 59/11/Zk

Sąd Okręgowy w Płocku

II Wydział Karny

Military exercises of reserve soldiers in Central Pomerania in Budowo, Trzebiatów, Umieście in 1982–1983 in the materials collected during the investigations carried out by the Local Commission for the Prosecution of Crimes against the Polish Nation in Szczecin

At the beginning of November 1982, reserve soldiers representing the widely-understood opposition were placed in different military units located in Poland, including in Budowo, Trzebiatów and Umieście in order to participate in military exercises. They were isolated from their families and placed in military facilities in field conditions, under military regime, accompanied by political indoctrination. As it was determined, it was no typical training. It was a type of repression on the grounds of their political views and anti-communist activity, so it was just another form of internment.

1 Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Gdańsku, sygn. S 88/08/Zk, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Czesława Kiszczaka, 17 V 2011 r., k. 9433–9436.

2 Ibidem, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Wojciecha Jaruzelskiego, 18 V 2011 r., k. 9446–9450.

3 AIPN, 01428/8, Telekonferencja z dnia 21 X 1982 r., przeprowadzona przez gen. Władysława Ciastonia z komendantami wojewódzkimi MO, Zadania, k. 95–101.

4 AIPN, 0236/263/1/CD/2, Założenia organizacyjne dotyczące dodatkowego sformułowania pododdziałów szkoleniowych, przekazane szefom Sztabu OW w dniu 21 X 1982 r. przez zastępcę Szefa Sztabu Generalnego WP gen. dyw. dr. Antoniego Jasińskiego, k. 376–379.

5 AIPN, 0236/263/1, Szyfrogram dyrektora Departamentu V MSW płk. Józefa Sasina, 21 X 1982 r., k. 356–357.

6 AIPN, 1414/7, Zarządzenie nr 0141 Szefa Sztabu Generalnego z dnia 26 X 1982 r. w sprawie powołania określonej grupy poborowych do odbycia zasadniczej służby wojskowej oraz żołnierzy rezerwy na ćwiczenia wojskowe, k. 150–156.

7 AWL w Toruniu, Filia nr 1, 229/91/17, Zarządzenie nr 0232 Szefa Sztabu Pomorskiego Okręgu Wojskowego z dnia 28 X 1982 r. w sprawie powołania żołnierzy rezerwy na ćwiczenia wojskowe, k. 343–346.

8 AIPN, 1585/5861, Notatka z telekonferencji przeprowadzonej w dniu 3 XI 1982 r. pod przewodnictwem gen. bryg. Władysława Ciastonia, k. 137–139.

9 AIPN, 1409/32, Telefonogram skierowany do Zarządu Mobilizacji i Uzupełnień Sztabu Generalnego WP w Warszawie, 8 XI 1982 r., k. 80–83.

10 AIPN By, 00291/61, Notatka Zarządu Mobilizacji i Uzupełnień Sztabu Generalnego WP w sprawie powołania żołnierzy rezerwy oraz poborowych do pododdziałów szkoleniowych, 9 XI 1982 r., k. 111–114.

11 Sąd Okręgowy w Płocku, II Wydział Karny, Wyrok z dnia 8 IX 2009 r., sygn. II Ko 304/08 dot. Janusza M., k. 85–86.

12 Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Szczecinie, S 30/11/Zk, t. 1, Postanowienie o wszczęciu śledztwa z dnia 31 VIII 2011 r., k. 102–104.

13 AWL w Toruniu, Filia nr 1, 328/88/13, Rozkaz dzienny nr Pf 75 dowódcy 68 Pułku Czołgów Średnich z dnia 28 X 1982 r., dot. organizacji wcielenia żołnierzy rezerwy, podpisany w zastępstwie przez kpt. Krzysztofa Kucharskiego, k. 262–264.

14 AWL w Toruniu, Filia nr 1, 328/88/12, Rozkaz dzienny nr 227/82 z dnia 8 XI 1982 r., podpisany w zastępstwie przez kpt. Krzysztofa Kucharskiego, k. 195–197.

15 OKŚZpNP w Szczecinie, S 30/11/Zk, t. 10, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Krzysztofa Sz. z dnia 29 XII 2011 r., k. 1941–1944.

16 Ibidem, t. 13, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Jana Sz. z dnia 24 I 2012 r., k. 2603–2608.

17 Ibidem, t. 15, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Jerzego K. z dnia 23 X 2012 r., k. 2903–2905.

18 Ibidem, t. 17, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Jerzego K. z dnia 3 VI 2013 r., k. 3337–3342.

19 Ibidem, t. 12, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Adama M. z dnia 19 I 2012 r., k. 2336–2339.

20 Ibidem, t. 12, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Leszka R. z dnia 25 I 2012 r., k. 2304–2307.

21 Ibidem, t. 12, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Ryszarda B. z dnia 25 I 2011 r., k. 2261–2267.

22 Ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Zbigniewa G. z dnia 9 I 2012 r., k. 2011–2018.

23 Ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Andrzeja S. z dnia 15 XII 2011 r., k. 1813–1815.

24 Ibidem, t. 12, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Stanisława O. z dnia 25 I 2012 r., k. 2353–2356.

25 Ibidem, t. 12, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Krzysztofa B. z dnia 26 I 2012 r., k. 2331–2334.

26 Ibidem, t. 12, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Włodzimierza Ż. z dnia 30 I 2012 r., k. 2313–2316.

27 Ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Andrzeja Sz. z dnia 13 I 2012 r., k. 2043–2046.

28 Ibidem, t. 12, Kserokopia zdjęcia z widniejącą miniaturą łopaty. Oryginał znajduje się w zbiorach świadka Ryszarda B., k. 2268–2269.

29 Ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Lecha T. z dnia 3 I 2012 r., k. 1975–1978.

30 Ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Marka P. z dnia 29 XII 2011 r., k. 1857–1859.

31 Ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Janusza O. z dnia 20 I 2012 r., k. 2149– 2151v.

32 Ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Janusza G. z dnia 10 I 2012 r., k. 2054–2058.

33 Ibidem, t. 12, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Juliana S. z dnia 30 I 2012 r., k. 2317–2320.

34 Ibidem, t. 15, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Hieronima G. z dnia 26 IX 2012 r., k. 2863–2866.

35 AIPN Łd, 067/962/J/CD, Charakterystyka Jana Reszki z dnia 24 V 1984 r., sporządzona przez Inspektora Sekcji V SB RUSW w Tomaszowie Mazowieckim, k. 50–51.

36 OKŚZpNP w Szczecinie, S 30/11/Zk, t. 9, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Wacława K. z dnia 21 XII 2011 r., k. 1674–1675.

37 Ibidem, Protokół przesłuchania świadka Wacława K. z dnia 21 XII 2011 r., k. 1674–1675.

38 Ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Janusza Sz. z dnia 28 XII 2011 r., k. 1854–1856.

39 Ibidem, t. 17, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Adama B. z dnia 29 V 2013 r., k. 3316–3319.

40 Ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Sylwestra W. z dnia 5 I 2012 r., k. 1990–1993.

41 Ibidem, t. 12, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Macieja Z. z dnia 26 I 2012 r., k. 2364–2368.

42 Ibidem, t. 12, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Jerzego D. z dnia 25 I 2011 r., k. 2285–2291.

43 Ibidem, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Leszka R. z dnia 25 I 2012 r., k. 2304–2307.

44 Ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Stanisława Cz. z dnia 10 I 2012 r., k. 2081–2086.

45 Ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Waldemara N. z dnia 16 I 2011 r., k. 2122–2125.

46 AIPN Radom, 05/651, Plan przedsięwzięć operacyjnych w kwestionariuszu ewidencyjnym nr rej 8821 z dnia 11 III 1983 r., k. 21.

47 OKŚZpNP w Szczecinie, S 30/11/Zk, Postanowienie o wszczęciu śledztwa sygn. Pg. śl I. 14/83 z dnia 4 II 1983 r., wydane przez podprokuratora Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Koszalinie, k. 2–3.

48 Ibidem, Protokół przesłuchania w charakterze podejrzanego Zbigniewa Gruca z dnia 5 II 1983 r., k. 44–44v; ibidem, Protokół przesłuchania w charakterze podejrzanego Andrzeja Sarby z dnia 5 II 1983 r., k. 50–50v.

49 Ibidem, Postanowienie o umorzeniu śledztwa sygn. Ds 111/83 z dnia 11 V 1983 r., wydane przez prokuratora Prokuratury Rejonowej w Drawsku Pomorskim, k. 110–111.

50 AWL w Toruniu, Filia nr 1, 328/88/18, Rozkaz dzienny nr 24/83 z dnia 2 II 1983 r. dowódcy 68 Pułku Czołgów Średnich, podpisany przez kpt. Krzysztofa Kucharskiego, k. 70–72.

51 OKŚZpNP w Szczecinie, S 30/11/Zk, t. 10, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Wiesława Z. z dnia 29 XII 2011 r., k. 1922–1927; ibidem, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Lecha T. z dnia 3 I 2012 r., k. 1975–1978.

52 Ibidem, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Stefana J. z dnia 2 I 2012 r., k. 1953–1955.

53 OKŚZpNP w Szczecinie, S 59/11/Zk, t. 1, Postanowienie o wszczęciu śledztwa z dnia 13 I 2012 r., k. 14–16.

54 AWL w Toruniu, Filia nr 1, 118/88/4, Rozkaz nr Pf 47 z dnia 1 XI 1982 r. dowódcy 36 Łużyckiego Pułku Zmechanizowanego, k. 188–191.

55 OKŚZpNP w Szczecinie, S 59/11/Zk, t. 7, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Jana O. z dnia 9 IV 2013 r., k. 1359–1362.

56 AWL w Toruniu, Filia nr 1, 118/88/2, Rozkaz dzienny nr Pf 214/82 dot. służby dyżurnej 11/12 XI 1982 r., k. 113–115.

57 OKŚZpNP w Szczecinie, S 59/11/2k, t. 1, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Eligiusza Sz. z dnia 21 II 2012 r., k. 194–197.

58 Ibidem, t. 3, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Mieczysława S. z dnia 23 III 2012 r., k. 422–426.

59 Ibidem, t. 1, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Janusza C. z dnia 13 II 2012 r., k. 103–106.

60 Ibidem, t. 3, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Stefana O. z dnia 23 II 2012 r., k. 455–458.

61 Ibidem, t. 2, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Bogdana N. z dnia 27 II 2012 r., k. 279–282.

62 Ibidem, t. 2, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Tadeusza N. z dnia 28 II 2012 r., k. 254–259.

63 Ibidem, t. 3, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Mirosława K. z dnia 24 II 2012 r., k. 482–485; ibidem, t. 3, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Romana S. z dnia 16 II 2012 r., k. 574–578; ibidem, t. 3, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Jerzego Cz. z dnia 24 II 2012 r., k. 587–591.

64 Ibidem, t. 3, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Stefana O. z dnia 23 II 2012 r., k. 455–458.

65 Ibidem, t. 1, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Jerzego B. z dnia 10 II 2012 r., k. 108–111.

66 Ibidem, t. 2, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Romana Z. z dnia 20 II 2012 r., k. 272–273.

67 OKŚZpNP w Szczecinie, S 59/11/Zk, Protokół eksperymentu z dnia 10 I 1983 r., dokonanego w izbie żołnierskiej I plutonu 5 kompanii, k. 43–47.

68 Ibidem, t. 1, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Tadeusza K. z dnia 20 II 2012 r., k. 171–173.

69 Ibidem, t. 1, Protokół oględzin izb żołnierskich 5 kompanii Jednostki Wojskowej nr 3126 w Trzebiatowie, k. 120–122.

70 Ibidem, t. 6, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Bogusława D. z dnia 15 I 2013 r., k. 1166–1168.

71 Ibidem, t. 1, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Zdzisława N. z dnia 14 II 2012 r., k. 136–138.

72 Ibidem, t. 2, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Andrzeja P. z dnia 17 II 2012 r., k. 312–317.

73 Ibidem, t. 1, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Zbigniewa G. z dnia 14 II 2012 r., k. 139–142.

74 Ibidem, t. 1, Postanowienie o wszczęciu śledztwa z dnia 4 I 1983 r., k. 1a.

75 Ibidem, t. 1, Pismo zastępcy Szefa Wydziału II Oddziału WSW w Szczecinie z dnia 14 I 1983 r., k. 178.

76 Ibidem, t. 1, Pismo Prokuratora Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Koszalinie z dnia 21 I 1983 r., k. 180–181.

77 Ibidem, t. 1, Postanowienie o umorzeniu śledztwa sygn. Pg. śl. I-5/83 z dnia 19 II 1983 r., wydane przez wiceprokuratora Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Koszalinie, k. 167–169.

78 Ibidem, t. 4, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Piotra Cz. z dnia 2 III 2012 r., k. 601–604.

79 Ibidem, t. 7, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Jerzego K. z dnia 21 II 2013 r., k. 1215–1218.

80 Ibidem, t. 3, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Adama R. z dnia 21 II 2012 r., k. 434–437.

81 Ibidem, t. 1, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Zbigniewa P. z dnia 10 II 2012 r., k. 121–124.

82 Ibidem, t. 3, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Stefana O. z dnia 23 II 2012 r., k. 455–458.

83 Ibidem, t. 1, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Tadeusza K. z dnia 20 II 2012 r., k. 171–173.

84 Ibidem, t. 1, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Zbigniewa P. z dnia 10 II 2012 r., k. 121–124.

85 Ibidem, t. 1, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Lecha D. z dnia 17 II 2012 r., k. 182–185.

86 Ibidem, t. 6, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Bogusława D. z dnia 15 I 2013 r., k. 1166–1168.

87 Ibidem, t. 3, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Wiesława W. z dnia 15 III 2012 r., k. 504–507.

88 Ibidem, t. 8, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Mieczysława W. z dnia 14 V 2013 r., k. 1413–1416.

89 AWL w Toruniu, Filia nr 1, 118/88/8, Rozkaz dzienny nr Pf 24/83 z dnia 3 II 1983 r., podpisany przez dowódcę 36 Łużyckiego Pułku Zmechanizowanego ppłk. dyplomowanego Romualda Pulwera, k. 55–57.

90 OKŚZpNP w Szczecinie, S 24/11/Zk, t. 1, Postanowienie o wszczęciu śledztwa sygn. S 24/11/Zk z dnia 9 VIII 2011 r., k. 16–18.

91 AWL w Toruniu, Filia nr 1, 98/88/9, Rozkaz dzienny nr 231 z dnia 9 XI 1982 r., podpisany przez dowódcę ppłk. Henryka Twardoscha, k. 29–31.

92 OKŚZpNP w Szczecinie, S 24/11/Zk, t. 11, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Zbigniewa G. z dnia 11 IV 2012 r., k. 2215–2218.

93 Ibidem, t. 13, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Ireneusza D. z dnia 26 VI 2012 r., k. 2591–2592; ibidem, t. 16, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Zenona W. z dnia 5 VIII 2013 r., k. 3024–3025.

94 Ibidem, t. 15, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Marka B. z dnia 10 IV 2013 r., k. 2870–2873.

95 Ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Andrzeja Cz. z dnia 11 IV 2012 r., k. 2206–2209.

96 Ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Sławomira L. z dnia 7 V 2012 r., k. 2296–2298.

97 Ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Lecha R. z dnia 16 II 2012 r., k. 2007–2008.

98 Ibidem, t. 12, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Wiesława B. z dnia 26 IV 2012 r., k. 2420–2424.

99 Ibidem, t. 12, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Jerzego Cz. z dnia 16 IV 2012 r., k. 2258–2261.

100 Ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Wiesława S. z dnia 16 IV 2012 r., k. 2273–2274.

101 Ibidem, t. 9, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Ryszarda W. z dnia 17 XI 2011 r., k. 1804–1807.

102 Ibidem, t. 14, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Józefa Sz. z dnia 9 X 2012 r., k. 2703–2705.

103 Ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Edwarda Ł. z dnia 11 IV 2012 r., k. 2183–2185.

104 Ibidem, t. 15, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Andrzeja Cz. z dnia 11 IV 2012 r., k. 2206–2209.

105 Ibidem, t. 15, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Leszka D. z dnia 29 VII 2013 r., k. 2969–2971.

106 Ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Andrzeja K. z dnia 23 XI 2011 r., k. 1823–1827; ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Zdzisława S. z dnia 16 II 2012 r., k. 2000–2003.

107 Ibidem, t. 13, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Adama D. z dnia 17 IV 2012 r., k. 2462–2465.

108 Ibidem, t. 13, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Ryszarda R. z dnia 15 XI 2011 r., t. 9, k. 1722–1723.

109 Ibidem, t. 13, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Jana Z. z dnia 13 XII 2011 r., t. 10, k. 1871–1873.

110 Ibidem, t. 13, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Zygmunta G. z dnia 22 XI 2011 r., k. 1865–1868.

111 Ibidem, t. 13, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Tadeusza B. z dnia 30 XI 2011 r., t. 9, k. 1742–1744.

112 Ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Andrzeja S. z dnia 22 XI 2011 r., k. 1862–1864; ibidem, t. 14, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Benedykta C. z dnia 15 X 2012 r., k. 2711–2713.

113 Ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Andrzeja R. z dnia 14 XI 2011 r., k. 1886–1888.

114 Ibidem, t. 13, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Stanisława K. z dnia 20 VII 2012 r., k. 2501–2504.

115 Ibidem, t. 13, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Adama D. z dnia 17 IV 2012 r., k. 2462–2465.

116 Ibidem, t. 12, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Wiesława B. z dnia 26 IV 2012 r., k. 2420–2424.

117 Ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Zdzisława S. z dnia 16 II 2012 r., k. 2000–2003.

118 Ibidem, t. 13, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Grzegorza K. z dnia 24 V 2012 r., k. 2452–2453.

119 Ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Zbigniewa G. z dnia 11 IV 2012 r., k. 2215–2218.

120 Ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Andrzeja R. z dnia 14 XI 2011 r., wraz z załącznikami, k. 1886–1890.

121 Ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Tadeusza K. z dnia 3 IV 2012 r., k. 2202–2205.

122 Ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Edwarda Ł. z dnia 11 IV 2012 r., k. 2183–2185.

123 Ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Marka B. z dnia 10 IV 2013 r., t. 15, k. 2870–2873.

124 Ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Ryszarda W. z dnia 17 XI 2011 r., t. 9, k. 1804–1807.

125 AWL w Toruniu, Filia nr 1, 98/88/9, Rozkaz dzienny nr 233 z dnia 11 XI 1982 r., podpisany przez dowódcę ppłk. Henryka Twardoscha, k. 33–34.

126 OKŚZpNP w Szczecinie, S 24/11/Zk, Postanowienie o wszczęciu śledztwa z dnia 3 I 1983 r., sygn. Pg. śl. I-1/83 wydane przez wiceprokuratora Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Koszalinie, k. 6.

127 Ibidem, Postanowienie o przedstawieniu zarzutu Jerzemu Zarębie z dnia 25 I 1983 r., k. 15.

128 Ibidem, Postanowienie o przedstawieniu zarzutu Sławomirowi Lenerowi z dnia 26 I 1983 r., k. 19.

129 Ibidem, Akt oskarżenia przeciwko Sławomirowi Lenerowi i Jerzemu Zarębie z dnia 28 II 1983 r., podpisany przez wiceprokuratora Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Koszalinie, k. 36–42.

130 Ibidem, Wyrok Sądu Rejonowego w Koszalinie, II Wydział Karny sygn. II K 324/83 z dnia 24 VI 1983 r., k. 60.

131 AWL w Toruniu, Filia nr 1, 98/88/10, Rozkaz dzienny nr 24 z dnia 3 II 1983 r., podpisany przez dowódcę ppłk. Henryka Twardoscha, k. 64–66.

132 OKŚZpNP w Szczecinie, S 24/11/Zk, t. 11, Protokół przesłuchania w charakterze świadka Tadeusza Sz. z dnia 24 IV 2012 r., k. 2299–2301.

133 OKŚZpNP w Szczecinie, Materiały śledztw S 24/11/Zk; 30/11/Zk; S 59/11/Zk.

Mieczysław Góra

Powołanie działaczy opozycji antykomunistycznej do jednostki wojskowej w Chełmnie jako forma represji okresu stanu wojennego w świetle śledztwa Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Gdańsku

Wprowadzenie stanu wojennego w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. było szczególnym wydarzeniem w najnowszej historii Polski. Wielu jej obywateli po tej dacie włączyło się w działania na rzecz wolności kraju. Wymagało to od nich odwagi, a nieraz i ofiary. W tym czasie władza stosowała wobec opozycji różne formy represji. Jedną z najmniej dotychczas poznanych jest powoływanie do czynnej służby wojskowej osób negatywnie nastawionych do ówczesnego systemu polityczno-gospodarczego w celu odizolowania ich od społeczeństwa.

Zgodnie z „Założeniami organizacyjnymi dotyczącymi dodatkowego sformowania pododdziałów szkoleniowych” osoby stanowiące główny trzon grup prowokujących zajścia i ekscesy wymierzone przeciwko obowiązującemu porządkowi prawnemu i normalnemu tokowi działalności produkcyjnej planowano najpierw odosobnić, a następnie w dniach 3–4 listopada 1982 r. wcielić do czynnej służby wojskowej w ramach trzymiesięcznych ćwiczeń1. Wytypowani przez Służbę Bezpieczeństwa i Wojskową Służbę Wewnętrzną działacze opozycji (304 osoby) mieli zostać powołani m.in. do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie (Jednostki Wojskowej nr 1636) jako żołnierze rezerwy. Sformowane pododdziały zamierzano poddać intensywnym szkoleniom na poligonach, z zachowaniem wszelkich obowiązujących rygorów służby wojskowej. Organizacją szkoleń miała się zająć starannie dobrana kadra zawodowa i podoficerska zasadniczej służby wojskowej.

8 listopada 1982 r. sformowany w Chełmnie batalion rezerwistów zakwaterowany został na poligonie nad Wisłą. Powołani traktowali wcielenie do wojska jako swoistą formę internowania. Podkreślali, iż okres szkolenia pokrywa się z zaplanowanymi akcjami protestacyjnymi na 10 listopada 1982 r. Zwracali uwagę na to, że do jednostki zostali skierowani niezgodnie z posiadanymi specjalnościami wojskowymi, nie przydzielono im broni i izolowano od żołnierzy służby zasadniczej.

Główny Zarząd Polityczny Wojska Polskiego relacjonował: „Zakończono wcielanie do nowo tworzonych pododdziałów specjalnych. Przebiegało ono bez zakłóceń, jakkolwiek część przybywających żołnierzy zachowuje się agresywnie i wyzywająco, nie kryje swojego wrogiego stosunku do służby wojskowej i obecnej rzeczywistości. Uważa, że powołanie ich do wojska jest formą unieruchomienia i internowania przed zapowiedzianymi strajkami”2. W informacjach Głównego Zarządu Politycznego Wojska Polskiego podkreślano, że żołnierze rezerwy, wcieleni do utworzonych na początku listopada 1982 r. pododdziałów specjalnych, negują zasadność ich powołania do czynnej służby wojskowej, uznają to za internowanie i formę represji za działalność w NSZZ „Solidarność”, a miejsca szkolenia nazywają „obozami wojskowymi”.

9 listopada 1982 r. szef Wojskowej Służby Wewnętrznej w informacji skierowanej do ministra obrony narodowej gen. Wojciecha Jaruzelskiego pisał, że 5–6 listopada 1982 r. do wytypowanych jednostek okręgów wojskowych: Pomorskiego, Śląskiego i Warszawskiego wcielono żołnierzy rezerwy oraz poborowych wywodzących się spośród aktywnych uczestników akcji protestacyjnych i animatorów bojkotu nowych związków zawodowych. Dodał też, iż rezerwiści są niezadowoleni z powołania ich na ćwiczenia wojskowe, traktują je jako formę internowania oraz wyrażają przekonanie, że pobór ma na celu uniemożliwienie im udziału w planowanych w najbliższych dniach akcjach protestacyjnych3.

Kadra żołnierzy zawodowych wytypowanej Jednostki Wojskowej nr 1636 nie została poinformowana o rzeczywistym celu ćwiczeń. Jednostka nie była przygotowana na przyjęcie i przeszkolenie tak dużej grupy rezerwistów w kierunku pontoniera-sapera. Mówiło się, że jest to „dzikie” wcielenie. W pułku do ćwiczeń rezerwistów zazwyczaj planowana była tylko jedna kompania, i to na okres od 5 do 14 dni. Szkolenia trzymiesięcznego, które obejmowałoby cały batalion, nigdy wcześniej nie organizowano.

Przed rozpoczęciem szkolenia przeprowadzono kurs instruktorsko-metodyczny dla kadry, na którym przedstawiono wytyczne, jak postępować z rezerwistami. Przede wszystkim zalecono drobiazgowo przestrzegać regulaminy. Ponadto zakazano wydawać rezerwistom broń i z nią prowadzić ćwiczenia. Nie wolno było również prowadzić szkoleń z użyciem materiałów wybuchowych. Kadra miała przebywać z rezerwistami cały czas i wiedzieć, gdzie znajduje się każdy z nich. Miała zachować dystans i często przypominać, jakie sankcje grożą za niewykonanie rozkazu.

Na początku wszyscy rezerwiści zostali przebadani w celu ustalenia, czy nadają się do służby. Badanie zakończyło się zapełnieniem izby chorych. W tej grupie znajdowały się osoby krótko po zabiegach operacyjnych, niektóre w opatrunkach gipsowych całej kończyny dolnej, kołnierzach ortopedycznych szyi, z infekcjami, gorączkujący, z zapaleniem dróg oddechowych, dyskopatią. Był też mężczyzna praktycznie unieruchomiony, który miał gips od kręgosłupa szyjnego do lędźwiowego. Po zakończeniu badań rezerwistów i hospitalizacji chorych lekarz jednostki wystosował do dowódcy pułku meldunek o stanie zdrowia i zagrożeniu życia przebywających w izbie chorych wcielonych żołnierzy.

Ćwiczenia były ciężkie – kopano rowy melioracyjne, okopy, umocnienia ziemne. Panowały wyjątkowo trudne warunki atmosferyczne i poligonowe. W chwili powołania do wojska była jesień, a rezerwiści zostali zakwaterowani w brezentowych namiotach, z niewielkim ogrzewaniem. Rozkazy dotyczące intensywności ćwiczeń i ich przebiegu przychodziły do batalionu z dowództwa pułku. Wielokrotnie, bez żadnego uzasadnienia, wykonywano te same zadania. Jedna kompania wykopywała doły, druga je zakopywała. Prace ziemne zlecano głównie po to, by wcielonych do wojska zająć, zmęczyć, a nie przeszkolić. Często zarządzano musztrę, czołganie, zbiórki. W nocy odbywały się alarmy. W normalnych warunkach szkolenie na pontoniera-sapera przebiegało zupełnie inaczej, ale tu nie chodziło o wyszkolenie, lecz o męczenie powołanych na ćwiczenia. Szkolenie trwało 10 godzin dziennie, z wyłączeniem sobót, niedziel i świąt. W te dni odbywały się pogadanki i zawody sportowe. Rezerwiści nie mieli wolnego czasu.

Jednostka znajdowała się pod specjalnym nadzorem WSW. Żołnierze WSW jeździli po obozowisku, manifestując swoją obecność. Oficerowie kontrwywiadu wypytywali poszczególnych rezerwistów oraz żołnierzy kadry zawodowej o sytuację w zgrupowaniu, o osoby wrogo odnoszące się do ustroju socjalistycznego i przejawiające negatywne nastawienie do istniejącej sytuacji politycznej. Także kadra przeprowadzała rozmowy z rezerwistami w celu poznania ich nastrojów i zidentyfikowania osób mogących podjąć próbę objęcia nieformalnego przywództwa. W pięciu salach żołnierskich i lekarskiej izbie przyjęć kontrwywiad wojskowy zainstalował podsłuchy. By ujawniać wszelkie próby kontaktów korespondencyjnych wcielonych opozycjonistów z otoczeniem i nie dopuścić do przekazywania informacji na zewnątrz, nawiązano współpracę z Wojewódzkim Urzędem Cenzury w Toruniu. Podoficerom nakazano zgłaszać przypadki antypaństwowych zachowań, postaw czy wypowiedzi żołnierzy. Pod pozorem sprawdzania porządku w namiotach, dowódcy plutonów i kompanii szukali pieczątek z napisem „obóz internowanych”, ulotek, prasy i literatury niezależnej. Dowódca 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie w porozumieniu z oficerem kontrwywiadu niezwłocznie likwidował przyczyny ekscesów lub wrogich i sabotażowych działań wcielonych opozycjonistów. Rezerwiści zmuszani byli do podpisywania deklaracji lojalności, a nakładane za wyrażane poglądy polityczne kary aresztu wojskowego mieli odbywać po zwolnieniu z ćwiczeń.

Kadra dążyła do osłabienia sił witalnych, załamania psychicznego żołnierzy, po to, by stworzyć z nich grupę ludzi pogodzonych ze swoim losem. Rezerwistów nękano w różny sposób: zarządzano wielogodzinne stanie na mrozie, kopanie rowów, zmuszano do donoszenia na kolegów w zamian za przepustki, namawiano do podpisania „lojalki”, wyśmiewano się z symboli religijnych, straszono aresztem wojskowym, zmuszano do pracy ponad siły, zarządzano rewizje osobiste i alarmy nocne, zmuszano do kopania grobu, wzbudzano lęk o przyszłość, zdrowie, namawiano do opuszczenia kraju, przystawiano pistolet do głowy, straszono odmową podania leków, grożono pozbawieniem życia, zarządzano kary zbiorowe, marszobiegi i czołganie w błocie, straszono wywiezieniem na wschód, słownie poniżano, grożono pobiciem, utopieniem w Wiśle, pozbawieniem wolności, zmuszano do przenoszenia zmarzniętych krowich odchodów, wyśmiewano się z przekonań politycznych, zmuszano do ciężkiej fizycznej pracy ukierunkowanej na upokorzenie i zadawanie bólu. Rezerwistów określano jako: „więźniów politycznych”, „wyrzutków społeczeństwa”, „powołanych prewencyjnie”, „obciążonych działalnością antypaństwową”, „przywódców wrogich akcji”, „niepewny element”, „pododdziały ekstremy »Solidarności«”, „społecznie nieprzystosowanych”, „reprezentujących niskie wartości ideowo-moralne”, „obciążonych destrukcyjną działalnością wymagającą reedukacji społecznej”, „systematycznie zakłócających porządek publiczny”, „kontrrewolucyjne siły dywersji ideologicznej”, „zagrożenie dla socjalizmu”, „zboczeńców”, „kryminalistów”, „złodziei” i „chuliganów”.

Ostro i rygorystycznie stosowano reżim wojskowy, przestrzegano dyscypliny, rozkazów i porządku wojskowego. W celu wyniszczania psychicznego upowszechniano wzorcowy model informacji politycznej i propagandowej nakreślony przez Główny Zarząd Polityczny Wojska Polskiego. Praca propagandowo-agitacyjna polegała na organizowaniu spotkań z działaczami partyjnymi, gospodarczymi i kombatantami.

Po samym sposobie sformowania i organizacji specjalnego batalionu kadra zorientowała się, że nie jest to zwykły tryb ćwiczeń. Po latach uważała, że zarządzone przez Sztab Generalny WP przeszkolenie było formą izolowania rezerwistów porównywalną z internowaniem. Powołanie do czynnej służby wojskowej działaczy opozycji godziło w prawa człowieka, takie jak prawo do bezpieczeństwa osobistego, nietykalności cielesnej i wolności. Nie wynikało z potrzeby realizacji obowiązku wojskowego, podniesienia gotowości bojowej i nie było oparte na zasadach określonych w ustawie o powszechnym obowiązku obrony oraz w przepisach wykonawczych do niej.

Zadaniem ćwiczeń wojskowych zgodnie z zarządzeniem ministra obrony narodowej nr 8/MON z dnia 17 lutego 1970 r.4 było przeszkolenie żołnierzy rezerwy w zakresie specjalności wojskowych, do których zostali zaliczeni albo tych wskazanych przez właściwe organy wojskowe. Polegały one na doskonaleniu teoretycznym oraz praktycznym odpowiednich umiejętności. Celem zarządzonego w listopadzie 1982 r. szkolenia wojskowego było odizolowanie przeciwników politycznych, ograniczenie ich wolności, praw człowieka i obywatela, gwarantowanych Konstytucją PRL i obowiązującymi umowami międzynarodowymi. Jak słusznie zauważył Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 16 marca 2011 r. (sygn. K35/08), dekret o stanie wojennym był aktem wojny wobec pokojowego ruchu obywatelskiego5. Wykorzystując ten dekret, władza naruszała prawa i wolności konstytucyjne obywateli, ale czyniła to również na podstawie innych ustaw. Powołanie do czynnej służby wojskowej działaczy opozycji antykomunistycznej jest przykładem wykorzystania w celu represyjnego oddziaływania na przeciwnika politycznego ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Ówczesna władza zastosowała powołanie do czynnej służby wojskowej działaczy opozycji jako formę represji i czyniła wszystko, aby zachować pozory jej legalności (zarządzenia szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego nr 0141/Mob. z dnia 26 X 1982 r. w sprawie powołania określonej grupy poborowych do odbycia zasadniczej służby wojskowej oraz żołnierzy rezerwy na ćwiczenia wojskowe6) – analogicznie jak przy wprowadzeniu stanu wojennego. Przeprowadzone śledztwo7 obaliło domniemanie jej prawowitości i pokazało, iż zarządzenie miało charakter represji wobec przeciwnika politycznego.

Szefostwo WSW, podsumowując działalność tego okresu, wyeliminowanie na pewien okres z określonych środowisk osób inspirujących i organizujących wystąpienia przeciwko ówczesnej władzy i kierownictwu partii określiło jako sukces. Przedsięwzięcia przeciwko opozycjonistom biorącym aktywny udział w antypaństwowych wystąpieniach, ulicznych demonstracjach przedstawiono następująco:

„Ten trudny obowiązek wzięło na siebie wojsko poprzez:

– utworzenie (w listopadzie 1981 r.) 65 kompanii polowych, do których ze względu na sytuację społeczno-polityczną w kraju wcielono do odbycia zasadniczej służby wojskowej poborowych z tzw. marginesu społecznego;

– powołanie w listopadzie 1982 r. na trzymiesięczne przeszkolenie w specjalnie utworzonych pododdziałach ponad 1500 rezerwistów spośród ekstremalnych działaczy b[yłej] »Solidarności«. Celem tego przedsięwzięcia było zapobieżenie prowadzeniu przez nich wrogiej i destrukcyjnej działalności wśród załóg największych zakładów pracy, a także uniemożliwienie im udziału w tzw. akcjach protestacyjnych i zamieszkach ulicznych.

Wcielenie tych osób do wojska postawiło szczególnie trudne zadanie przed kontrwywiadem wojskowym. Nie wolno było w warunkach stanu wojennego dopuścić do prowadzenia przez nich wrogiej i destrukcyjnej działalności wewnątrz pododdziałów, do których zostali wcieleni. Oficerowie kontrwywiadu zorganizowali i prowadzili szczególnie aktywne i wnikliwe rozpoznanie sytuacji w tych pododdziałach. Wspólnie z dowództwem i aparatem partyjno-politycznym podejmowali zdecydowane działania wychowawcze, dyscyplinujące, a w skrajnych przypadkach i karne, aby w zarodku zapobiegać zamiarom i próbom prowadzenia wrogiej działalności. Działania te doprowadziły do tego, iż w pododdziałach tych, skupiających element o zdecydowanie negatywnych postawach politycznych i wysoce zdemoralizowany, sytuacja została opanowana i była skutecznie kontrolowana przez kontrwywiad”8.

Minister spraw wewnętrznych gen. dyw. Czesław Kiszczak przyznał, że ćwiczenia wojskowe wykorzystano do odizolowania elementu ekstremalnego i wichrzycielskiego od środowisk w dużych aglomeracjach miejskich – w ten sposób władza chciała zachować spokój w państwie, nie doprowadzić do strajków, rozlewu krwi, zakłóceń w produkcji9.

Premier, minister obrony narodowej, I sekretarz PZPR, przewodniczący Komitetu Obrony Kraju gen. Wojciech Jaruzelski wskazał, iż skierowanie na ćwiczenia wojskowe było zgodne z logiką tamtego czasu i stanu wojennego. Formalnie ćwiczenia wojskowe odbywały się w ramach istniejącego porządku wojskowego i obowiązków służby wojskowej. Była to prewencja podobna do internowania. Nie skorzystano z możliwości internowania tych osób, albowiem w tamtym okresie internowań zaniechano, a powołanie na ćwiczenia wojskowe było mniej restrykcyjne10.

Dekret Rady Państwa datowany na dzień 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym11 w rozdziale V Środki prewencyjne normował instytucję internowania. Artykuł 42 wskazywał przesłanki, jakie muszą być spełnione w celu zastosowania internowania:

– podmiotem internowania mógł być obywatel Polski lub innego kraju, czy też bezpaństwowiec, który ukończył 17 lat;

– podejrzenie, że dana osoba ze względu na dotychczasowe zachowanie, pozostając na wolności, nie będzie przestrzegała porządku prawnego albo prowadzić będzie działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa.

Warunki internowania zarówno w dekrecie, w Założeniach organizacyjnych zastępcy szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego z dnia 21 października 1982 r.12, w szyfrogramie dyrektora Departamentu V Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z dnia 21 października 1982 r. do zastępców komendantów wojewódzkich SB w sprawie typowania rezerwistów na ćwiczenia wojskowe13, jak i w Zarządzeniu szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego nr 0141/Mob. z dnia 26 października 1982 r. w sprawie powołania określonej grupy poborowych do odbycia zasadniczej służby wojskowej oraz żołnierzy rezerwy na ćwiczenia wojskowe14 zostały określone tak samo. Zgodnie z nimi wystarczyło uznać, że dana osoba nie będzie przestrzegała porządku prawnego i będzie prowadzić działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa państwa.

Wykorzystanie w listopadzie 1982 r. przez ówczesną władzę czynnej służby wojskowej w ramach trzymiesięcznych ćwiczeń wojskowych w celu odizolowania przeciwnika politycznego było zakamuflowanym, bezprawnym środkiem prewencyjnym, represją skierowaną przeciw opozycji politycznej, inną formą odizolowania – jak trafnie ujął to gen. Wojciech Jaruzelski – „inteligentnym internowaniem”15.

Bibliografia

Źródła

Źródła archiwalne

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

AIPN, 1409/32

AIPN, 414/148

AIPN, 00291/37

AIPN, 2368/31326

AIPN, 0236/263

Centralne Archiwum Wojskowe

Dziennik Rozkazów MON za 1970 r.

Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Gdańsku

S 85/08/Zk

Summoning the anti-communism opposition activists to the Military Unit in Chełmno as a form of repression of the martial law period in the light of the investigation of the Local Commission for the Prosecution of Crimes against the Polish Nation in Gdańsk

In the first days of November 1982, reserve soldiers being anti-communism activists were summoned to selected military units in the Pomeranian, Silesian, and Warsaw Military Circuit. 304 persons were summoned e.g. to the 9 Pomeranian Pontoon Regiment in Chełmno to participate in three-month long military exercises. These were no typical military exercises. The activists were isolated in field conditions, in the fall-winter season, under strict military regime and under supervision of carefully selected officers. It was yet another form of internment of the opposition that was less visible for the society and the international public opinion.

The investigation invalidated the legitimacy of actions of the governing authorities, who consciously and purposefully took advantage of the option to summon the political opposition to participate in military exercises.

1 AIPN, 1409/32, Założenia organizacyjne dotyczące dodatkowego sformowania pododdziałów szkoleniowych przekazane szefom Sztabu Okręgów Wojskowych w dniu 21 X 1982 r. przez zastępcę szefa Sztabu Generalnego WP gen. dyw. Antoniego Jasińskiego, 21 X 1982 r., k. 191–192.

2 AIPN, 414/148, Informacja Głównego Zarządu Politycznego WP nr 136/82 o nastrojach w siłach zbrojnych na dzień 8 XI 1982 r., k. 83–97.

3 AIPN, 00291/37, Informacja szefa Wojskowej Służby Wewnętrznej gen. bryg. Edwarda Poradki do ministra obrony narodowej gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, 9 XI 1982 r., k. 75–87.

4 OKŚZpNP, S 85/08 Zk, t. 4, Zarządzenie ministra obrony narodowej nr 8/MON w sprawie odbywania ćwiczeń wojskowych, 17 II 1970 r., k. 784–792; oryginał w Centralnym Archiwum Wojskowym, Dziennik Rozkazów MON za 1970 r., nr 1900/99/25.

5 DzU 2011, nr 64, poz. 342.

6 AIPN, 1409/32, Założenia organizacyjne dotyczące dodatkowego sformowania pododdziałów szkoleniowych przekazane szefom sztabów okręgów wojskowych w dniu 21 X 1982 r. przez zastępcę szefa Sztabu Generalnego WP gen. dyw. Antoniego Jasińskiego, 21 X 1982 r., k. 66.

7 OKŚZpNP Gdańsk, S 85/08/Zk, t. 1–68, Akta śledztwa w sprawie zbrodni komunistycznej popełnionej w 1982 r. w Chełmnie, będącej jednocześnie zbrodnią przeciwko ludzkości popełnionej w okresie 1982–1983 wobec osób powołanych na ćwiczenia wojskowe wyrażających się w przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy państwa komunistycznego, którzy doprowadzając swoimi działaniami w postaci wydania rozkazów i zarządzeń o powołaniu do odbycia ćwiczeń wojskowych wybranych osób z uwagi na ich poglądy polityczne, działali na szkodę interesu prywatnego pokrzywdzonych.

8 OKŚZpNP, S 85/08 Zk, t. 65, Skrypt na temat: Wrogie oddziaływanie skierowane na wojsko w okresie stanu wojennego, kierunki, formy i metody, k. 12666–12669; oryginał w AIPN, 2368/31326, Szefostwo Wojskowej Służby Wewnętrznej, k. 986–987.

9 OKŚZpNP, S 85/08 Zk, t. 49, Protokół przesłuchania świadka Czesława Kiszczaka, 17 V 2011 r., k. 9433–9436.

10 Ibidem, Protokół przesłuchania świadka Wojciecha Witolda Jaruzelskiego, 18 V 2011 r., k. 9446–9450.

11 DzU 1981, nr 29, poz. 154.

12 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 12, Założenia organizacyjne dotyczące dodatkowego sformowania pododdziałów szkoleniowych przekazane szefom Sztabu Okręgów Wojskowych w dniu 21 X 1982 r. przez zastępcę szefa Sztabu Generalnego WP gen. dyw. Antoniego Jasińskiego, 21 X 1982 r., k. 2347–2350; t. 21, k. 3887–3890; t. 37, k. 7004–7008; oryginał w  AIPN, 1409/32, k. 191–192.

13 OKŚZpNP, S 85/08 Zk, t. 12, Szyfrogram OE-VIII-001176/82 dyrektora Departamentu V MSW płk. Józefa Sasina do zastępców komendantów wojewódzkich MO ds. SB w sprawie wytypowania do 23 X 1982 r. osób rekrutujących się głównie z dużych zakładów pracy, podejrzanych o aktywne występowanie przeciwko tworzeniu nowych związków zawodowych w celu powołania ich na ćwiczenia rezerwy i do odbycia służby wojskowej, 21 X 1982 r., k 2335–2345; oryginał w AIPN, 0236/263, t. 1, k 357.

14 Ibidem, Zarządzenie nr 0141/Mob. szefa Sztabu Generalnego WP gen. broni Floriana Siwickiego w sprawie powołania określonej grupy poborowych do odbycia zasadniczej służby wojskowej oraz żołnierzy na ćwiczenia wojskowe, 26 X 1982 r., k. 2311–2318; oryginał w AIPN, 1409/32, k. 191–192.

15 OKŚZpNP, S 85/08 Zk, t. 49, Protokół przesłuchania świadka Wojciecha Witolda Jaruzelskiego, 18 V 2011 r., k. 9446–9450.

Marek Szymaniak

Wojskowy obóz specjalny w Chełmnie jako nieznana forma represji komunistycznych wobec podziemia solidarnościowego w stanie wojennym

Wprowadzony w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. stan wojenny wiązał się z wieloma dotkliwymi represjami, którymi obawiający się utraty władzy komuniści próbowali spacyfikować budzące się do wolności społeczeństwo polskie. Wśród nich na pierwszym miejscu należy wymienić, mającą swój tragiczny finał, krwawą rozprawę ze strajkującymi górnikami w kopalni „Wujek” w Katowicach (16 grudnia 1981 r.), w wyniku której śmierć poniosło dziewięć osób. Brutalne pacyfikacje przeprowadzane przez czołgi generała i uzbrojone w ostrą amunicję wojsko, MO i ZOMO miały miejsce również w innych miastach. Na blisko dwieście strajków w Grudniu ’81 krwawo zakończyło się czterdzieści. W późniejszym czasie ogień otwierano do manifestantów demonstrujących swój sprzeciw wobec wojennego reżimu, m.in. w drugą rocznicę podpisania porozumień sierpniowych. Najtragiczniejszy przebieg miała wówczas manifestacja w Lubinie, zakończona śmiercią trzech osób. W Gdańsku i we Wrocławiu od ran postrzałowych zmarły także trzy osoby, a w całym kraju zanotowano setki rannych1.

Coraz częściej miały też miejsce aresztowania i orzekania w trybie doraźnym przez sądy powszechne i wojskowe kar pozbawienia wolności w związku z oskarżeniami o łamanie przepisów zawartych w dekrecie o stanie wojennym datowanym na 12 grudnia 1981 r.2 Dekret ten zawierał również cały katalog przepisów o wykroczeniach, specjalnie dostosowanych do sytuacji po 13 grudnia3. Ich popełnienie karano drakońskimi grzywnami w kolegiach do spraw wykroczeń. Nie zważając na zawieszenie działalności NSZZ „Solidarność”, setki osób bezprawnie nakłaniano do zadeklarowania „dobrowolnego” wystąpienia ze związku, co miało gwarantować utrzymanie dotychczasowego zatrudnienia. Weryfikacji pod kątem stosunku do „kierowniczej roli partii w życiu społeczno-politycznym i gospodarczym kraju” poddano wiele środowisk zawodowych (dziennikarzy, nauczycieli, naukowców, pracowników wymiaru sprawiedliwości oraz administracji państwowej). Czystka najczęściej oznaczała utratę pracy. Ta forma represji dotknęła także robotników biorących udział w strajkach i protestach na terenie zakładów w całym kraju4.

Zaostrzono także cenzurę i wprowadzono oficjalną perlustrację korespondencji. Kilka tysięcy osób różnymi środkami perswazji skłoniono do emigracji. Nie cofnięto się również przed sięgnięciem po metody stricte kryminalne w postaci pobić, porwań czy różnego rodzaju dotkliwych nękań dokonywanych przez „nieznanych sprawców”. Wreszcie, uderzenie w „Solidarność” przeprowadzono z taką siłą, iż od razu nastąpił całkowity paraliż działalności związku. W ramach operacji o kryptonimie „Jodła” internowano blisko 10 tys. działaczy opozycji politycznej, a w czasie obliczonej na zastraszenie akcji „Klon” do końca grudnia przeprowadzono dużo więcej niż 32 tys. rozmów profilaktyczno-ostrzegawczych, podczas których ponad 23 tys. osób zmuszono do podpisania „deklaracji o zaprzestaniu wrogiej działalności”5.

Powyższe wybrane przykłady działań represyjnych stosowanych przez obóz władzy w okresie stanu wojennego nie wyczerpują oczywiście tematu. Nie chodzi jednak o przedstawianie ich kompleksowego katalogu. Wskazując na te najbardziej charakterystyczne, zależało mi raczej na zwróceniu uwagi, iż w większości są one już stosunkowo dobrze zbadane i co za tym idzie szerzej znane. Natomiast w dotychczasowej literaturze przedmiotu zdecydowanie w zbyt małym stopniu zadbano o przedstawienie i uszczegółowienie innej, otaczanej swoistą tajemnicą formy komunistycznych represji. Mowa o akcji poboru rezerwistów na kilkumiesięczne zimowe ćwiczenia w specjalnych obozach wojskowych, przeprowadzonej pod koniec 1982 r. przez skoordynowane siły Służby Bezpieczeństwa, Wojskowej Służby Wewnętrznej i ludowego Wojska Polskiego. Zrealizowano ją w przeddzień likwidacji funkcjonujących od 13 grudnia 1981 r. „ośrodków odosobnienia”6. W skali całego kraju objęto nią blisko 1,5 tys. osób7, w większości działaczy i sympatyków „Solidarności”. Selekcję przeprowadzono pod kątem wskazania przez SB osób uznanych za zagrażające zapoczątkowanemu wówczas przez władzę procesowi tworzenia socjalistycznych struktur związkowych8.

Uchwalona 8 października 1982 r. ustawa o związkach zawodowych, oznaczająca delegalizację NSZZ „Solidarność”9, wywołała ogromny wzrost napięcia społecznego, skutkujący masowymi protestami w zakładach pracy, odmową uznania przez Tymczasową Komisję Koordynacyjną decyzji Sejmu oraz zapowiedzią zorganizowania 10 listopada czterogodzinnego strajku generalnego10.

Sytuacja ta spowodowała natychmiastową reakcję kadry kierowniczej aparatu represji. Wzmocniono siły i podjęto przygotowania do ewentualnej pacyfikacji z udziałem wojska, ZOMO i NOMO, „zgodnie z przepisami stanu wojennego”11. 21 października 1982 r. ówczesny szef SB gen. bryg. Władysław Ciastoń na specjalnej telekonferencji z udziałem centralnych i wojewódzkich szefostw bezpieki podkreślał naglącą konieczność opracowania kompleksowych planów przedsięwzięć „operacyjno-rozpoznawczych” i „destrukcyjno-dezinformacyjnych”, mających uderzać w załogi dużych zakładów pracy. To właśnie ich postawę w dniu „próby sił” (czyli 10 listopada) Ciastoń uznawał za kluczową, ponieważ – jak zaznaczał: „na nie będą się oglądały inne załogi”12.

Jednocześnie, do kilkudziesięciu komend wojewódzkich MO rozesłano szyfrogram dyrektora Departamentu V MSW płk. Józefa Sasina z poleceniem wytypowania przez wydziały operacyjne SB „osób podejrzanych o inspirowanie i organizowanie ostatnich strajków i zajść ulicznych, aktywne występowanie przeciwko tworzeniu nowych związków zawodowych, czynną wrogą działalność (np. druk, kolportaż, łącznikowanie itp.), a nie nadających się z różnych powodów do internowania lub zatrzymania”. Termin został określony „do dnia 23 X 1982 r.” Typowanie miało dotyczyć „osób rekrutujących się głównie z dużych zakładów pracy”. Wśród nich planowano także umieszczenie osobowych źródeł informacji SB, które na okres ćwiczeń miały zostać przekazane „na kontakt wskazanym oficerom WSW”13.

Dla Ciastonia istotny był przede wszystkim cel sporządzenia takich list. W przeddzień zapowiadanych protestów osoby na nich umieszczone miały zostać powołane na trzymiesięczne ćwiczenia (jako rezerwiści) bądź do odbycia dwuletniej zasadniczej służby wojskowej (jako poborowi)14. Wszystko „zgodnie z decyzją kierownictwa MON i MSW”15.

Dwa dni po telekonferencyjnym wystąpieniu szefa SB, płk Stanisław Kabaciński z Departamentu III MSW przesłał do wydziałów III SB w przeszło 30 komendach wojewódzkich w Polsce ponaglenie w sprawie przekazania wykazu osób przewidywanych do skoszarowania przed zapowiedzianym listopadowym strajkiem16. W efekcie spis wytypowanych do odbycia zasadniczej służby wojskowej lub ćwiczeń rezerwy sporządzony tylko przez jeden pion operacyjny SB liczył po scaleniu 376 osób. Wśród nich oprócz „robotników z dużych zakładów pracy” niemałą grupę stanowiła inteligencja (socjologowie, filozofowie, prawnicy, historycy, aktorzy, nauczyciele)17.

Główną rolę w „neutralizacji podziemia” solidarnościowego przed listopadowym starciem miało jednak odegrać wojsko. 21 października 1982 r. zastępca szefa Sztabu Generalnego WP gen. dyw. Antoni Jasiński skierował do szefostw sztabów okręgów wojskowych (pomorskiego, warszawskiego i śląskiego) dokument dotyczący założeń organizacyjnych tej operacji. Jej przeprowadzenie uzasadniał „pilną potrzebą odizolowania, zwłaszcza w dużych zakładach pracy, osób stanowiących trzon grup prowokujących zajścia i ekscesy wymierzone przeciwko obowiązującemu porządkowi prawnemu i normalnemu tokowi działalności produkcyjnej”. W związku z tym gen. Jasiński wyznaczył datę powołania rezerwistów i poborowych na 3–4 listopada 1982 r., określił ich szacunkową liczbę (500–600 rezerwistów, ok. 1000 poborowych), wskazał na WSW i SB jako organy odpowiedzialne za typowanie nazwisk osób podlegających powołaniu oraz wymienił 33 miasta wojewódzkie z dużymi zakładami pracy, których załogi podlegały powyższej politycznej selekcji poborowej18. W dalszej części przedstawił propozycję powołania wytypowanych rezerwistów do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie (ok. 300 osób), 10 batalionu pontonowego w Rawiczu (100–150) i 7 pułku pontonowego w Dęblinie (200). Jednostki zlokalizowane były we wszystkich okręgach wojskowych, odpowiednio: pomorskim, śląskim i warszawskim. Szkolenie żołnierzy rezerwy miało zostać zorganizowane m.in. w specjalności inżynieryjno-drogowej (powołani niewyszkoleni) i inżynieryjno-mostowej (wyszkoleni). Przegląd lekarski proponowano przeprowadzić bezpośrednio w jednostkach. Kolejny fragment założeń organizacyjnych dotyczył pododdziałów uzupełnianych poborowymi, a w zakończeniu wskazane zostały terminy dostarczenia wykazów żołnierzy rezerwy i poborowych do wojskowych komend uzupełnień (22–23 października) oraz przekazania im kart powołań z nakazem stawiennictwa (na 3–4 listopada). Odpowiedzialni za realizację operacji byli właściwi terytorialnie zastępcy komendantów wojewódzkich MO ds. SB oraz oficerowie WSW ds. doboru ulokowani przy danej WKU19.

26 października 1982 r. założenia organizacyjne przygotowane przez gen. Jasińskiego zostały uszczegółowione i powierzone do wykonania szefowi Sztabu Generalnego WP gen. broni Florianowi Siwickiemu20. Polecał on dowódcom okręgów wojskowych21 powołanie „określonych grup” poborowych i żołnierzy rezerwy w dniach 5–6 listopada. Termin doręczenia kart powołania określono najpóźniej na 29 października. Do 8 listopada (do godz. 12.00) sztaby okręgów wojskowych miały przekazać do Zarządu Mobilizacji i Uzupełnień Sztabu Generalnego WP telegraficzne meldunki zawierające dane „o liczbie powołanych do służby wojskowej według jednostek wojskowych, oddzielnie za poborowych i oddzielnie za żołnierzy rezerwy, z podziałem na wyszkolonych i niewyszkolonych wraz z uwagami dotyczącymi przebiegu powołania i dyscypliny stawiennictwa oraz charakterystycznych wypowiedzi”22. W odręcznej adnotacji umieszczonej pod dokumentem polecono jeszcze dokonanie podziału żołnierzy na poborowych z „zakładów patronackich” i „pozostałych”. Wskazane zostały również konkretne liczby osób przewidzianych do powołania na ćwiczenia oraz do odbycia służby wojskowej w poszczególnych okręgach.

Porównanie obu kategorii żołnierzy pod względem ilościowym pokazuje wyraźną (prawie czterokrotną) przewagę osób przewidzianych do odbycia trzymiesięcznych ćwiczeń rezerwy23. W przypadku rezerwistów polecono także uwzględnienie w ich liczbie maksymalnie piętnastoprocentowej nadwyżki „na zabezpieczenie stawiennictwa i na ewentualne wykruszenie”24.

Podstawą powołań konkretnych osób miały być imienne wykazy sporządzone przez „terenowe organy administracji wojskowej przy współudziale organów WSW”. Część nazwisk została ustalona w porozumieniu z SB, której terenowe struktury operacyjne przygotowały stosowne zestawienia dla szefów WSW na danym terenie, uwzględniające m.in. „krótką charakterystykę uzasadniającą powołanie, […] z podaniem wydziału KW MO, którego wymieniony jest figurantem lub pozostaje w zainteresowaniu”25.

Przyjęto również zasady, którymi zamierzano się kierować przy kompletowaniu składu żołnierzy rezerwistów26. Wiele z nich złamano: wcielono osoby, które przekroczyły 35. rok życia (tylko w Chełmnie było blisko 40 takich osób)27, powołano niezdolnych do czynnej służby z powodów zdrowotnych (z kategorią „D”)28 oraz pozostających w miejscu zamieszkania pod ścisłą opieką lekarską29, sięgnięto także po ludzi niemających nic wspólnego z rezerwą wojskową. 6 grudnia 1982 r. dla kilkunastu szeregowych rezerwy zorganizowano specjalną przysięgę wojskową. Składali oni ją dzień później po takiej samej uroczystości przeprowadzonej dla przeszło 100 żołnierzy zasadniczej służby wojskowej30.

W kolejnych częściach zarządzenia gen. Siwickiego wskazano konkretne jednostki, do których mieli zostać powołani żołnierze rezerwy31, sformułowano kryteria doboru kadry do organizacji pododdziałów i ich szkolenia32 oraz zawarto polecenie dla dowódców okręgów wojskowych Pomorskiego i Śląskiego skierowania do jednostki w Czerwonym Borze kilkunastoosobowej kadry z zadaniem zapewnienia szkolenia powołanych do niej w największej liczbie rezerwistów niewyszkolonych33. Przegląd lekarski dla powołanych, zgodnie z wcześniejszymi wytycznymi, przewidziano już po wcieleniu na terenie poszczególnych jednostek.

Zarządzenie gen. Siwickiego spowodowało natychmiastową reakcję w poszczególnych okręgach wojskowych. W ciągu kilku następnych dni okręgowe dowództwa ludowego Wojska Polskiego wydały rozkazy i zarządzenia oraz nadały telegramy stanowiące podstawę i wytyczną przeprowadzenia listopadowego poboru rezerwistów34. Ich cel najdobitniej określił wówczas dowódca Śląskiego Okręgu Wojskowego gen. dyw. Henryk Rapacewicz w swoim rozkazie z 27 października 1982 r., podkreślając, iż wykonanie zarządzenia szefa Sztabu Generalnego WP, sprowadza się do „odizolowania elementu ekstremalnego i wichrzycielskiego od środowisk w dużych aglomeracjach miejskich i poddania go intensywnej reedukacji społecznej w warunkach dyscypliny i porządku wojskowego oraz działalności szkoleniowo-produkcyjnej”35. Nieco mniej dosadnie, ale równie jasno o powołaniach rezerwistów wypowiadał się ówczesny szef Wojskowej Służby Wewnętrznej gen. bryg. Edward Poradko. Już w samym tytule swojej Notatki dotyczącej wcielania poborowych i rezerwistów (stanowiącej załącznik do przesłanej ministrowi obrony narodowej gen. armii Wojciechowi Jaruzelskiemu informacji nr 306 z 9 listopada tr.) stwierdził, iż powołania dotyczyły „aktywnych uczestników lub organizatorów akcji protestacyjnych” oraz że „nowo wcielonych do jednostek wojskowych poddano aktywnej kontroli kontrwywiadowczej i prewencyjnej, [a] podejmowane przedsięwzięcia synchronizowane są działaniami dowództwa i aparatu partyjno-politycznego”36. Notatka jasno wskazuje na złamanie przez ówczesne dowództwo wojskowe podstawowych zasad powołań do wojska i na ćwiczenia, których cele zarówno w ustawie o powszechnym obowiązku obrony PRL, jak i w zarządzeniach kierownictwa MON formułowano w kategoriach konieczności „umacniania obronności i bezpieczeństwa kraju” oraz „doskonalenia kwalifikacji wojskowych”37.

Pobór do wojska na „ćwiczenia rezerwy” osób wyselekcjonowanych według kryteriów politycznych był zakamuflowaną formą nowego rodzaju represji – „zielonego” internowania38, któremu starano się nadać pozory legalności. Prawdziwym celem poboru rezerwy była jednak zaplanowana i przeprowadzona na masową skalę izolacja „ekstremy solidarnościowej” przed zapowiedzianym na 10 listopada 1982 r. strajkiem generalnym, organizowanym w proteście przeciwko delegalizacji związku. Potwierdza to m.in. dokumentacja dotycząca samego poboru, jak również sprawozdania zawierające ocenę sytuacji panującej w obozach rezerwy.

Dążenie do izolacji, przymusowego przetrzymywania we wskazanym miejscu, czyli de facto internowania osób uznanych za mogące zagrażać forsowanej jesienią 1982 r. polityce władz komunistycznych, jest artykułowane wprost na najwyższych szczeblach: w szyfrogramie płk. Sasina (w którym mowa o typowaniu na ćwiczenia osób „aktywnie występujących przeciwko tworzeniu nowych związków zawodowych”39) oraz w „Założeniach organizacyjnych” gen. Jasińskiego (gdzie jest uwaga o „pilnej potrzebie odizolowania, zwłaszcza w dużych zakładach pracy, osób stanowiących trzon grup prowokujących zajścia i ekscesy wymierzone przeciwko obowiązującemu porządkowi prawnemu”)40. Pułkownik Jerzy Markuszewski z kolei rozpoczął swoje sprawozdanie z przebiegu akcji poboru w meldunku skierowanym do dowódcy Warszawskiego Okręgu Wojskowego od identyfikacji wcielonych rezerwistów z „organizatorami podziemia i opozycji politycznej”41. Szef Zarządu WSW POW płk Marian Wichrzyński zaś, przedstawiając sytuację operacyjną w pododdziałach rezerwy, wskazywał na ich sformowanie „spośród organizatorów i przywódców wrogich akcji”42. Podobnie oficer Zarządu III WSW ppłk Tadeusz Chaber w notatce służbowej z przeglądu „pracy rozpoznawczej” w 9 Pomorskim Pułku Pontonowym w Chełmnie pisał o batalionie rezerwistów utworzonym z „byłych ekstremalnych działaczy »Solidarności«”43. Równie jasno klucz doboru rezerwy na jesienne „ćwiczenia wojskowe” na terenie Śląskiego Okręgu Wojskowego określał płk Stanisław Torebko – tamtejsze 4 kompanie utworzono „spośród osób prezentujących negatywne postawy polityczne, oddziałowujących destrukcyjnie na załogi w miejscach pracy”44. O wytaczanie spraw karnych „wcielonym do wojska byłym organizatorom i uczestnikom antysocjalistycznych demonstracji” upominał się u szefostwa zarządów okręgów wojskowych płk Antoni Kubicki, zwracając swym podwładnym uwagę na konieczność ostrzejszej pacyfikacji coraz powszechniejszych „prowokacyjnych i wrogich wystąpień” żołnierzy rezerwy45. Szef WSW gen. Poradko, we wspomnianej już wcześniej notatce do ministra obrony narodowej, pisał natomiast o tej grupie żołnierzy jako o „animatorach bojkotu nowych związków zawodowych”46. Szyfrogramów, notatek i informacji sporządzanych przez oficerów dla swoich zwierzchników, w których przy określeniu osób powołanych w listopadzie 1982 r. na ćwiczenia rezerwy posługiwano się sformułowaniami o wyraźnym zabarwieniu politycznym, tj. „ekstrema byłej »Solidarności«”, „działacze antysocjalistyczni”47, wskazać można jeszcze bardzo wiele.

Powołani na ćwiczenia przeważnie od samego początku, tj. od momentu otrzymania doręczanych im osobiście kart powołania, zdawali sobie sprawę z prewencyjnego i represyjnego charakteru „branki w kamasze”48. O tym, jaki był klucz doboru rezerwy, osobiście poinformował Józefa Pinterę jego były dowódca, u którego interweniował, zaniepokojony otrzymaniem przydziału niezgodnego ze swoją specjalizacją: „Zdziwiło mnie, że nie jest to moja macierzysta jednostka. […] Zdenerwowany pojechałem do mojej jednostki i poprosiłem o wyjaśnienie. Dowódca był równie zaskoczony, twierdził, że z pewnością to nieporozumienie, a ponieważ jednostka jest w strukturze ochrony lotniska wojskowego, to decyzja po jego interwencji będzie na pewno cofnięta. Pojechał do Wojskowej Komendy Uzupełnień [w Bydgoszczy]. Po powrocie przyniósł mi wiadomości szokujące. Podkreślił, że mówi mi to w wielkiej tajemnicy. Okazało się, że jest bezradny, ponieważ mamy do czynienia z nową formą internowania w odniesieniu do – jak go wprost poinformowano – »ekstremy Solidarności«”49. Znalazło to potwierdzenie we wpisie w książeczce wojskowej Pintery, w której okres jego pobytu w JW nr 1636 został zaklasyfikowany jako internowanie50.

O powszechnym wśród powołanych na „ćwiczenia rezerwy” przekonaniu, że ich jesienne skierowanie do jednostek wojskowych służy izolacji ze względów politycznych i nie ma nic wspólnego z ustawowym „umacnianiem obronności PRL”, świadczą dobitnie zachowane resortowe oceny nastrojów wśród wcielonych. Pułkownik Marian Wichrzyński, pisząc o rezerwistach umieszczonych w specjalnych obozach wojskowych na terenie Pomorskiego Okręgu Wojskowego (w Chełmnie, Trzebiatowie, Unieściu, Czarnem i Budowie), stwierdził, iż powołania do wojska są traktowane przez wcielonych jako „swoista forma internowania zakonspirowanego przez SB”, i wskazał także na argumenty podnoszone przez rezerwę na poparcie takiego twierdzenia: „nieprzydzielenie broni, pokrywanie się czasokresu odbywania szkolenia z zapowiadanymi akcjami protestacyjnymi, skierowanie do jednostek na ogół niezgodnie z posiadanymi specjalnościami oraz izolowania [„rezerwistów” – M.Sz.] od środowiska żołnierzy służby zasadniczej”51. Podobne przekonanie było rozpowszechnione wśród wcielonych na terenie pozostałych okręgów wojskowych. W Śląskim Okręgu Wojskowym „zanotowano wypowiedzi [rezerwistów – M.Sz.], że zostali wcieleni do wojska m.in. po to, aby ułatwić organom ścigania wdrożenia postępowań karnych pod pretekstem naruszania dyscypliny wojskowej i zastosowania tą drogą dolegliwości za prezentowaną postawę polityczną”52, w Warszawskim „większość wcielonych poddaje [sic!] w wątpliwość prawne powołania ich na przeszkolenie – bez uprzednich badań lekarskich i uwzględnienia aktualnego stanu zdrowia. Z tego powodu niektórzy dają wyraz swej niechęci do służby wojskowej. Część natomiast fakt wcielenia interpretuje wyłącznie w kategoriach »represyjnych« – jako »forma dalszego ich internowania«, »zemsta organów SB i dyrekcji zakładów pracy«, »odwet za przynależność do Solidarności« itp.”53

Żadnych złudzeń co do represyjnego charakteru powołań nie miała również kadra wojskowa, w normalnych warunkach poboru odpowiedzialna za planowanie, nadzór i przebieg szkolenia, a w wypadku sformowanych jesienią 1982 r. specjalnych obozów wojskowych – za działania związane z „rozpoznaniem operacyjnym” wcielonych i „przeciwdziałaniem przejawianym przez nich wrogim postawom politycznym” (w praktyce sprowadzało się to do wyłaniania osób „uznawanych w poszczególnych kompaniach za nieformalnych przywódców” i poddawania ich „szczególnej kontroli operacyjnej”)54. W zakresie pacyfikowania podejmowanych przez rezerwę prób manifestowania swoich poglądów i niezależnych postaw antyreżimowych, sięgnęła ona po bogaty repertuar środków represyjnych: „Zarządzano wielogodzinne stanie na mrozie i wietrze, kopanie rowów, zmuszano do donoszenia na kolegów w zamian za przepustki, widzenia, namawiano do podpisania lojalki, wyśmiewano się z symboli religijnych, grożono prokuratorem, wymierzeniem kary aresztu wojskowego, zmuszano do pracy ponad siły, zarządzano rewizje osobiste, alarmy nocne, wymuszano oświadczenia, zmuszano do kopania grobu, wzbudzano lęk o przyszłość, zdrowie, namawiano do opuszczenia kraju, przystawiano pistolet do głowy, celowano w kierunku żołnierza, wymachiwano bronią, straszono odmową dania leków, grożono pozbawieniem życia, zarządzano kary zbiorowe, marszobiegi, czołganie w błocie, straszono wywiezieniem na wschód, wygaszano piecyki w namiotach w godz. 6.15–19.00, wielokrotnie [rozkazywano] wykonywa[nie] [tych] sam[ych] zada[ń], słownie poniżano, znieważano, grożono pobiciem, utopieniem w Wiśle, grożono pozbawieniem wolności, zmuszano do przenoszenia zmarzniętych krowich odpadów, obrażano i wyśmiewano się z przekonań politycznych, rewidowano odwiedzających, cenzurowano listy, zmuszano do stania na jednej nodze, sprzątania sznurówkami, ciężkiej fizycznej pracy ukierunkowanej na upokorzenie i zadawanie bólu”. Represje polegały również na ostentacyjnym nazywaniu rezerwistów: „więźniami politycznymi, wyrzutkami społeczeństwa, powołanymi prewencyjnie, obciążonymi działalnością antypaństwową, przywódcami wrogich akcji, niepewnym elementem, pododdziałami ekstremy »Solidarności«, społecznie nieprzystosowanymi, reprezentującymi niskie wartości ideowo-moralne, obciążonymi destrukcyjną działalnością wymagającą reedukacji społecznej, systematycznie zakłócającymi porządek publiczny, kontrrewolucyjnymi siłami dywersji ideologicznej, zagrożeniem dla socjalizmu, zboczeńcami, kryminalistami, złodziejami i chuliganami. Ostro i rygorystycznie stosowano reżim wojskowy”55.

Powyższe przykłady stosowania dotkliwych represji i szykan wobec powołanych na fikcyjne „ćwiczenia” rezerwistów, w przeciwieństwie do informacji o ich „kontrwywiadowczym zabezpieczeniu” i celowej izolacji, nie znajdowały oczywiście odzwierciedlenia w ówczesnej dokumentacji o charakterze sprawozdawczo-informacyjnym, w tym m.in. w materiale przygotowywanym na bieżąco przez Główny Zarząd Polityczny MON. Można w nim natomiast odnaleźć wzmianki o żołnierzach pododdziałów specjalnych, określające ich zachowanie na „ćwiczeniach” jako „prezentowanie negatywnych postaw politycznych”, „poddawanie [sic!] w wątpliwość podstaw prawnych powołania ich na przeszkolenie” oraz „interpretowanie faktu wcielenia wyłącznie w kategoriach represyjnych”56. Charakterystycznym przykładem tego typu eufemistycznego ujęcia funkcjonowania wojskowych obozów specjalnych jest pochodzące z 1983 r. opracowanie podsumowujące aktywność WSW w okresie krótko przed wprowadzeniem i bezpośrednio po wprowadzeniu stanu wojennego: „W sytuacji, gdy kierownictwo partii i państwa podjęło szereg długofalowych i wielopłaszczyznowych […] przedsięwzięć, mających charakter dyscyplinujący życie polityczne i gospodarcze w kraju, istotnym stało się eliminowanie na pewien okres z określonych środowisk i podjęcie procesu wychowania społecznego tych osób, które inspirowały i organizowały ekscesy zakłócające proces normalizacji, bądź też przejawiały skłonność do popełniania przestępstw kryminalnych. Ten trudny obowiązek wzięło na siebie wojsko poprzez […] powołanie w listopadzie 1982 r. na trzymiesięczne przeszkolenie w specjalnie utworzonych pododdziałach ponad 1500 rezerwistów spośród ekstremalnych działaczy b. »Solidarności«. Celem tego przedsięwzięcia było zapobieżenie prowadzeniu przez nich wrogiej i destrukcyjnej działalności wśród załóg największych zakładów pracy, a także uniemożliwienie im udziału w tzw. akcjach protestacyjnych i zamieszkach ulicznych. Wcielenie tych osób do wojska postawiło szczególnie trudne zadanie przed kontrwywiadem wojskowym. Nie wolno było w warunkach stanu wojennego dopuścić do prowadzenia przez nich wrogiej i destrukcyjnej działalności wewnątrz pododdziałów, do których zostali wcieleni. Oficerowie kontrwywiadu zorganizowali i prowadzili szczególnie aktywne i wnikliwe rozpoznanie sytuacji w tych pododdziałach. Wspólnie z dowództwem i aparatem partyjno-politycznym podejmowali zdecydowane działania wychowawcze, dyscyplinujące, a w skrajnych przypadkach i karne, aby w zarodku zapobiegać zamiarom i próbom prowadzenia wrogiej działalności. Działania te doprowadziły do tego, iż w pododdziałach tych, skupiających element o zdecydowanie negatywnych postawach politycznych i wysoce zdemoralizowany, sytuacja została opanowana i była skutecznie kontrolowana przez kontrwywiad”57.

Podobne spojrzenie po prawie 30 latach przedstawił gen. Władysław Ciastoń, odpowiedzialny za wydanie polecenia typowania przez SB w całym kraju kandydatów na „ćwiczenia” rezerwy. W wyjaśnieniach złożonych w 2010 r. przed prokuratorem IPN – KŚZpNP dawny szef jednostek operacyjnych SB, podważając swoją znaczącą rolę w realizacji zadania wyizolowania działaczy „Solidarności” z dużych zakładów pracy przed zapowiedzianym listopadowym strajkiem generalnym, stwierdził: „pracując w MSW, realizowałem przydzielone mi zadania mieszczące się w moich obowiązkach służbowych, nigdy nie przekraczając obowiązującego w tym czasie prawa. Przede wszystkim zajmowałem się ochroną gospodarki narodowej i uważałem, że spełniam bardzo pożyteczną rolę dla mojej ojczyzny”58. W innym miejscu Ciastoń, zaprzeczając wprost jakiemukolwiek swojemu związkowi z całą sprawą, stwierdził także: „Nic mi również nie wiadomo, aby Służba Bezpieczeństwa przekazywała wojsku informacje dotyczące osób, które miałyby zostać powołane do wojska z myślą dokuczenia tym osobom”59.

Aby właściwie ocenić treść tych stwierdzeń, warto zestawić je ze współczesną dokumentacją świadczącą nie tylko o wiedzy gen. Ciastonia na temat organizacji specjalnych „ćwiczeń” dla rezerwistów typowanych spośród osób „stanowiących potencjalne zagrożenie”, ale również potwierdzającą inspirowanie przez niego działań, których celem było „pozbycie się niektórych z tych osób przez wcielenie ich do czynnej służby wojskowej lub powołanie na okresowe ćwiczenia”60. Dokumentację taką stanowi m.in. przekazany przez Ciastonia komendantom wojewódzkim MO komunikat, w którym powoływał się on na wspominany już wyżej szyfrogram płk. Józefa Sasina. Dyrektor Departamentu V MSW odpowiedzialny za wydanie polecenia przygotowującego „brankę w kamasze”, podobnie jak gen. Siwicki odpowiadający za realizację operacji ze strony Sztabu Generalnego WP, w trakcie prowadzonego przez prokuratora śledztwa nie zanegowali swojej roli w akcji, odmówili jednak składania wyjaśnień, nie przyznając się do winy61.

Wymienione trzy osoby to jedynie niewielka część głównych odpowiedzialnych za realizację jednej z najdotkliwszych i najszerszych w swojej skali represji okresu stanu wojennego. Obok Ciastonia, Sasina i Siwickiego odpowiedzialność tę ponoszą również nieżyjący już dzisiaj generałowie: Antoni Jasiński (LWP), Józef Beim (MO), Bogusław Stachura (SB) i Edward Poradko (WSW)62. Inspiratorami akcji byli również niewątpliwie generałowie Wojciech Jaruzelski (MON) i Czesław Kiszczak (MSW). Żadnych wątpliwości co do tego faktu nie pozostawiają osoby zeznające w latach 2009–2011 w śledztwie prowadzonym przez prokuratora Mieczysława Górę z OKŚZpNP w Gdańsku na okoliczność funkcjonowania w latach 1982–1983 wojskowego obozu specjalnego w Chełmnie, m.in. płk Czesław Wiejak (zastępca szefa SB MSW), gen. Henryk Dankowski (dyrektor Departamentu III MSW) czy płk Maciej Gołębiowski (zastępca dyrektora Departamentu V MSW). Niezależnie od siebie wyrazili oni opinię, iż „cała operacja na pewno odbywała się za zgodą najwyższych władz państwowo-politycznych”63, „polecenie typowania osób przeznaczonych na ćwiczenia wojskowe […] mógł […] wydać minister Czesław Kiszczak lub zastępca ministra szef SB Władysław Ciastoń (inni wiceministrowie raczej nie mieli możliwości wydać takiego polecenia)”64 oraz że „inicjatywa wcielania do wojska ludzi aktywnie występujących przeciwko tworzeniu nowych związków zawodowych musiała pochodzić od kierownictwa resortu, a nie mogła być inicjatywą samego dyrektora Departamentu V MSW. Dyrektor Departamentu V nie był przełożonym szefów wojewódzkich [struktur SB], w związku z tym nie mógłby im zlecać wykonania takich czynności – wytypowania osób niezgadzających się na utworzenie nowych związków zawodowych. Przełożonym szefów wojewódzkich [struktur SB] był minister Czesław Kiszczak. Przypuszczam, że takie przedsięwzięcie bez wiedzy Kiszczaka nie mogłoby się odbyć. Szczególnie, że Kiszczak wywodził się z wojska, z WSW, a osoby miały być wcielane do wojska”65.

Takie stanowisko potwierdza również osoba spoza MSW, pracująca w 1982 r. w Sztabie Generalnym WP. Bolesław Polak, oficer wchodzącego w skład tej struktury Zarządu X Mobilizacji i Uzupełnień, zeznał również, że „rozkaz powołania jakichkolwiek żołnierzy rezerwy na ćwiczenia rezerwy mógł wydać szef Planowania Organizacyjno-Mobilizacyjnego Sił Zbrojnych. W 1982 r. pełnił te obowiązki Antoni Jasiński. W mojej ocenie gen. Antoni Jasiński był [jednak] tylko centralnym wykonawcą decyzji o powołaniu osób na ćwiczenia wojskowe, a rzeczywista decyzja była podejmowana na szczeblu partyjno-rządowym”66.

Rozległą wiedzę Jaruzelskiego (ówczesnego premiera, ministra obrony narodowej, I sekretarza KC PZPR, szefa WRON i przewodniczącego KOK) oraz idącą z nią w parze akceptację dla planu i realizacji „zielonych” internowań potwierdzają kierowane do niego przez szefa WSW gen. Poradkę szczegółowe informacje i notatki dotyczące ówczesnej sytuacji w wojsku, w tym również w szeregach „żołnierzy rezerwy – ekstremistów byłego NSZZ »Solidarność«”67. Sprawa internowania działaczy opozycji solidarnościowej w wojskowych obozach specjalnych była później przedstawiana przez Jaruzelskiego według znanej, wielokrotnie przez niego prezentowanej strategii realizowania planu „mniejszego zła”. Warte podkreślenia jest to, że generał nie kwestionował politycznego podłoża powołań na jesienno-zimowe „ćwiczenia rezerwy”. Tłumaczył, iż „były one zgodne z logiką tamtego czasu, stanu wojennego”. Przyznawał, że „faktyczną intencją było odizolowanie osób, które według organów bezpieczeństwa zagrażały porządkowi publicznemu”, i starał się przekonać, iż „wcielenie niektórych z tych osób pozwoliło uniknąć wynikających ze stanu wojennego, dalej idących represji w postaci aresztowania i osądzenia”. Podejmował także próbę podważenia represyjności tej formy walki z podziemiem solidarnościowym, sprowadzając powołanie rezerwistów na „ćwiczenia wojskowe” do „inteligentnego internowania”68. Poza trafnym zdefiniowaniem przez Jaruzelskiego samej formy restrykcji (internowanie, a nie powołanie na „ćwiczenia rezerwy”), należy zwrócić uwagę, iż zastosowane sformułowanie, poprzez „zmiękczające” określenie samego zjawiska, umożliwia pominięcie istoty sprawy, czyli potwierdzenia posiadanej wiedzy i akceptacji dla wielu form represji stosowanych wobec „rezerwistów” w specjalnych obozach wojskowych.

Zeznania generałów Jaruzelskiego i Kiszczaka mogą zresztą stanowić modelowy przykład prezentowania zrelatywizowanej wizji funkcjonowania specjalnych obozów dla „rezerwy”. Obaj przyznają – po okazaniu odnośnych dokumentów – iż „ćwiczenia wojskowe wykorzystano jako pretekst do tego, aby odizolować element ekstremalny i wichrzycielski od środowisk w dużych aglomeracjach miejskich”. Uzasadniają to również koniecznością utrzymania przez władzę „spokoju w państwie” i zapobieżenia „strajkom, rozlewowi krwi i zakłóceniom w produkcji”69.

Odpowiedzialnościąza pomysł wcielenia działaczy opozycji do wojska Jaruzelski obarczył MSW, a Kiszczak tzw. dyrektoriat70, zastrzegając jednak, iż decyzja mogła zapaść na niższym szczeblu71. Obaj generałowie zakończyli swoje relacje potwierdzeniem, iż „formalnie nie było powodów powołania rezerwistów”, a ćwiczenia wojskowe służyły izolacji, „inteligentnemu internowaniu” przeciwników polityki władz komunistycznych, samą kwestię represji uznali zaś za nieistniejącą.

W zasłanianiu się niepamięcią jeszcze dalej poszedł m.in. ówczesny szef Głównego Zarządu Politycznego WP gen. Józef Baryła. Pomimo iż w sporządzanych co kilka dni przez podległą mu strukturę informacjach „o nastrojach w siłach zbrojnych” znajduje się wiele wiadomości o osobach wcielonych do pododdziałów specjalnych i ich „negatywnych postawach politycznych”72, w 2010 r. generał zeznał: „Nic nie słyszałem o wcielaniu do wojska na ćwiczenia ówczesnej opozycji”73. Podobna postawa jest charakterystyczna dla sporej części osób odpowiedzialnych za realizację operacji w poszczególnych okręgach wojskowych74, nawet w przypadkach bezpośredniego potwierdzenia udziału w tej akcji75. Duża część osób podkreślała, iż zdawała sobie sprawę z typowania „rezerwistów” przez SB i WSW – a zatem wiedziała, iż nie chodzi o szkolenie, lecz izolację opozycji – ale „nie miała z tą sprawą nic wspólnego” i traktowała swój udział w niej jako wykonywanie czynności służbowych zlecanych z woli najwyższych władz państwowych76. Zdzisław Ostrowski, ówczesny zastępca dowódcy POW do spraw Ogólnych, ujmował to następująco: „Logicznie myślący człowiek zdawał sobie sprawę, że nie chodzi o szkolenie rezerwy, ale o ich izolację od społeczeństwa. Ich przydatność dla spraw obronności kraju była żadna. […] W tym czasie, aby tworzyć takie pododdziały, musiała być decyzja polityczna. Żaden generał nie był w stanie sobie powołać niesubordynowanych wobec władzy ludzi”77.

W odniesieniu do specjalnego obozu wojskowego w Chełmnie (JW nr 1636) kluczowe decyzje w sprawie rozkazów, zarządzeń i wytycznych zlecanych do realizacji przez Sztab Generalny WP podejmowało dowództwo POW i WSW. Na czele okręgu stał wówczas gen. dyw. Józef Użycki, jego zastępcą i jednocześnie szefem Sztabu POW był gen. bryg. Zbigniew Blechman78, a zastępcą ds. organizacyjno-mobilizacyjnych – płk Jan Popiel79. Komórce kierowanej przez Popiela podporządkowany był Oddział X Mobilizacyjny Dowództwa POW, którego szefem w listopadzie 1982 r. był płk Władysław Szczotka80. Zadaniem Oddziału X było planowanie powołań żołnierzy rezerwy oraz administrowanie zasobami rezerw osobowych na terenie okręgu81.

9 Pomorski Pułk Pontonowy w Chełmnie, którego dowódcą był mjr Marian Łuczak82, a gdzie w listopadzie 1982 r. umieszczono ponad 300 rezerwistów wytypowanych z powodów politycznych, był podporządkowany Szefostwu Wojsk Inżynieryjnych POW na czele z płk. Franciszkiem Gachem i jego zastępcą płk. Kazimierzem Górnym83. Planowanie ćwiczeń podlegało Oddziałowi X i jednostce w Chełmnie, a nadzór nad ich przebiegiem i zabezpieczeniem materiałowo-technicznym sprawowało Szefostwo Wojsk Inżynieryjnych.

Generalna odpowiedzialność za realizację powołań rezerwistów spoczywała na zastępcy szefa Sztabu POW ds. organizacyjno-mobilizacyjnych płk. Popielu. W telegramie z 27 października 1982 r. informował on podporządkowane zastępcy dowódcy POW ds. Obrony Terytorialnej Kraju84 wojewódzkie sztaby wojskowe (WSzW) o szczegółach zarządzenia szefa Sztabu Generalnego WP nr 0141/Mob. z 26 października 1982 r., jednocześnie polecając ich szefom (i zastępcom ds. organizacyjno-mobilizacyjnych) przeprowadzenie z dniem 5 listopada 1982 r. konkretnej liczby powołań do danych jednostek wojskowych85.

Tabela 1. Zestawienie planowanej liczby powołań rezerwistów do poszczególnych jednostek wojskowych zlecone do przeprowadzenia przez WSzW z terenu POW

WSzW (szef WSzW, zastępca szefa WSzW ds. organizacyjno-mobilizacyjnych)

Chełmno

(JW nr 1636)

Unieście

(JW nr 3691)

Trzebiatów

(JW nr 3126)

Czerwony Bór

(JW nr 3466)

Bydgoszcz (płk Józef Musiał, płk Edmund Przybylski)

18

2

–

10

Gdańsk (płk Zenon Molczyk, ppłk Jan Kręczkowski)

71

–

35

18

Elbląg (płk Tadeusz Matejko, ppłk Henryk Goliszewski)

20

18

–

2

Konin (ppłk Herbert Gruca, ppłk Bolesław Bojarski)

2

–

–

2

Koszalin (płk Zbigniew Szymański, płk Jerzy Kęsik)

52

2

–

9

Łódź (ppłk Kazimierz Garbacik, płk Mieczysław Cieślik)

44

2

–

13

Olsztyn (płk Henryk Święcicki, ppłk Andrzej Hałata)

22

8

–

10

Płock (płk Zbigniew Podgórski, ppłk Marian Konopiński)

9

20

–

14

Piła (płk Jan Kwissa, płk Edward Cudnowski)

–

5

–

–

Słupsk (płk Józef Jeż, ppłk Stanisław Guniewicz)

32

–

–

6

Szczecin (płk Roman Peciak, płk Hubert Terlecki)

24

18

–

13

Toruń (płk Stanisław Spasiuk, płk Czesław Dobry)

4

–

25

10

Włocławek (płk Aleksander Sempławski, płk Jan Urbankiewicz)

2

–

15

3

Razem

300

75

75

110

Źródło: AIPN, 1409/30, Telegram zastępcy szefa Sztabu POW ds. organizacyjno-mobilizacyjnych płk. Jana Popiela do szefów WSzW, 27 X 1982 r., k. 138–143; AIPN By, 674/1, Rozkaz specjalny nr  0227 szefa Sztabu POW gen. bryg. Z. Blechmana, 26 X 1982 r., k. 470–472.

Jednostkami podporządkowanymi wytycznym WSzW były wojskowe komendy uzupełnień, zajmujące się m.in. organizacją doręczania kart powołania. Wiadomo jednak, iż ze względu na bardzo szybkie tempo przeprowadzenia operacji oraz jej pozawojskowy charakter część kart została przekazana in blanco do komend wojewódzkich MO86. W swoim telegramie płk Popiel określił ostateczną datę zakończenia tej akcji na 29 października, jednocześnie polecając złożenie najpóźniej do 7 listopada telegraficznego meldunku o ostatecznej liczbie żołnierzy rezerwy powołanych na ćwiczenia z podziałem na wyszkolonych i niewyszkolonych oraz uwagami dotyczącymi dyscypliny stawiennictwa87.

Z zeznań ówczesnych pracowników WKU wiadomo, iż październikowe powołania budziły daleko idące wątpliwości, zarówno co do prawidłowości, jak i zasadności ich przeprowadzenia: nie zachowano czternastodniowego terminu (od momentu wysłania karty) powołania do mobilizacji, nie było także żadnej potrzeby uzupełniania deficytowych specjalności wojskowych i przekwalifikowywania rezerwistów. Ponadto „nie było nigdy [dotąd] praktykowane, żeby listy rezerwistów były przygotowywane przez milicję do jednostek podległych bezpośrednio MON”88. „Nietypowość” tego powołania polegała również na tym, iż nie było ono wcześniej planowane, a praktyka była taka, iż wojskowe ćwiczenia rezerwy były wpisane w roczne plany przesyłane do realizacji do WKU przez WSzW89.

Pobór, jak już była o tym mowa, był skoordynowany z działaniem kontrwywiadu wojskowego. Szefem Zarządu WSW na terenie POW (z siedzibą w Bydgoszczy) był w tym okresie płk Marian Wichrzyński, a jego zastępcą, pełniącym jednocześnie funkcję szefa Oddziału III Zarządu WSW POW – płk Aleksander Rogoziński. Zarządowi podlegało 7 oddziałów zlokalizowanych w Bydgoszczy, Toruniu, Łodzi, Szczecinie, Koszalinie, Gdańsku i Olsztynie90. 9 Pomorski Pułk Pontonowy w Chełmnie był podporządkowany Oddziałowi WSW w Toruniu, którego szefem był płk Zdzisław Kałat, funkcję zastępcy i jednocześnie szefa Wydziału III operacyjnego pełnił ppłk Jerzy Rzepecki91. Jednostka wojskowa nr 1636 w Chełmnie była „obsługiwana” przez Oddział WSW w Toruniu w ramach teczki obiektowej, którą prowadził kpt. Witold Dobrowolski (jako tzw. oficer obiektowy)92. W momencie zorganizowania ćwiczeń dla „elementu niepewnego politycznie” do jednostki został jednak skierowany kpt. Edmund Kopaczewski z zadaniem prowadzenia i dokumentowania specjalnego nadzoru nad „rezerwistami” oraz podejmowania wobec nich działań operacyjnych. W Chełmnie funkcjonował on „pod przykryciem”, jako zastępca dowódcy batalionu ds. szkolenia: „Dostałem rozkaz wyjazdu i miałem tam być 24 h na dobę bez możliwości przyjazdu do Torunia. Miałem obsługiwać kontrwywiadowczo tych wcielonych rezerwistów. […] Przebywałem w Chełmnie od początku listopada do końca ćwiczeń. Ja nie nocowałem na terenie zgrupowania, zakwaterowany byłem w hotelu wojskowym w Chełmnie. Pracowałem w gabinecie kpt. Dobrowolskiego. […] Z tego co wiem, to były prawdopodobnie zastosowane w koszarowcu, w którym byli zakwaterowani rezerwiści, środki techniki operacyjnej, czyli podsłuch. Ja otrzymywałem informacje, komunikaty z podsłuchów, dlatego przypuszczam, że takie środki były. Decydował o zastosowaniu środków techniki operacyjnej płk Rzepecki. […] Miałem również źródła osobowe w grupie rezerwistów, które sam pozyskałem podczas rozmów. Ja byłem na Zgrupowaniu Poligonowym kilka razy w tygodniu, w zasadzie każdego dnia. […] Według mojej oceny te ćwiczenia były zagrywką polityczną mającą na celu umożliwienie powstania OPZZ w dużych zakładach pracy, gdzie była opozycja”93.

Oddział WSW w Toruniu nie dysponował własną komórką techniki operacyjnej, więc zadania zlecane przez tę jednostkę realizował Wydział I Oddziału IV Zarządu WSW POW94. Żołnierze tej komórki byli odpowiedzialni za założenie instalacji podsłuchowej w kilku salach, w którym zakwaterowano „rezerwistów” w pierwszych dniach listopada. Wniosek w tej sprawie złożył zastępca Oddziału WSW w Toruniu ppłk Rzepecki, a jej realizację zlecono szefowi Wydziału I Oddziału IV Techniki Operacyjnej WSW POW płk. Feliksowi Mrozowskiemu: „Technicznie wyglądało to tak, że w sali żołnierskiej montowano mikrofon przewodowy lub bezprzewodowy, organizowano punkt odbioru. Jeden punkt odbioru musiał obsługiwać jeden pracownik. Całość rozmów nie była nagrywana. Tylko te, które były istotne. Po skończeniu dnia eksploatujący podsłuch sporządzał komunikat, który przesyłał do Wydziału I Oddziału IV WSW POW Zarządu w Bydgoszczy, gdzie były rejestrowane i przesyłane do organu zlecającego podsłuch w tym wypadku do Oddziału WSW w Toruniu, skąd komunikat trafiał do mjr. Kopaczewskiego. […]. Dokumentacja związana z podsłuchem była niszczona po pięciu latach. Takie były wtedy zarządzenia”95.

Specjalne zabezpieczenie „rezerwistów” przez WSW miało również charakter prewencyjny. W czasie zgrupowania chełmińskiej rezerwy na poligonie na Kępie Panieńskiej, na wale przeciwpowodziowym pojawiały się o różnych porach uzbrojone samochodowe patrole żołnierzy z Delegatury WSW w Chełmnie. Za realizację tej formy represji był odpowiedzialny szef tamtejszej delegatury WSW Leszek Sokołowski. Polecenie w tej sprawie usłyszał od zastępcy szefa Oddziału WSW w Toruniu ppłk. Rzepeckiego96.

Jesienne powołanie na ćwiczenia rezerwy osób „prezentujących negatywne postawy polityczne i oddziaływujących destrukcyjnie na załogi w miejscach pracy” przeprowadzono w niezwykle szybkim tempie. 21 października 1982 r. do kilkudziesięciu komend wojewódzkich MO rozesłany został szyfrogram dyrektora Departamentu V MSW płk. Józefa Sasina, w którym zawarte zostało polecenie wytypowania osób „podejrzanych o aktywne występowanie przeciwko tworzeniu nowych związków zawodowych i czynną wrogą działalność”. Sasin informował również o celu sporządzenia takich list i prosił o współpracę SB z WSW w sprawie wskazania, którzy z powołanych rejestrowani są jako osobowe źródła informacji97. Równocześnie zastępca szefa Sztabu Generalnego WP gen. Antoni Jasiński na telekonferencji z zastępcami dowódców okręgów wojskowych przedstawił założenia organizacyjne tej operacji leżące po stronie MON. Jest to pierwszy znany dokument, w którym 9 Pomorski Pułk Pontonowy został wskazany jako jednostka, do której proponowano wcielić rezerwę98.

Tego samego dnia zastępca dowódcy POW i jednocześnie szef Sztabu POW gen. bryg. Zbigniew Blechman informował WSzW z podległego sobie terenu o konieczności dotrzymania terminu powołań i przybliżonej liczbie osób przewidzianych do odbycia ćwiczeń w danych jednostkach99. 24 października zastępca szefa Sztabu POW ds. organizacyjno-mobilizacyjnych płk Popiel dysponował już ilościowym wykazem poborowych i żołnierzy rezerwy, sporządzonym według podziału na WSzW i wchodzące w ich skład WKU, łącznie z wyszczególnieniem nazw zakładów pracy100. 26 października wydane zostało podpisane przez gen. Jasińskiego zarządzenie szefa Sztabu Generalnego WP, które precyzowało wiele kwestii związanych z powołaniami na ćwiczenia rezerwy, w tym ściśle określało terminy doręczenia kart powołania (do 29 października) i moment wcielenia (5–6 listopada). O szczegółach całej operacji Sztab Generalny WP miał zostać poinformowany najpóźniej do 8 listopada.

Zarządzenie to finalizowało właściwie sprawę na poziomie centralnym. Jest ono również świadectwem zakończenia akcji typowania osób przewidzianych do odbycia „ćwiczeń wojskowych” przez SB i WSW. Imienne listy z poszczególnych KW MO (Bydgoszcz, Gdańsk, Elbląg, Konin, Koszalin, Łódź, Olsztyn, Piła, Płock, Słupsk, Szczecin, Toruń i Włocławek) trafiały pocztą tajną do odpowiednich WKU101. W przypadku Bydgoszczy dysponujemy listą z Zakładów Naprawy Taboru Kolejowego, sporządzoną 22 października 1982 r. przez tutejszego „oficera obiektowego” por. Macieja Szczepanka102. Żadna z wymienionych na niej osób nie została jednak uwzględniona w planach izolacji, co może świadczyć o tym, iż podobne zestawienia przesyłane były z innych zakładów pracy (najpewniej przez naczelników wydziałów) do zastępcy komendanta wojewódzkiego MO ds. SB i tutaj dokonywano weryfikacji, tworząc spis ostateczny.

W dwa dni po wydaniu wspomnianego zarządzenia zostały przygotowane odpowiednie dokumenty zarządzone do wykonania w poszczególnych okręgach wojskowych. Zarządzenie nr 0232 szefa Sztabu POW z 28 października 1982 r. (podpisane w jego zastępstwie przez płk. Popiela) regulowało wiele szczegółów organizacyjnych związanych z listopadowym powołaniem103. Dowódcom poszczególnych związków taktycznych i oddziałów polecono „zabezpieczyć pod względem […] politycznym i kwatermistrzowskim wcielenie żołnierzy rezerwy w dniu 5 XI 1982 r., [a] do organizacji pododdziałów i ich szkolenia wykorzystać szczególnie dobraną kadrę”104. Dowódcami kompanii i plutonów mieli zostać mianowani przez nich żołnierze zawodowi (oficerowie i podoficerowie), a drużyn – żołnierze zasadniczej służby wojskowej (podoficerowie z doświadczeniem w dowodzeniu). Każdy dowódca miał mieć nieetatowego zastępcę ds. politycznych, rekrutowanego „spośród oficerów zawodowych aparatu partyjno-politycznego”105. Ponadto w zarządzeniu nr 0232 wymieniono konkretne jednostki, których dowódcy zostali zobowiązani do sformowania kompanii rezerwistów w podanych składach ilościowych (z uwzględnieniem 15 proc. nadwyżki „na zabezpieczenie stawiennictwa i ewentualne wykruszenie”) oraz wydzielenia z nich i skierowania z dniem 3 listopada części kadry do dyspozycji dowódcy JW nr 3466 w Czerwonym Borze106.

Tabela 2. Zestawienie ilości planowanych kompanii rezerwy i liczby wcielanych do nich rezerwistów w poszczególnych jednostkach wojskowych z terenu POW

Jednostka wojskowa

Liczba kompanii rezerwy

Liczba rezerwistów (w sumie)

TRZEBIATÓW (woj. szczecińskie) 36 Pułk Zmechanizowany (JW nr 3126)

1

75

UNIEŚCIE (Wybrzeże Słowińskie) 19 Brygada Saperów (JW nr 5691)

1

75

CZARNE (woj. słupskie) 28 Pułk Czołgów Średnich (JW nr 2198)

1

75*

BUDOWO (woj. koszalińskie) 68 Pułk Czołgów Średnich (JW nr 1013)

1

75*

CHEŁMNO (woj. toruńskie) 9 Pomorski Pułk Pontonowy (JW nr 1636)

4

4×75 (300)

W sumie

8

600

* Powołani przez WSzW WOW. Por. P. Piotrowski, Kompanie polowe..., s. 442.

Źródło: AIPN By, 674/1, Zarządzenie nr 0232 szefa Sztabu POW w sprawie powołania żołnierzy rezerwy na ćwiczenia wojskowe podpisane wz. przez płk. Jana Popiela, zastępcę szefa Sztabu POW ds. organizacyjno-mobilizacyjnych, 28 X 1982 r., k. 484.

Pułkownik Popiel w zarządzeniu uregulował także zadania Oddziału X Sztabu POW, odpowiedzialnego za opracowanie planu „powołania żołnierzy rezerwy oraz wydanie stosownych wytycznych dla wojewódzkich sztabów wojskowych”107. Dokument ten zawierał polecenie jego zniszczenia w marcu 1983 r. Wpływ pisma do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego został odnotowany w dzienniku korespondencji przychodzącej pod datą 3 listopada. W dzienniku na bieżąco rejestrowano również listy z poszczególnych WKU POW dotyczące żołnierzy rezerwy kierowanych z nich do Chełmna108. Listy te były jednak przekazane do poszczególnych jednostek już kilka dni wcześniej. 30 października trafiły do nich drogą telegraficzną z informacją, iż doręczenie kart powołania zakończono zgodnie z planem, tj. 29 października109.

Następnego dnia po wpłynięciu zarządzenia nr 0232 do kancelarii tajnej jednostki w Chełmnie dowódca 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego mjr Marian Łuczak wydał rozkaz nr Pf 68, stanowiący podstawę organizacji tutejszego wcielenia rezerwistów110. Powołano komisję mającą „zapewnić sprawne przyjęcie i rozdział żołnierzy rezerwy”. W jej skład weszli: mjr Ryszard Chodynicki (szef sztabu i zastępca dowódcy pułku) – przewodniczący, mjr Tadeusz Małolepszy (oficer ds. polityczno-wychowawczych pułku), kpt. Ryszard Sobczak (kwatermistrz pułku), mjr Mieczysław Derdowski (starszy oficer organizacyjno-kadrowy pułku), kpt. Andrzej Ługowski (starszy lekarz pułku). Ściśle określone zostały także zadania dowództwa jednostki (szefa sztabu, zastępców ds. politycznych i liniowych oraz kwatermistrza), a także szefa służb technicznych i starszego lekarza pułku111.

Rozkaz nr Pf 68 regulował również obsadę wszystkich punktów zabezpieczających na miejscu powołanie żołnierzy „rezerwy”112 oraz – co istotniejsze – przedstawiał skład dowództwa 2 batalionu pontonowego (łącznie z kompaniami), w którego ramach zamierzano przeprowadzić „szkolenie”. Osobne miejsce poświęcono w nim wyszczególnieniu obowiązków dowódców 1 i 2 batalionu, odpowiedzialnych m.in. za przygotowanie rejonu zakwaterowania dla dowódców drużyn i 300 żołnierzy rezerwy oraz za wydzielenie parków pontonowych dla szkolenia rezerwistów113.

W rozkazie, o którym mowa, została także ściśle określona organizacja batalionu do szkolenia rezerwy. Zgrupowanie podzielone zostało na pięć kompanii, w tym cztery pontonowe i jedną dodatkową (wcześniej nieplanowaną) inżynieryjno-drogową. Ta ostatnia została sformowana naprędce, być może z założeniem, aby obniżyć w poszczególnych pododdziałach liczbę rezerwistów114. Rozkaz powoływał także dowództwo batalionu. Jego skład w całości wywodził się z kadry 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego z mjr. Edwardem Murawskim na czele. Pozostali dowódcy wchodzący w skład batalionu rezerwy kompanii, plutonów i drużyn w zdecydowanej większości wywodzili się już z innych jednostek, w tym przede wszystkim z pułków pontonowych w Szczecinie (JW nr 1439) i Włocławku (JW nr 3136), oraz brygady saperów w Podjuchach (JW nr 2241)115. Zgodnie z zarządzeniem nr 0232 szefa Sztabu POW w przypadku żołnierzy oddelegowanych do Chełmna na stanowiska dowódców poszczególnych pododdziałów powołani zostali oficerowie zawodowi (dowódcy kompanii), chorąży i podoficerowie zawodowi (dowódcy plutonów) oraz podoficerowie zasadniczej służby wojskowej (dowódcy drużyn).

Tabela 3. Zestawienie obsady personalnej dowództwa wojskowego Zgrupowania Poligonowego na Kępie Panieńskiej i wchodzących w jego skład poszczególnych pododdziałów

Dowództwo 2 batalionu rezerwy – Zgrupowania Poligonowego

Funkcja

Stopień, imię i nazwisko

Jednostka macierzysta

Dowódca

mjr Edward Murawski

JW nr 1636 w Chełmnie

Zastępca dowódcy ds. politycznych

mjr Tadeusz Małolepszy

JW nr 1636 w Chełmnie

Zastępca dowódcy – szef sztabu

kpt. Marian Gosz

JW nr 1636 w Chełmnie

Kwatermistrz

kpt. Andrzej Wojtaszek

JW nr 1636 w Chełmnie

5 kompania pontonowa

Dowódca

kpt. Bolesław Łaba

JW nr 1439 w Szczecinie

Zastępca dowódcy ds. politycznych

por. Bogdan Szulc

JW nr 1955 w ChełmnieI

I Chodzi o 8 szkolny pułk samochodów dowodzony wówczas przez płk. Jana Bublika.

Szef kompanii

st. sierż. Kazimierz SzotowiczII

II Powrócił do macierzystej jednostki 4 I 1983 r. – zastąpił go st. sierż. Kazimierz Korytkowski, AIPN By, 674/13, Rozkaz dzienny nr Pf 2 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 4 I 1983 r., k. 300–301.

JW nr 1439 w Szczecinie

1 pluton

Dowódca 1 plutonu

por. Leszek ŻelazkiewiczIII

III 15 XII 1982 r. zastąpiony przez por. Tadeusza Gajdemskiego z JW nr 1439 w Szczecinie, ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 254 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 15 XII 1982 r., k. 197.

JW nr 1439 w Szczecinie

Dowódca 1 drużyny

kpr. Piotr Skalski

JW nr 1439 w Szczecinie

Dowódca 2 drużyny

kpr. Lech Senda

JW nr 3136 we Włocławku

2 pluton

Dowódca 2 plutonu

ppor. Roman TyszkiewiczIV

IV 4 XII 1982 r. zastąpiony przez por. Stanisława Tarnowskiego z JW nr 1439 w Szczecinie, ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 247 
dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 6 XII 1982 r., k. 144. Stanowisko dowódcy 3 plutonu w 5 kompanii pontonowej zostało uzupełnione 8 XI 1982 r., ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 226 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 8 XI 1982 r., k. 10. Tu też dowódcę 2 drużyny kpr. K. Dłutkowskiego
zastąpił 7 XII 1982 r. kpr. Wiesław Skotak.

JW nr 1439 w Szczecinie

Dowódca 1 drużyny

kpr. Krzysztof Łoziński

JW nr 1439 w Szczecinie

Dowódca 2 drużyny

kpr. Paweł Deleszkiewicz

JW nr 1636 w Chełmnie

3 pluton

Dowódca 3 plutonu

ppor. Bogdan Siewierski

JW nr 1439 w Szczecinie

Dowódca 1 drużyny

kpr. Tadeusz Lewandowski

JW nr 3136 we Włocławku

Dowódca 2 drużyny

kpr. Karol Dłutkowski

JW nr 1636 w Chełmnie

6 kompania pontonowa

Dowódca

por. Zbigniew BaranowskiV

V Po odwołaniu 5 XII 1982 r. zastąpiony przez kpt. Tadeusza Głowackiego z JW nr 3136 we Włocławku, ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 247 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 6 XII 1982 r., k. 144.

JW nr 2241 w Podjuchach

Zastępca dowódcy ds. politycznych

por. Tadeusz Dąbrowski

JW nr 1983 w Świeciu

Szef kompanii

sierż. sztab. Szczepan CzapskiVI

VI AIPN By, 674/13, Rozkaz dzienny nr Pf 226 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 8 XI 1982 r., k. 10–11.

JW nr 2241 w Podjuchach

1 pluton

Dowódca 1 plutonu

por. Jerzy Mądracki

JW nr 2241 w Podjuchach

Dowódca 1 drużyny

st. kpr. Józef Karos

JW nr 2241 w Podjuchach

Dowódca 2 drużyny

kpr. Jerzy Ociepka

JW nr 2241 w Podjuchach

2 pluton

Dowódca 2 plutonu

ppor. Sławomir Berdak

JW nr 2241 w Podjuchach

Dowódca 1 drużyny

kpr. Marian Bednarski

JW nr 2241 w Podjuchach

Dowódca 2 drużyny

kpr. Zbigniew Araminowicz

JW nr 2241 w Podjuchach

3 pluton

Dowódca 3 plutonu

por. Lesław Malinowski

JW nr 2241 w Podjuchach

Dowódca 1 drużyny

kpr. Wiesław Dranka

JW nr 2241 w Podjuchach

Dowódca 2 drużyny

kpr. Krzysztof GołębiewskiVII

VII 14 XII 1982 r. oddelegowany do szkolenia innej kompanii w JW nr 1636 poza batalionem 2, ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 252 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 13 XII 1982 r., k. 185.

JW nr 1636 w Chełmnie

7 kompania pontonowa

Dowódca

por. Jan RozmusVIII

VIII 7 I 1983 r. zastąpiony na tym stanowisku przez chor. Marcina Rymarza z JW nr 3136 we Włocławku, ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 6 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 10 I 1983 r., k. 334.

JW nr 3136 we Włocławku

Zastępca dowódcy ds. politycznych

ppor. Waldemar Walczak

JW nr 1442 w Grudziądzu

Szef kompanii

st. sierż. Zdzisław Matusiak

JW nr 3136 we Włocławku

1 pluton

Dowódca 1 plutonu

ppor. Marek Sarnowski

JW nr 3136 we Włocławku

Dowódca 1 drużyny

kpr. Tadeusz Budka

JW nr 3136 we Włocławku

Dowódca 2 drużyny

kpr. Włodzimierz Tysa

JW nr 3136 we Włocławku

2 pluton

Dowódca 2 plutonu

ppor. Jan Sroka

JW nr 3136 we Włocławku

Dowódca 1 drużyny

kpr. Piotr Czekaj

JW nr 3136 we Włocławku

Dowódca 2 drużyny

kpr. Jan Ignaszak

JW nr 3136 we Włocławku

3 pluton

Dowódca 3 plutonu

ppor. Zbigniew Skupiński

JW nr 3136 we Włocławku

Dowódca 1 drużyny

kpr. Henryk Marczewski

JW nr 3136 we Włocławku

Dowódca 2 drużyny

kpr. Krzysztof UrbanowskiIX

IX W rozkazie podano błędnie „Urbański”, ibidem, k. 140.

JW nr 3136 we Włocławku

8 kompania pontonowa

Dowódca

por. Zbigniew Grabowski

JW nr 1636 w Chełmnie

Zastępca dowódcy

ds. politycznych

por. Stanisław Kozioł

JW nr 1955 w Chełmnie

Szef kompanii

chor. Kazimierz Mazurek

JW nr 1636 w Chełmnie

1 pluton

Dowódca 1 plutonu

ppor. Władysław Zdanowski

JW nr 1636 w Chełmnie

Dowódca 1 drużyny

st. kpr. Stanisław Bykowski

JW nr 2241 w Podjuchach

Dowódca 2 drużyny

kpr. Bogusław Kaczmarczyk

JW nr 2241 w Podjuchach

2 pluton

Dowódca 2 plutonu

ppor. Ryszard Jasik

JW nr 1636 w Chełmnie

Dowódca 1 drużyny

kpr. Krzysztof Radwański

JW nr 2241 w Podjuchach

Dowódca 2 drużyny

kpr. Grzegorz Domagała

JW nr 2241 w Podjuchach

3 pluton

Dowódca 3 plutonu

ppor. Ireneusz Stosik

JW nr 1636 w Chełmnie

Dowódca 1 drużyny

kpr. Edmund Rosiński

JW nr 1636 w Chełmnie

Dowódca 2 drużyny

kpr. Marek Juszczak

JW nr 2241 w Podjuchach

Kompania inżynieryjno-drogowa

Dowódca

kpt. Henryk Rokicki

JW nr 1636 w Chełmnie

Zastępca dowódcy ds. politycznych

por. Waldemar Konwerski

JW nr 1109 w Grudziądzu

Szef kompanii

chor. Ludwik Rosiński

JW nr 1636 w Chełmnie

1 pluton

Dowódca 1 plutonu saperów

ppor. Władysław Sterliński

JW nr 1636 w Chełmnie

Dowódca 1 drużyny

st. szer. Tadeusz Budzik

JW nr 2241 w Podjuchach

Dowódca 2 drużyny

kpr. Andrzej Wolf

JW nr 1439 w Szczecinie

Dowódca 3 drużyny

kpr. Andrzej Macur

JW nr 3136 we Włocławku

2 pluton

Dowódca 2 plutonu inż.-drog.

ppor. Tadeusz WierzbaX

X Tadeusz Wierzba nie objął stanowiska dowódcy 2 plutonu (tak zresztą zeznał jako świadek w śledztwie IPN: OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 9, Protokół przesłuchania świadka Tadeusza Wierzby, 6 X 2009 r., k. 1769). 11 XI 1982 r. dowódcą 2 plutonu inżynieryjno-drogowego został mianowany st. chor. Ireneusz Morawski, dotychczas pełniący służbę w 3 kompanii pontonowej JW nr 1636 w Chełmnie, AIPN By, 674/13, Rozkaz dzienny nr Pf 229 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego mjr. Mariana Łuczaka, 11 XI 1982 r., k. 35.

JW nr 1636 w Chełmnie

Dowódca 2 plutonu inż.-drog.

ppor. I. Morawski

JW nr 1636 w Chełmnie

Dowódca 1 drużyny

kpr. Marek Zbyradowski

JW nr 1439 w Szczecinie

Dowódca 2 drużyny

st. szer. Tadeusz Urbanowicz

JW nr 2241 w Podjuchach

Dowódca 3 drużyny

kpr. Andrzej Roszak

JW nr 3136 we Włocławku

Źródło: AIPN By, 674/3, Rozkaz dzienny nr Pf 68 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego mjr. Mariana Łuczaka, [4 XI 1982 r.], k. 138–141.

Przyjęcie ponad 300 żołnierzy rezerwy na ćwiczenia daleko wykraczało poza plan szkolenia przyjęty dla jednostki pontonowej w Chełmnie na 1982 r. Większość tak dużej grupy rezerwistów miała zostać przeszkolona w drugiej specjalności (pontonierów, specjalistów zabezpieczenia drogowego), zdecydowanie różnej niż posiadana przed skierowaniem do JW nr 1636. Ponadto, jeżeli chodzi o potrzeby jednostki, to nie istniała wówczas konieczność szkolenia tak wielu rezerwistów w specjalności pontoniera czy sapera116. Poza tym do wojsk inżynieryjnych, w celu zdobycia drugiej specjalności, nie kierowano osób z wyższym wykształceniem, a wśród „chełminiaków” było ich kilkunastu117. W całej dotychczasowej praktyce ćwiczeń rezerwy w tamtejszym pułku nie zdarzyło się również, aby przeprowadzano takie, których wcześniej nie zaplanowali miejscowi oficerowie odpowiedzialni za realizację przydziałów mobilizacyjnych jednostki. Podobnie sprawa przedstawia się z liczbą osób powołanych w listopadzie 1982 r. do Chełmna oraz z przewidzianym wówczas okresem ich szkolenia. Przyjętą praktyką było bowiem formowanie jednej kompanii na okres co najwyżej dwóch tygodni: „Takich szkoleń trzymiesięcznych, które by obejmowały cały batalion, to nie było”118.

W związku z tym, iż kadra dowódcza 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego wiedziała o odgórnym planowaniu tzw. dzikiego wcielenia jeszcze przed otrzymaniem zarządzenia płk. Popiela119, mjr Łuczak zwołał nadzwyczajne posiedzenie, na którym – w związku ze zgodnym stwierdzeniem zebranych, iż taka operacja przekracza możliwości kadrowe i szkoleniowe JW nr 1636 – uznano, iż konieczne jest doposażenie i dofinansowanie jednostki przez Sztab POW: „Na tym pierwszym nadzwyczajnym posiedzeniu dowództwa pułku nie było nikogo z POW. To posiedzenie nie było protokołowane. Z tego, co pamiętam, to przed oficjalnym zarządzeniem Sztabu Pomorskiego Okręgu Wojskowego była informacja przekazana ustnie lub pisemnie do majora Łuczaka, po której on zwołał to posiedzenie. Wtedy to wynikły braki kadrowe i zadania przerastające możliwości szkoleniowe zatrudnionej kadry. To posiedzenie mogło się odbyć około dwóch tygodni przed wcieleniem rezerwistów. W tym posiedzeniu brał udział [mjr] Jerzy Bylica – zastępca dowódcy ds. politycznych, [ppłk] Romuald Syrkiewicz – zastępca dowódcy ds. liniowych, kwatermistrz [kpt.] Ryszard Sobczak, [kpt.] Ryszard Raczyński [zastępca dowódcy] ds. technicznych i proponowany na dowódcę batalionu [Zgrupowania Poligonowego rezerwy] mjr [Edward] Murawski (nie wiem, czy brał udział w tym pierwszym posiedzeniu). Z tego posiedzenia wynikło wprost, [że] o ile nie będzie wzmocnienia kadrowego, to pułk może nie wywiązać się z postawionego zadania. Wnioski z tego posiedzenia dowódca przekazał do Sztabu POW. Po tym posiedzeniu pułk został dodatkowo doposażony i dofinansowany. Zostaliśmy zabezpieczeni w produkty żywnościowe, sorty mundurowe, zwiększono nam przebiegi na pojazdy samochodowe, dodano motogodziny na sprzęt techniczny, namioty. Potem posiedzenia odbywały się codziennie o 18.00 lub 20.00”120.

Ponadto kadra jeszcze przed wcieleniem rezerwistów została zapoznana z kluczem decydującym o powołaniu: „Rezerwistami mieli być ludzie związani z opozycją solidarnościową”121. Na kursie instruktorsko-metodycznym, zorganizowanym dla dowódców kompanii, plutonów i drużyn, mjr Łuczak, zwracając uwagę na „specjalny charakter rezerwy”, podkreślał konieczność konsekwentnego i drobiazgowego stosowania wobec wcielonych przepisów, traktowania ich bardzo regulaminowo oraz wydawania jak największej liczby rozkazów, nawet w najdrobniejszych sprawach122. To, jaki naprawdę charakter miało szkolenie rezerwy w chełmińskiej jednostce pontonowej, część dowódców plutonów i drużyn uświadamiała sobie na cotygodniowych specjalnych zebraniach, na których zdawano relacje z sytuacji w poszczególnych kompaniach123, a większość – po rozmowach z samymi wcielonymi, z którymi – po przeniesieniu na poligon na Kępę Panieńską – została zakwaterowana w tych samych namiotach124.

Osobą odpowiedzialną za przygotowanie logistyczne przyjęcia ponad trzystuosobowej grupy rezerwistów został wspomniany już mjr Edward Murawski, jednocześnie komendant batalionowego Zgrupowania Poligonowego. Opracował on schemat urządzenia obozowiska poligonowego, plan jego ochrony (przed dezercjami) oraz instrukcje dla oficerów dyżurnych i kadry podoficerskiej125. Murawski i Łuczak jako dowódcy zgrupowania poligonowego i pułku pontonowego akceptowali program szkoleniowy oraz czuwali nad jego realizacją.

O represyjnym charakterze wcielenia świadczą m.in. rozkazy powtarzania przez pododdziały tych samych zadań mimo ich wcześniejszego wykonania (uniemożliwiało to przechodzenie do następnego etapu szkolenia). Wiele zadań nie miało żadnego uzasadnienia w kontekście zdobywania i podnoszenia umiejętności żołnierskich związanych z obronnością państwa (kopanie i zasypywanie rowów, przenoszenie obciążonych skrzyń, wycinka krzewów, załadunek żwiru)126, rezerwistom nie wydano także broni, materiałów wybuchowych (dynamit, miny) czy nawet środków pozoracji pola walki (petardy, świece dymne, ślepa amunicja), nie sformowano też spośród nich pododdziału wartowniczego i nie zadbano o możliwość utrzymywania godnych warunków bytowych (w brezentowych namiotach bez podpinek podczas dnia wygaszane były piecyki, za toaletę służył rów na otwartej przestrzeni z belką do siadania, mycie tylko w zimnej wodzie w prowizorycznych metalowych zlewach, prysznic raz w tygodniu w koszarach, zaprowiantowanie przeterminowaną puszkową żywnością).

Pod nieobecność rezerwistów oficerowie polityczni dokonywali w namiotach przeszukań. Wśród uczestników szkolenia umieszczono tajnych współpracowników. Poczucie zagrożenia potęgowano, rozpowszechniając informacje o upoważnieniu żołnierzy WSW do otwarcia ognia w przypadku prób opuszczenia przez wcielonych wyznaczonego terenu na Kępie Panieńskiej127. Intensywność i uciążliwość ćwiczeń budziła zdziwienie nawet doświadczonego w warunkach poligonowych dowództwa niższej rangi oddelegowanego do prowadzenia szkolenia w Chełmnie128.

Na krótko przed wcieleniem „rezerwistów” na specjalnym spotkaniu kadry zgrupowania batalionowego, z udziałem m.in. płk. Józefa Popka z szefostwa Wojsk Inżynieryjnych POW oraz ppłk. Jerzego Rzepeckiego z toruńskiego Oddziału WSW, przedstawiono główne założenia i cel ich przeszkolenia129. Podkreślano na nim nie tylko konieczność zachowywania dystansu wobec wcielanych „na przeszkolenie”, ale również fakt, iż do pułku skierowano „ekstremę”, „rozrabiaczy politycznych”, „wrogów obowiązującego systemu”130. Wśród żołnierzy służby zasadniczej rozsiewane były fałszywe wiadomości o planowanym wcieleniu na ćwiczenia rezerwy „przestępców, którzy mieli zabijać komunistów”131. Także część kadry oddelegowana do przeprowadzenia szkolenia w JW nr 1636 dowiedziała się jeszcze w swoich jednostkach, iż chełmińska rezerwa to „bandyci, menele i kryminaliści”, od których „można się spodziewać noża w plecy”132.

Podobnego rodzaju „rewelacje” rozpowszechniano także wśród mieszkańców Chełmna: „Jak przyjechałem do Chełmna, to pytałem się o drogę do jednostki. Jak tylko się zapytałem, większość osób nie chciała nic powiedzieć. Okazało się później, że ogłoszono, że do tej jednostki zebrano sam element i zbrodniarzy, aby ich zamknąć i ludzie się nas bali”133, „ludzie w mieście się przed nami chowali, bo ktoś rozpuścił plotkę, że przyjechały »niebieskie ptaki«, nieroby, pijaki. Ludzie po prostu uciekali przed nami”134, „Kiedy wysiedliśmy [z autobusu w Chełmnie w drodze do jednostki – M.Sz.], ludzie przed nami chowali się po bramach. Dopiero ekspedientka w sklepie wyjaśniła nam, że milicja ostrzegała wcześniej mieszkańców, że tego dnia przyjadą tu do wojska groźni przestępcy”135.

Operacja wcielenia solidarnościowej „rezerwy” do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego rozpoczęła się planowo, tj. 5 listopada 1982 r., kiedy zarejestrowano 282 osoby przybyłe do Chełmna z kartami powołania136. Od 6 do 11 listopada do księgi ewidencji rezerwy JW nr 1636137 wpisano kolejnych 20 osób138, a ostatnie dwie wcielono 23 listopada 1982 i 4 stycznia 1983 r.139 Przez cały okres funkcjonowania chełmińskiego specjalnego batalionu rezerwy (od listopada 1982 do lutego 1983 r.) stan osobowy pododdziału wynosił 304 „rezerwistów”. Poza Czerwonym Borem, w którym z identycznych przyczyn internowano prawie 400 osób, wojskowy obóz specjalny w Chełmnie był najliczniejszą jednostką militarną w Polsce, w której na przełomie roku 1982 i 1983 izolowano przedstawicieli podziemia solidarnościowego. Wśród nich znajdowały się osoby zatrudnione w 165 zakładach pracy zlokalizowanych w kilkunastu województwach: bydgoskim, toruńskim, włocławskim, szczecińskim, koszalińskim, słupskim, gdańskim, elbląskim, olsztyńskim, płockim, konińskim i łódzkim140.

Tabela 4. Zestawienie zakładów pracy i wyselekcjonowanych z nich osób izolowanych od listopada 1982 do lutego 1983 r. w 9 Pomorskim Pułku Pontonowym w Chełmnie

Miasto/
/województwo

Zakład pracy (nazwisko zatrudnionej w nim osoby, którą izolowano w JW nr 1636 w Chełmnie)

Liczba osób wcielonych
do JW nr 1636 w Chełmnie

Zakłady produkcyjne objęte „patronatem”

Bydgoszcz

Zakłady Chemiczne „Zachem” (J. Pintera)

1

Toruń

Zakłady Włókien Chemicznych „Elana” (A. Jamroziak, M. Mazany, C. Siwik, R. Szymański)

4

Włocławek

Zakłady Celulozowo-Papiernicze im. Marchlewskiego (Z. Kostecki, W. Wesołowski)

2

Szczecin

Stocznia „Gryfia” (–)

0

Zakłady Chemiczne „Police” (–)

0

Zespół Portowy Szczecin-Świnoujście (–)

0

Stocznia im. A. Warskiego (Z. Burliński, E. Czernik, S. Oleksiak, H. Pukszta, M. RochnaI, W. Wróblewski)

I Mirosław Rochna otrzymał kartę powołania na ćwiczenia rezerwy do Chełmna następnego dnia po dyscyplinarnym zwolnieniu z pracy „za próbę organizowania strajku”. OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 36, Protokół przesłuchania świadka Mirosława Rochny, 7 II 2011 r., k. 6806.

6

Gdynia

Stocznia im. Komuny Paryskiej (–)

0

Gdańsk

Stocznia im. Lenina (B. Baranowski, L. Derek, J. Grzelka, R. Jasiński, S. Maciąg, H. Naklicki, M. Stankiewicz, H. Stencel, K. Trawicki, K. Tusk,
R. Wojtaszewski, J. Wołczyński)

12

Gdańska Stocznia Remontowa (J. Białek, F. Hirsz, J. Jefmański, A. Kozłowski, L. Krupka, W. Kukowski, T. Kulczyński,
A. Malinowski, A. Pałasz, H. Prokop, C. Rostowski, J. Sielski, Z. Sowiński, A. Szczepaniak, W. Zarzycki)

15

Elbląg

Zakłady Mechaniczne „Zamech” (R. Głatki, Z. Goryński, R. Juzwuk, H. Kłódka, J. Konończuk, R. Kozłowski, A. Kwiatkowski,
H. Oleszkiewicz, J. Papski, T. Porzuczek, H. Trojanowski, M. Wojciechowski)

12

Olsztyn

Olsztyńskie Zakłady Opon Samochodowych „Stomil” (J. Domaszewicz, R. Grzegorzewski, B. Januszewski, W. Koprowski,
J. Nowocyn, P. Wicha)

6

Płock

Mazowieckie Zakłady Rafineryjne i Petrochemiczne „Petrochemia” (L. Bartoszewski, K. Cieślik, S. Czuczeło, E. Domżałowicz,
J. Martynow, A. Misiara, M. Noga)

7

Konin

Zakłady Energetyczne PAK (–)

0

Łódź

Przędzalnia Czesankowa im. Gwardii Ludowej (–)

0

Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. J. Marchlewskiego „Poltex” (Z. Bajak, A. Ptaszek, Z. Ząbek)

3

Inne zakłady pracy nieobjęte „patronatem”

Bydgoszcz

Bydgoska Fabryka Kabli (R. Prill)

Bydgoskie Przedsiębiorstwo Budownictwa Inżynieryjnego (J. Murawka)

Bydgoskie Zakłady Fotochemiczne „Foton” (A. Pieczulski)

Bydgoskie Zakłady Przemysłu Gumowego „Stomil” (J. Quaas)

Przedsiębiorstwo Transportowe Handlu Wewnętrznego (M. Napierała)

Pomorskie Zakłady Budowy Maszyn „Zremb-Makrum” (Z. Pluciński, M. Zieliński)

Fabryka Form Metalowych „Formet” (H. Kabatek)

Warsztat Ślusarsko-Mechaniczny (J. Suchomski)

16

Bydgoszcz

Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne (W. Kalinowski)

Zakłady Przemysłu Odzieżowego „Modus” (W. Węglarz)

Zakłady Radiowe „Unitra-Eltra” (J. Białkowski, S. Grzybowski)

Zakłady Rowerowe „Predom-Romet” (T. Antkowiak, A. Błędzki)

Zakłady Urządzeń Okrętowych „Famor” (R. Boniśniak)

16

Toruń

–

–

Włocławek

–

–

Szczecin

Fabryka Kabli „Załom” (B. Sosna)

Okręgowy Urząd Telekomunikacji Międzymiastowej (A. Bartosik, J. Życzyca)

PKP w Szczecinie (R. Szczukiewicz)

Polska Żegluga Morska w Szczecinie (L. Wojciechowski)

Publiczny Szpital Kliniczny (na Unii Lubelskiej) (J. Borejszo)

Szczecińska Stocznia Remontowa „Gryf” (A. Majdan, J. Michalczyk)

Szczecińskie Przedsiębiorstwo Budownictwa Ogólnego nr 2 (P. Paczkowski, M. Trawiński)

Szczecińskie Przedsiębiorstwo Budownictwa Ogólnego nr 3 (M. Cabaj, T. Cebulak, A. Skonieczny)

Urząd Pocztowy w Szczecinie (K. Kokorniak)

Urząd Przewozu Poczty w Szczecinie (R. Rau)

Wojewódzka Kolumna Transportu Sanitarnego (M. Grzesik, Z. Michalczuk)

Wojewódzki Urząd Telekomunikacyjny (Z. Kumor)

21

Szczecin

Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej (G. Szkudlarek, H. Załoga)

Przedsiębiorstwo Państwowe Zespół Elektrowni „Dolna Odra” w Szczecinie (K. Zadrużyński)

21

Koszalin

Fabryka Maszyn Budowlanych „Bumar” (T. Wolf)

Kombinat Budowlany w Koszalinie (M. Chmielewski, K. Burzyński, J. Dembiński, L. Gawroński,

Z. Kufel, M. Słodkowski, J. Tybuszewski, S. Wieczorek, S. Wojciechowski)

Koszalińskie Zakłady Przemysłu Elektronicznego „Kazel” (J. Kucharski, Z. Kujawa, W. Rybicki, B. Wstawski)

Koszaliński Ośrodek Badawczo-Produkcyjny „Kazel” Oddział Łeśna (J. Kuciński)

Koszalińskie Zakłady Przemysłu Lniarskiego „Płytolen” (B. Daniel)

Okręgowe Przedsiębiorstwo Przemysłu Mięsnego (Z. Goleń, L. Kołodziej, M. Kołodziej)

Przedsiębiorstwo Państwowe „Polmozbyt” (W. EtcII, A. Łoziński)

Przedsiębiorstwo Transportowo-Sprzętowe Budownictwa „Transbud” (A. Karolak)

PKP w Koszalinie (K. Bieliński)

Spółdzielnia Pracy Poligrafii i Rzemiosł Artystycznych (J. Olszewski)

Zakład Techniki Próżniowej „Unitra-Unima” (E. Cieśla, A. Gęgotek, S. Knet, M. Świnoga, R. Tomaszewski, R. Wojciechowicz)

Zakłady Narzędzi Skrawających „VIS” (A. KosiewiczIII)

II W księdze ewidencji żołnierzy rezerwy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie błędnie zapisano miejsce pracy Władysława Etca: Koszalińska Spółdzielnia Mieszkaniowa „Na Skarpie” (AIPN By, 674/7, k. 19). Poprawne miejsce zatrudnienia w 1982 r. w protokole przesłuchania świadka, OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Władysława Etca, 7 IV 2011 r., k. 8313.

III Andrzej Kosiewicz nie powrócił po „ćwiczeniach” do pracy w zakładzie. 13 II 1983 r. popełnił samobójstwo (o okolicznościach tej sprawy w dalszej części pracy).

35

Koszalin

Zakłady Produkcji i Usług Technicznych „Społem” (W. Gamrat)

Wojewódzka Kolumna Transportu Sanitarnego (W. Spólny)

Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej (J. Zawada)

Wyższa Szkoła Inżynieryjna w Koszalinie (M. Grabowski)

35

województwo koszalińskie

Fabryka Podzespołów Radiowych „Elwa” Zakład nr 2 Zamiejscowy w Kołobrzegu (H. Bieńkowski, R. Marzewski, J. Przybysz)

Kombinat Budowlany w Kołobrzegu (Z. Chabera, S. Kigina)

Koszalińskie Przedsiębiorstwo Produkcji Leśnej „Las” w Szczecinku (M. Pranke)

Państwowy Browar Połczyn w Połczynie-Zdroju (L. Wiziński)

Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodwej Oddział w Kołobrzegu (E. Boszko)

Sianowskie Zakłady Przemysłu Zapałczanego w Sianowie (S. Kwiatkowski, J. Szabłowiński)

Zakład Komunikacji Miejskiej w Kołobrzegu (L. Turski)

Zakłady Mleczarskie w Białogardzie (M. Bujak)

Zakład Naprawczy Mechanizacji Rolnictwa w Połczynie Zdroju (J. Wesołowski)

Zakład Zespołów Elektronicznych „Unitra-Unitech” w Białogardzie (L. Kuziko)

Zakłady Sprzętu Instalacyjnego „Polam” w Szczecinku (J. Wojciechowski)

Zespół Szkół Ogólnokształcących w Szczecinku (S. Żabski)

16

Słupsk

Państwowa Straż Pożarna w Słupsku (D. Ławrynowicz)

Północne Zakłady Przemysłu Skórzanego „Alka” (Z. Kubuszewski, J. Łaździn, T. Marszałkowski)

Przedsiębiorstwo Gospodarki Mieszkaniowej w Słupsku (J. Parkita)

Słupskie Przedsiębiorstwo Przemysłu Ziemniaczanego „Stolon” (A. Jakubowski)

Spółdzielnia Inwalidów „Gryf” (W. Szczepański)

Spółdzielnia Pracy „Mechanik” (J. Urbanowski)

Zakłady Przemysłu Cukierniczego „Pomorzanka” (E. Müller)

Słupskie Zakłady Urządzeń Okrętowych „Sezamor” (R. Kaczmarek, T. Lipiński, S. Szukała)

Zasadnicza Szkoła Budowlana dla Pracujących w  Słupsku (Z. Dębicki, L. Głaszcz)

18

województwo

słupskie

Kombinat Budownictwa Komunalnego w Lęborku (K. Szeglowski)

Gdyńskie Przedsiębiorstwo Ceramiki Budowlanej Oddział w Lęborku (T. Barasiński)

Państwowy Ośrodek Maszynowy w Sławnie (M. Przybytniak, W. Ryk)

Zespół Szkół Rolniczych w Lęborku (B. Fąkowicz)

Zakłady Drobiarskie w Sławnie (L. Matulka)

Zakład Remontowy Maszyn Budowlanych „ZREMB” w Lęborku (L. Kowalski, T. Łucki)

Zakłady Wytwórcze Aparatury Wysokiego Napięcia „Ewar” w Lęborku (Z. Geliński, Z. Olszewski)

Państwowe Wieloobiektowe Gospodarstwo Rolne w Czarnej Dąbrówce (Z. Mieszkalski)

Państwowe Gospodarstwo Rolne w Dretyniu (K. Nowiak)

24

województwo

słupskie

Państwowy Ośrodek Maszynowy w Nowej Wsi Lęborskiej (E. Pałys)

Garbarnia w Dębnicy Kaszubskiej (L. Dłubisz)

Północne Zakłady Przemysłu Skórzanego „Alka” Oddział w Dębnicy Kaszubskiej (R. Dubel)

PKS w Lęborku (S. Wenta)

PKS w Człuchowie (E. Sikora)

Stocznia „Ustka” w Ustce (K. Garbacz, R. Gruszczewski, F. Kmiotek, R. Kurnatowski, Z. Szumski, J. Wolarz)

Zakłady Przemysłu Drzewnego, Tartak „Poltearex” w Polnicy (J. Wróblewski)

24

Gdańsk

Centrum Techniki Wytwarzania Przemysłu Okrętowego „Promor” (Z. Stykuć)

Gdańska Fabryka Opakowań Blaszanych „Opakomet” (S. Fąs, E. Matuszewski, Z. Mroczkowski)

Gdańskie Zakłady Elektroniczne „Unimor” (A. Klamann)

Lokatorsko-Własnościowa Spółdzielnia Mieszkaniowa „Morena” (R. Kuropatwa)

Pogotowie Ratunkowe w Gdańsku (J. Mackiewicz)

Prasowe Zakłady Graficzne (P. Konieczny)

Spółdzielcze Przedsiębiorstwo Organizacji Dostaw Eksportowych „Metalkop” (J. Drążek)

23

Gdańsk

Stocznia Północna im. Bohaterów Westerplatte (A. Adamczyk, R. Gąbka, E. GrudzieńIV, M. Juncewicz, L. Malinowski,
E. Szczygieł, Z. Szewczyk)

Wojewódzka Kolumna Transportu Sanitarnego (Rejon 3) (G. Klim)

Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne (R. Krzysztofiak)

Państwowe Przedsiębiorstwo Użyteczności Publicznej „Poczta Polska” Zakład Transportu Samochodowego (J. Pielech)

Zakłady Okrętowe Urządzeń Elektrycznych „Elmor” (K. Bocheński)

Zakłady Urządzeń Okrętowych „Hydroster” (K. Dmowski, J. Gross, E. Nowakowski)

IV W księdze ewidencji żołnierzy rezerwy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie błędnie zapisano miejsce pracy Eugeniusza Grudnia: Fabryka Urządzeń Okrętowych w Pruszczu Gdańskim (AIPN By, 674/7, k. 35). Poprawne miejsce zatrudnienia w 1982 r. w protokole przesłuchania świadka, OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Eugeniusza Grudnia, 17 III 2011 r., k. 8191.

23

województwo

gdańskie

Fabryka Urządzeń Okrętowych „Techmet” w Pruszczu Gdańskim (A. Dziwisz)

Spółdzielnia Transportu Wiejskiego Oddział w Pruszczu Gdańskim (H. Dettlaff)

Fabryka Przekładni Samochodowych „Polmo” w Tczewie (E. Guziński, R. Szlagowski)

Okręgowy Urząd Poczty Polskiej Gdynia 2 (Z. Krawczyk, M. Wójcik)

Port Gdynia (J. Porwicki)

Przedsiębiorstwo Handlu Zagranicznego „Baltona” w Gdyni (J. Mućk)

Przedsiębiorstwo Zaopatrzenia Rolnictwa w Wodę „Wodrol” w Pruszczu Gdańskim (W. Rosłoń)

9

Elbląg

Elbląski Kombinat Budowlany (Z. Łabędzki)

Zakłady Armatury Samochodowej Fabryki Samochodów Osobowych „Polmo” (J. Mickiewicz)

8

Elbląg

Zakłady (Przemysłu Drzewnego) im. Wielkiego Proletariatu (A. Andrearczyk, A. Jaroszek, T. Pietkiewicz, W. Skręciak-Lewandowski,
T. Szymański)

Zakłady Przemysłu Odzieżowego „Truso” (A. Czerniel)

8

województwo elbląskie

Wytwórnia Wód Gazowanych w Malborku (J. Jagoda)

1

Olsztyn

Handlowo-Usługowa Spółdzielnia Pracy Inwalidów (W. Żółciński)

Olsztyńskie Fabryki Mebli (M. Stodolnik)

Olsztyńskie Zakłady Graficzne im. Seweryna Pieniężnego (A. Zarzycki)

Państwowe Przedsiębiorstwo Użyteczności Publicznej „Poczta Polska” Zakład Transportu Samochodowego (L. Olszewski)

Przedsiębiorstwo Sprzętowo-Transportowe Budownictwa Rolniczego (B. Walczak)

Transport Samochodowy Łączności w Olsztynie (W. Sulewski)

Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej (L. Jurkowski)

Zakłady Kolejowe „Kolster” (Z. Bartkowiak)

8

województwo

olsztyńskie

Cech Rzemiosł Różnych w Biskupcu (M. Rajski)

„Polmozbyt” Stacja Obsługi 16 w Lidzbarku Warmińskim (W. Żydonik)

Spółdzielnia Mieszkaniowa w Lidzbarku Warmińskim (M. Dymek)

6

województwo

olsztyńskie

Spółdzielnia Pracy Przemysłu Drzewnego „Czyn” w Reszlu (T. Mackiewicz)

Zakłady Mięsne w Morlinach (J. Dziki)

Zakład „Barbet” w Bartoszycach (A. Betlejewski)

6

Płock

Fabryka Maszyn Żniwnych (G. Rakowski)

Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Przemysłu Rafineryjnego (B. Krzysztoforski)

2

Konin

Huta Aluminium Konin (Z. Rycerz)

1

województwo

konińskie

Elektrownia Adamów w Turku (R. Łukowski)

Kopalnia Węgla Brunatnego „Konin” w Kleczewie (Z. Boksa, J. Skorupski)

3

Łódź

Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Maszyn Włókienniczych „Polmatex-Cenaro” (S. Bartczak)

Łódzka Drukarnia Akcydensowa (P. Darnowski, G. Masłowski)

Łódzki Kombinat Budowlany „Południe” (J. Stasiak)

Łódzki Kombinat Budowlany „Wschód” (R. Szczepaniak)

Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Łodzi (L. Warda)

Oddział Komunalny Przedsiębiorstwa Transportu i Sprzętu Budowlanego (M. KornatowskiV)

Przedsiębiorstwo Odzysku i Przerobu Surowców Wtórnych „Wtórpol” (J. Przybyszewski, J. Zapart)

V Podano ostatnie miejsce pracy Kornatowskiego, które w listopadzie 1982 r. było w stanie likwidacji. Od 2 listopada miał podjąć pracę w MPK w Łodzi (wcześniej był kierownikiem Biura Zarządu NSZZ „Solidarność” w Łodzi), OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 49, Protokół przesłuchania świadka Mirosława Kornatowskiego, 4 V 2011 r., k. 9413.

31

Łódź

Przędzalnia Czesankowa „Polmerino” (Z. Sosnowski)

Przędzalnia Czesankowa Anilany „Polanil” w Łodzi (M. Bulak, T. Frątczak, R. Jankowski, A. Niedbała, M. Wojtasik, M. Zaborowski)

RSW „Prasa-Książka-Ruch” w Łodzi (J. Bratkowski)

Szkoła Podstawowa nr 64 w Łodzi (W. Łukomski)

Widzewska Fabryka Maszyn Włókienniczych „Wifama” (C. Jadwiszczak)

Widzewskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. 1 Maja (M. Polipowski)

Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Handlu Wewnętrznego „Domar” (A. Olszewski)

Wytwórnia Filmów Fabularnych w Łodzi (M. Otto)

Zakłady Chemiczne „Organika-Argon” (K. Jończyk)

Zakłady im. Barlickiego w Łodzi (A. Nowak)

Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Armii Ludowej „Alba” (W. Amiłowski)

Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju (A. Pasternak)

Zakłady Przemysłu Dziewiarskiego „Olimpia” (K. Szymański)

Zakłady Przemysłu Jedwabniczego w Łodzi (P. Gasiński, K. Gnatek)

31

Łódź

Zespół Elektrociepłowni w Łodzi (A. Dziomdziora)

Politechnika Łódzka (J. Nowicki)

31

województwo

łódzkie

Fabryka Żarówek „Polam” w Pabianicach (J. Małecki)

Zakłady Budowy i Naprawy Maszyn Drogowych „Madro” w Pabianicach (W. Urbaniak, C. Zajda)

Zakład Przemysłu Pończoszniczego „Sandra” w Aleksandrowie Łódzkim (I. Wrzesiński)

Zakłady Przemysłu Bawełnianego „Morfeo” w Ozorkowie (R. Furmaniak, W. Kurpiński)

Zakład Urządzeń Transportowych „Bzura” w Zgierzu (M. Burzyński, S. Piątkowski, L. Rosiak, P. Szmidt, P. Wołoszczak)

Zakłady Przemysłu Wełnianego im. J. Dąbrowskiego „Fresco” w Zgierzu (E. Dudek)

12

Źródło: AIPN By, 674/7, Księga ewidencji żołnierzy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, listopad 1982 – luty 1983 (całość); OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 1–65; NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 3–5, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010 (regiony: bydgoski, toruński, słupski, elbląski, łódzki, koniński, płocki i warmińsko-mazurski).

8 listopada 1982 r. płk J. Popiel (w zastępstwie szefa Sztabu POW) w telegramie nr 2355 poinformował Zarząd Mobilizacji i Uzupełnień SG WP o zakończeniu głównego etapu wcielenia „rezerwy” do pułku pontonowego w Chełmnie i do innych jednostek z terenu Pomorskiego Okręgu Wojskowego. Faktycznie 5–6 listopada 1982 r. do JW nr 1636 wcielono 94 proc. powołanych (283 przyjętych na stan ewidencyjny w stosunku do 300 planowanych do wcielenia)141. Frekwencja stawiennictwa w Chełmnie nie odbiegała znacząco od innych specjalnych obozów rezerwy, zorganizowanych w tym samym czasie w ramach wykonania zarządzenia Szefa SG WP nr 0141/MOB na terenie POW, choć była najwyższa w całym pomorskim okręgu.

Tabela 5. Zestawienie planów i realizacji powołań rezerwistów do sześciu jednostek wojskowych na terenie POW i WOW na dzień 5–6 listopada 1982 r.

Okręg
wojskowy

Jednostka wojskowa

Liczba osób planowanych
do wcielenia

Liczba osób wcielonych w dniach 5–6 XI 1982 r.

Procent
stawiennictwa

POW

9 Pomorski Pułk Pontonowy w Chełmnie (JW nr 1636)

300

283

94,33 proc.

36 pułk zmechanizowany w Trzebiatowie (JW nr 3126)

75

64

85,33 proc.

19 batalion saperów w Unieściu (JW nr 5691)*

* W drugiej połowie listopada 1982 r. kompania „rezerwy” zakwaterowana w Unieściu została rozśrodkowana, w wyniku czego 1 pluton (30 „rezerwistów”) pozostał na miejscu, a wydzielony drugi został przemieszczony do 83 pplot. w Koszalinie (40 „rezerwistów”). Zob. AIPN, 2386/20862, Ocena sytuacji operacyjnej i stanu pracy kontrwywiadowczej w pododdziałach żołnierzy rezerwy powołanych na ćwiczenia w listopadzie 1982 r., sporządzona przez szefa Zarządu WSW POW płk. Mariana Wichrzyńskiego, 25 XI 1982 r., k. 74.

75

68

90,66 proc.

2 batalion inżynieryjny w Czerwonym Borze (JW nr 3466)

110

97

88,18 proc.

w sumie

4 jednostki

560

512

89,62 proc.

WOW

28 pułk czołgów w Czarnem (JW nr 2198)

83

78

94,00 proc.

68 pułk czołgów w Budowie (JW nr 1013)

77

71

92,20 proc.

w sumie

2 jednostki

160

149

93,1 proc.

Źródło: AIPN, 1409/32, Telegram nr 2355 szefa Sztabu POW do Zarządu Mobilizacji i Uzupełnień SG WP (wysłany w zastępstwie przez zastępcę szefa Sztabu POW ds. Organizacyjno-Mobilizacyjnych płk. Jana Popiela), 8 XI 1982 r., k. 80–81.

Z powyższego zestawienia wynika, iż na początku listopada 1982 r. w pięciu specjalnych obozach wojskowych usytuowanych na terenie POW, pod pozorem ćwiczeń rezerwy, internowano 661 osób, w tym 512 z POW i 149 z WOW. W późniejszym okresie liczba ta ulegała nieznacznym zmianom, wynikającym z uzupełniania stanów np. w związku z przybywaniem do jednostek osób, które z różnych przyczyn nie stawiły się w terminie oraz w związku z ubywaniem części wcielonych, których zwalniano np. z uwagi na pogarszający się stan zdrowia (definitywnie wykluczający z udziału w „przeszkoleniu”)142. W sumie, w skali całego kraju, w zorganizowanych jesienią 1982 r. dziesięciu specjalnych obozach wojskowych dla „ekstremy solidarnościowej”, w dniach 5–6 listopada stawiło się w nich 1347 „rezerwistów”143. W ciągu najbliższych trzech miesięcy przewidzianych na „ćwiczenia” liczba zewidencjonowanych „żołnierzy rezerwy”, powołanych w ramach operacji izolowania „działaczy antysocjalistycznych”, wzrosła do 1447 osób144. Liczba ta określa wszystkich, którzy zostali powołani i stawili się w danej jednostce na przestrzeni trzech miesięcy – od listopada 1982 do stycznia 1983 r. 

Część z tych osób ze względu na stan zdrowia od razu skierowano do izb chorych i szpitali145, niektórzy z nich zostali w późniejszym czasie zwolnieni146. Były to jednak przypadki stosunkowo rzadkie147. Podobnych decyzji często nie podejmowano nawet w odniesieniu do osób, które wymagały natychmiastowej hospitalizacji. Z wielu przykładów można tu wskazać na kilka szczególnie drastycznych: Józef Pintera, Sławoj Kigina i Władysław Etc przeszli w obozie w Chełmnie atak serca, a mimo to zostali zwolnieni dopiero w lutym 1983 r., po odbyciu „ćwiczeń”. Pintera musiał dodatkowo odbyć karę aresztu i został zwolniony 16 lutego 1983 r. jako jeden z ostatnich „rezerwistów”. Mirosława Polipowskiego, który w trakcie „ćwiczeń” był operowany w 113 Wojskowym Szpitalu Garnizonowym w Grudziądzu, mimo powikłań pooperacyjnych zwolniono dopiero pod koniec stycznia 1983 r.148

Jak wspomniano już wyżej, wśród wcielanych znajdowały się osoby pozostające w miejscu zamieszkania pod ścisłą opieką lekarską. W zeznaniu złożonym przed prokuratorem OKŚZpNP IPN w Gdańsku starszy lekarz obozowy lek. med. kpt. Andrzej Ługowski (specjalista chorób wewnętrznych) tak opisywał badanie rezerwistów przeprowadzone w jednostce w pierwszych dniach listopada 1982 r.: „Zakończyło się [ono] zapełnieniem izby chorych. […] W tej grupie były osoby krótko po przebytych zabiegach operacyjnych, jeszcze w opatrunkach gipsowych […], była osoba, która miała gips od kręgosłupa szyjnego do lędźwiowego i była praktycznie unieruchomiona – była to osoba leżąca. Nie wiem, jak się dostała do jednostki. Były jeszcze inne osoby w opatrunkach gipsowych, prawdopodobnie był przypadek unieruchomienia całej kończyny dolnej, bądź po operacji, bądź po urazie. Były osoby z kołnierzami ortopedycznymi szyi. Również były osoby z infekcjami, gorączkujące, z zapaleniem dróg oddechowych, z dyskopatią ktoś był. Rozrzut dolegliwości był spory. Były to osoby, które ewidentnie nie nadawały się do wcielenia do wojska w związku z tym zostały położone na izbie chorych. […] Według mojej oceny było kilka osób na izbie chorych, u których było realne zagrożenie dla utraty zdrowia czy też wręcz życia”149.

Najtragiczniejszy przypadek dotyczył jednak Andrzeja Kosiewicza, który nie wytrzymał psychicznej presji wywieranej w dzień i w nocy na „ćwiczeniach poligonowych” na Kępie Panieńskiej (a następnie w koszarach w jednostce w Chełmnie) i zachorował na depresję. W związku z pogłębiającym się stanem zdrowia 22 stycznia 1983 r. został przewieziony najpierw do szpitala psychiatrycznego w Górnej Grupie koło Świecia, a następnie zwolniony do domu. Kilka dni po opuszczeniu jednostki, przeżywając bardzo poważne załamanie psychiczne wywołane przeżyciami obozowymi, 13 lutego 1983 r. popełnił samobójstwo (powiesił się w swoim domu w Koszalinie). Nie dożył 33 lat150.

Wcielanie „rezerwistów” 5 i 6 listopada 1982 r. we wszystkich jednostkach przebiegało bez większych zakłóceń, jednak wśród przybyłych z kartami powołania było jednoznacznie komentowane jako nowa forma internowania151. „Ludzie szeptali między sobą, że »tak robiło Gestapo z Żydami w Oświęcimiu«. Niektórzy byli przerażeni. W Katyniu, w równie podstępny sposób oprawcy wymordowali tysiące żołnierzy polskich. Pocieszaliśmy się jednak nawzajem, że tanio skóry nie oddamy”152. Wcielanie do jednostki miało charakter wrogi i lekceważący153. Część osób docierających o różnych porach do jednostki, przed wejściem na halę sportową, na której dokonywano ewidencji, przetrzymywano na placu do późnych godzin nocnych154. Sam moment rejestracji poprzedzało upokarzające polecenie rozebrania się do naga i okazania wszystkich rzeczy osobistych, które następnie zabierano do depozytu155. To powtarzało się również później – w trakcie „ćwiczeń” (zwłaszcza po widzeniach), a także w momencie opuszczania jednostki w lutym 1983 r.: „Przy wypuszczaniu nas z obozu zmuszono mnie do rozebrania się do naga i dokonano przeszukań odzieży i mnie osobiście z zaglądaniem do odbytu”156.

Po dokonaniu wpisów ewidencyjnych wiele osób wywoływano na rozmowy z oficerami SB i WSW, podczas których w sposób grubiański wypytywano o rzeczy niemające nic wspólnego z poborem do wojska: „Wypytywali o wszystko, o rodzinę, o kontakty, o znajomych, […] były insynuacje na temat zarobków”157; „pytał, czy mam żonę, dzieci, pytał, czy wiem, dlaczego zostałem wcielony”158; „interesowało ich dosłownie wszystko, oni potrafili wytknąć takie znajomości i spotkania, o których człowiek zapomniał lub nie wiedział, ale oni o tym wiedzieli”159. W późniejszym czasie tego typu „rozmowy” miały już charakter otwartych propozycji nawiązania agenturalnej współpracy. Próby te (najczęściej kończące się fiaskiem) wiązały się z dużym obciążeniem psychicznym osób, które były im poddawane, ponieważ często w ich trakcie formułowano różnego rodzaju poważne groźby, w tym także pod adresem rodzin, „proponowano” donoszenie na kolegów w zamian za wcześniejsze zwolnienie z „ćwiczeń” bądź obietnicę otrzymania przepustki (niekiedy bardzo pożądanej z uwagi na różne ważne sytuacje rodzinne)160: „Pamiętam, że w czasie moich pierwszych dni pobytu w JW [nr] 1636 próbowano mnie namówić do podpisania jakichś oświadczeń, a ponadto abym wydał jeszcze innych kolegów zaangażowanych w działalność opozycyjną. Pamiętam, że jednym z namawiających był major Małolepszy. On mi nawet groził, że jak nie pójdę na współpracę, to moje dzieci zginą pod samochodem, żona będzie miała problemy. Wezwano mnie na rozmowę w jednym z namiotów o godzinie 2.00 w nocy. […] Ja się nie zgodziłem na żadne przedstawiane mi propozycje i byłem bardzo zdenerwowany […]. Rozerwałem koszulę i powiedziałem: »jak chcecie, to do mnie strzelajcie«. Więcej już nie próbowali mnie nakłaniać”161. Jan Wołczyński i Jerzy Wojciechowski, wspominając o stosowanych w obozie formach szantażu, opisali szczególnie dramatyczne okoliczności: „Mówiono nam, że niedaleko stoją Rosjanie i mogą z nami zrobić to samo, co w Katyniu”162; „Jakiś oficer powiedział mi, że jeżeli w Polsce będzie strajk generalny, to oni mają przygotowane samochody i wywiozą nas na wschód”163. Dramatyczne wspomnienie o wygrażaniu wcielonym do jednostki „drugim Katyniem” zachowali także Leszek Matulka, Marek Przybytniak i Waldemar Ryk164.

Fatalną atmosferę panującą w trakcie trwającego kilka godzin wcielania „rezerwistów” potęgowało prowokacyjne zachowanie części kadry, która nie udzielała żadnych informacji o powodach zorganizowania ćwiczeń, nie reagowała na protesty związane z brakiem podstaw do powołania (np. osoby powyżej 35. roku życia165 i z kategorią „D”166, przebywające w momencie dostarczenia karty powołania na zwolnieniu lekarskim167, czy nawet powołane po raz drugi w tym samym roku na dłużej niż trzy miesiące168), a jednocześnie nie pozostawiała wątpliwości co do faktycznego celu wcielenia do JW nr 1636: „Kadra jednostki zachowywała się w taki sposób, jakbyśmy trafili do więzienia, a nie do wojska. Chcieli nam pokazać, że to nie jest normalne odbycie ćwiczeń wojskowych”169, „Kadra podczas wcielania zachowywała się bardzo ostro, było to zachowanie wprost nienawistne do nas, jako do rezerwistów wojskowych”170, „Zapytałem jakiegoś oficera, dlaczego wpisano mi w książeczkę wojskową specjalność pontonier, skoro ja w ogóle nie miałem nic do czynienia z pontonami, a ten oficer mi wtedy odpowiedział, że jak przyjdzie co do czego, to się szybciej potopimy”171, „Kadra miała bardzo chamskie podejście do nas, tłamsili nas psychicznie. Mówiono nam, że jesteśmy tu po to, by wyprostować nam kręgosłupy ideologiczne”172. O tym, iż jest to nowa forma internowania173, miał przyznać przed protestującym w czasie rejestracji Józefem Pinterą mjr Ryszard Chodynicki, przewodniczący Komisji odpowiadającej za przyjęcie „rezerwy” do jednostki: „Major spokojnie oświadczył mi, że mam dobre informacje, dopiero tu nauczą nas rozumu i zrobią z nami porządek”174. Także dowódca pułku mjr Marian Łuczak na pierwszym apelu otwarcie ogłosił, iż właściwy cel powołań do pułku pontonowego ma charakter polityczny: „Po tym apelu wszystko było zupełnie jasne. On wprost mówił, że celem naszego pobytu w tej jednostce jest dokonanie zmiany w naszym myśleniu”175.

Po rejestracji wcielanym wydawano sorty mundurowe, przy czym robiono to w sposób lekceważący, tj. nie pytając o rozmiar, tylko wydając „po kolei, tak jak były przygotowane na stołach”176. Obuwie wydawano stare, nie do pary, a z powodu braku odpowiednich rozmiarów, mimo mrozu i wilgoci na poligonie, część „rezerwy” musiała nosić tenisówki177. Szef Sztabu Zgrupowania Poligonowego kpt. Marian Gosz tak tłumaczył zaistniałą sytuację: „Prawdą jest, że żołnierze otrzymali używane mundury i wyposażenie, albowiem otrzymali to z magazynu użytku bieżącego. Wszystkie nowe rzeczy leżały na wypadek wojny i były dla naszych żołnierzy będących na naszych etatach mobilizacyjnych”178.

Komisja lekarska, która miała dokonać przeglądu stanu zdrowia wcielanych, z uwagi na ich liczbę, wykonywała swoje czynności w dużym pośpiechu, skupiając się przede wszystkim na przeglądzie dokumentacji i rozmowie na temat samopoczucia. Tym samym w wielu wypadkach nie oceniono zdolności zdrowotnej przybyłych do odbycia ćwiczeń. Także hospitalizowani (w izbie chorych i poza pułkiem), pomimo wyraźnych przeciwwskazań lekarskich, w zdecydowanej większości nie byli zwalniani do domu, lecz wracali do jednostki i na poligon: „Po zakończeniu oceny wcielanych rezerwistów i hospitalizacji chorych wystosowałem meldunek do dowódcy jednostki majora Łuczaka informujący o stanie zdrowia i zagrożeniu życia przebywających na izbie chorych. […] Ja napisałem w meldunku do dowódcy, że osoby hospitalizowane w izbie chorych wymagają pomocy specjalistycznej, której jednostka nie zapewni i wnioskowałem o konsultacje specjalistów […]. Dowódca podjął decyzję, że należy przeprowadzić konsultacje specjalistyczne w rejonie leczniczym, gdzie szpitalem referencyjnym był wojskowy szpital w Grudziądzu. […] Było parę przypadków, że po paru tygodniach osoby hospitalizowane przeze mnie były zwalniane do domu. Zwalniającą instytucją był szpital w Grudziądzu. Ja odniosłem takie wrażenie, że robiono wszystko, aby nie zwalniać hospitalizowanych do domu. Podejrzewam, że szpital w Grudziądzu wiedział, kogo bada, a komendant dostał odpowiednie wytyczne”179, „Izba chorych była przepełniona i w związku z tym osoby, które były »mniej chore«, tzn. takie, które mogły chodzić, jednak miały zwolnienia lekarskie z zajęć, kierowano na pododdziały”180. Zaniedbano szczepienia w celach profilaktycznych181, a opieka lekarska w zorganizowanym w jednym z poligonowych namiotów ambulatorium ze względu na warunki zewnętrzne, brak specjalistów oraz brak odpowiednich leków miała charakter iluzoryczny: „Warunki, jakie panowały na izbie chorych, były nieludzkie. Ludzie tam przebywający, zamiast być leczeni, byli doprowadzani do skraju wyczerpania, a na każdą chorobę była polopiryna, trampki i stwierdzenie, że jest się zdrowym i tylko praca pozwoli nam wyzdrowieć”182. Poza tym osoby wymagające częstszej pomocy lekarskiej były szykanowane na apelach, na których wymieniano ich nazwiska z ironicznym komentarzem183.

Internowanie pod pozorem ćwiczeń wojskowych w 9 Pomorskim Pułku Pontonowym w Chełmnie z powodów politycznych zorganizowane było poza jednostką, na pobliskim poligonie wodnym, na terenie podmokłego rezerwatu przyrody Kępa Panieńska, pomiędzy Wisłą a wałem przeciwpowodziowym184. „Żołnierze rezerwy” po wcieleniu tylko kilka dni spędzili w koszarowcu na terenie JW nr 1636, po czym zarządzono wymarsz w pełnym rynsztunku na poligon oddalony o ok. 2 km. Z datą wymarszu (8 listopada)185 wiązało się również skorygowanie przydziału wcielonych do pięciu kompanii186, w tym czterech pontonowych i jednej inżynieryjno-drogowej187. Określanie składu personalnego poszczególnych pododdziałów wiązało się z realizacją taktyki separowania od siebie osób zatrudnionych w tych samych zakładach pracy bądź mogących się bliżej znać z racji miejsca zamieszkania. Zbigniew Pluciński pamięta, iż przydział do pięciu izb żołnierskich w koszarowcu po przyjeździe i wcieleniu 5 listopada był przypadkowy, ale ostateczne formowanie kompanii zostało poprzedzone specjalnym spisem danych osobowych, wśród których za szczególnie istotne uznano wyżej wymienione elementy188. Również utworzenie dodatkowego pododdziału inżynieryjno-drogowego189 służyło specjalnemu celowi, czyli skupieniu w poszczególnych kompaniach mniejszej niż planowano liczby osób, tak, aby skuteczniej móc prowadzić wśród nich działania represyjne, dezintegracyjne i polityczno-wychowawcze.

Tabela 6. Zestawienie obsady personalnej kadry wojskowej skierowanej w dniu 8 listopada 1982 r. na poligon na Kępę Panieńską

Kadra wojskowa z JW nr 1636 w Chełmnie skierowana z „żołnierzami rezerwy” na poligon na Kępę Panieńską w dniu 8 XI 1982 r.*

Poligonowa kadra dowódcza z JW nr 1636 (stan na 8 XI 1982 r.)

Szefostwo

Zgrupowania

Dowódcy

kompanii

Dowódcy

plutonów

mjr E. Murawski

mjr T. Małolepszy

kpt. M. Gosz

kpt. A. Wojtaszek

kpt. H. Rokicki
(kompania inżynieryjno--drogowa)

chor. L. Rosiński
(kompania inżynieryjno-drogowa)

ppor. W. Zdanowski

(1 pluton 8 kompanii pontonowej)

ppor. R. Jasik

(2 pluton 8 kompanii pontonowej)

ppor. I. Stosik (3 pluton 8 kompanii pontonowej)

ppor. W. Sterliński (1 pluton kompanii inżynieryjno-
-drogowej)

st. chor. I. Morawski (2 pluton kompanii inżynieryjno-
-drogowej)

W sumie

4

2

5 + 5 **

Żołnierze
zasadniczej służby wojskowej
oddelegowani
na Zgrupowanie Poligonowe

11 żołnierzy z 1 kompanii pontonowej

1 żołnierz z 2 kompanii pontonowej

1 żołnierz z kompanii technicznej

5 żołnierzy z kompanii dowódczej

2 żołnierzy z kompanii remontowej

7 żołnierzy z kompanii zaopatrzeniowej

W sumie

27

rezerwa

5 kompania pontonowa

6 kompania pontonowa

7 kompania pontonowa

8 kompania pontonowa

kompania inżynieryjno-
-drogowa

63

60

60

60

59

W sumie

302

* Pełny imienny spis kadry zawodowej obecnej na Zgrupowaniu Poligonowym (74 osoby) znajduje się w rozkazie dziennym nr Pf 229 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego mjr. Mariana Łuczaka z 11 XI 1982 r. (AIPN By, 674/13, k. 37–40).

** 7 XI 1982 r. dowódca pułku skierował na poligon również st. chor. Stanisława Konowalika, sierż. Andrzeja Chorążewicza, sierż. Romana Tomczaka, st. sierż. Jana Zegarskiego oraz plut. Mariusza Drozdowskiego. Wymienieni żołnierze nie byli jednak później obecni na „ćwiczeniach” na Kępie Panieńskiej. Zapewne, podobnie jak przy wcześniejszych powołaniach i skierowaniach na ćwiczenia rezerwistów (choć w przeciwieństwie do obecnego będących na przydziałach mobilizacyjnych jednostki), pełnili rolę pomocniczą, odpowiadając za dyscyplinę i porządek wojskowy w czasie przejazdu (przemarszu) do miejsca ćwiczeń, zakwaterowanie na poligonie i sprawne rozmieszczenie przewiezionego sprzętu.

Działania polityczno-wychowawcze zapoczątkowali mjr Jerzy Bylica (zastępca dowódcy pułku ds. politycznych), kpt. Jan Dziomba (sekretarz organizacji partyjnej w JW nr 1636) oraz mjr Marian Łuczak (dowódca pułku), razem prowadząc indywidualne rozmowy z wcielonymi pod kątem ich wstępnej oceny „moralno-politycznej”190. W czasie koszarowania „rezerwistów” w jednostce (przed wymarszem na poligon) nie organizowano żadnych zajęć wojskowych – całość czasu miała pochłaniać musztra, czyszczenie sprzętu, lektura „Trybuny Ludu” i oglądanie Dziennika Telewizyjnego, a następnie obowiązkowy udział w dyskusji191.

W tym samym okresie, z pięciu sal żołnierskich w koszarowcu nr 7, w którym zakwaterowano „rezerwę”, zainstalowane urządzenia podsłuchowe przekazywały treść prowadzonych tam rozmów do budynku obok (nr 6), w którym zorganizowano „komórkę odbiorczą” z aparaturą nasłuchową obsługiwaną przez WSW192. W celu „rozpoznania faktycznych nastrojów, postaw oraz żołnierzy rezerwy podejmujących próby objęcia nieformalnego przywództwa”, a także z uwagi na dążenie do „zapewnienia rozpoznania sytuacji w pododdziałach” zamierzano zainstalować podsłuch w lekarskiej izbie przyjęć.

Jeszcze w okresie przebywania internowanych na terenie jednostki (przed 8 listopada 1982 r.), pod pretekstem rzekomego znalezienia przez kadrę ręcznie pisanych ulotek „antypaństwowych”, od wielu osób pobrano próbki pisma193. W tym samym czasie nawiązano również współpracę z Wojewódzkim Urzędem Cenzury w Toruniu i w Koszalinie celem „ujawniania prób kontaktów tych żołnierzy z otoczeniem i niedopuszczenia do przekazywania tą drogą informacji między nimi a ośrodkami opozycji politycznej”194. Na dobrze zabezpieczony punkt korespondencji funkcjonujący w jednostce w Chełmnie zwracał uwagę ppłk Tadeusz Chaber, dokonujący pod koniec listopada 1982 r. „przeglądu wybranych zagadnień pracy rozpoznawczej” w batalionie „rezerwy” w 9 Pomorskim Pułku Pontonowym195.

Wymarsz na Kępę Panieńską odbywał się w pełnym ekwipunku, ale bez broni, w którą nie wyposażono „rezerwistów” do końca trwania „ćwiczeń”. Tę wyjątkową jak na szkolenie rezerwy sytuację próbował po latach tłumaczyć szef Sztabu Zgrupowania Poligonowego kpt. Gosz: „Broń nie była wydana. Tłumaczyliśmy, że przyszli się szkolić, a nie strzelać. Tylko w tym wypadku żołnierze rezerwy nie mieli broni. W innych szkoleniach zawsze była broń. Baliśmy się, że mogą być dodatkowe problemy, np. ucieczki z bronią. Była to decyzja dowódcy pułku”196. Ten przykład stanowi kolejne potwierdzenie, iż celem było internowanie wybranych osób, a nie „umacnianie obronności terytorialnej PRL”. Tak też kadra traktowała zebranych na poligonie ludzi, z których duża część wcześniej angażowała się w działalność jawnych i podziemnych struktur solidarnościowych oraz brała udział w akcjach strajkowych i protestach wymierzonych w politykę reżimu komunistycznego197. Marek Napierała, podsumowując swoje doświadczenia z pobytu na „ćwiczeniach”, stwierdził: „w Chełmnie czułem się tak, jakbym nie był żołnierzem. Kadra podchodziła do nas szyderczo”198. Opinię tę podzielała zdecydowana większość osób, które publikowały swoje wspomnienia czy zeznawały w śledztwie IPN.

Należy jeszcze pokrótce wspomnieć o dwóch różnych postawach reprezentowanych przez przedstawicieli kadry oddelegowanej do przeprowadzenia operacji „przeszkolenia rezerwy”. O pierwszej z nich była mowa już wcześniej, przy okazji opisu prowokacyjnego zachowania żołnierzy odpowiedzialnych za przeprowadzenie wcielenia. Fatalną pamięć wśród internowanych pozostawiła po sobie także kadra dowódcza zgrupowania, tj. mjr Edward Murawski, mjr Tadeusz Małolepszy i kpt. Marian Gosz199, oraz większość dowódców kompanii i oficerów politycznych200.

W niektórych zeznaniach złożonych w śledztwie IPN oraz w kilku wspomnieniach „chełminiaków” pojawiają się jednak także pozytywne opinie dotyczące części kadry, która pomimo presji zachowała honor oficerski. Mowa tu przede wszystkim o dowódcy 6 kompanii pontonowej por. Zbigniewie Baranowskim201, dowódcy 7 kompanii pontonowej por. Janie Rozmusie202 i niektórych dowódcach plutonów i drużyn203. Po latach wdzięczność za okazaną postawę internowani w 1982 r. w Chełmnie wyrazili w serdecznym, oficjalnym liście skierowanym do Z. Baranowskiego, pisząc m.in.: „Znaczna część […] oficerów szybko zorientowała się w perfidii władz, która polegała na tym, że do pilnowania patriotycznie nastawionych ludzi użyto z gruntu w swojej masie patriotycznie nastawionego wojska. Jednym z tych oficerów był Pan. Jest nam niezmiernie miło ten fakt zauważyć, choć jesteśmy świadomi ceny, jaką Pan zapłacił za przyzwoitość. […] Ufamy, że w Pana osobie mamy nadal życzliwego partnera i podobnie jak my Pana, zachowa nas Pan we wdzięcznej pamięci. Pozostajemy z wyrazami szacunku”204.

Niezależnie jednak od ocen dotyczących poszczególnych dowódców pododdziałów, generalnie należy podkreślić, iż sam fakt przydzielenia tych funkcji dwudziestoletnim żołnierzom służby zasadniczej odbierany był przez „rezerwistów” jako celowe działanie służące ich upokorzeniu, ponieważ internowane na poligonie osoby były w zdecydowanej większości dużo starsze, a często także bardziej doświadczone od ludzi mających im wydawać rozkazy: „Kadra podoficerska to byli młodzi chłopcy po trzymiesięcznym przeszkoleniu awansowani na kaprali. […]. Oni nami dowodzili, ludźmi po służbie zasadniczej, niejednokrotnie ze stopniami wyższymi, po kilkukrotnych ćwiczeniach w ramach rezerwy”205.

W czasie przemieszczania „rezerwistów” na poligon zdecydowana ich większość maszerowała206, pozostali mieli zostać dowiezieni samochodami ciężarowymi, które transportowały także część sprzętu (namioty, materace, metalowe łóżka polowe, narzędzia, piecyki)207.

Na miejscu na przybyłych czekało zadanie dokończenia budowy obozowiska (rozpoczętej jeszcze przed wcieleniem „rezerwistów” przez żołnierzy służby zasadniczej i kontynuowanej przez część „rezerwy” przed 8 listopada, w czasie koszarowania w jednostce)208. Składało się ono z około 40 brezentowych półokrągłych namiotów ustawionych w podkowę, wzdłuż Wisły z jednej strony (ok. 30 m od brzegu rzeki) i wzdłuż wału z drugiej. Od strony rzeki i wału znajdowały się sznurowane wejścia. Wewnątrz obozu powstał więc duży pusty plac bez specjalnego przeznaczenia209. Miejsce apeli zgrupowania usytuowano poza obrębem obozu, na placu obok wału przeciwpowodziowego (na wprost namiotów, w których kwaterowała poligonowa kadra dowódcza210). W namiotach przeznaczonych dla internowanych spało najczęściej po 10 osób (tj. drużyna)211. W części z nich razem z „rezerwą” kwaterowali dowódcy drużyn i plutonów212: „Zostaliśmy zakwaterowani razem z rezerwistami w namiotach. Tego się nie stosowało, zazwyczaj podoficerowie mieli swój namiot. My mieliśmy spać razem z rezerwistami dlatego, aby słuchać, o czym oni rozmawiają, czy nie wychodzą z namiotu, jak się zachowują i przekazywać informacje dowódcy. Ja nie przekazywałem dowódcy wszystkich informacji, ale dowódca i tak o wszystkim wiedział. Z tego przypuszczam, że w namiocie musiał być jakiś donosiciel i to z rezerwistów”213.

W kilku namiotach umieszczono rejestrowaną w ewidencji WSW agenturę zwerbowaną spośród wojskowych214, w innych rolę tę odgrywały wspomniane wyżej osoby pozyskane do współpracy spośród wcielonych215.

W części namiotów zorganizowano kuchnię polową, stołówkę, prowizoryczne ambulatorium poligonowe216, świetlicę (w której prowadzono indoktrynację polityczną, m.in. emitując reżimowy Dziennik Telewizyjny) oraz wartownię i magazyn sprzętu (łopat, saperek, kilofów, siekierek, pił itp.). Obok obozu, od strony Wisły ustawiono także specjalne samochody tzw. sztabowe, w których dowództwo poligonu oraz oficerowie kontrwywiadu wojskowego i SB prowadzili z wybranymi „rezerwistami” rozmowy ostrzegawczo-zastraszające (często w nocy)217, a z kadrą zawodową informacyjne, dotyczące panującej w poszczególnych pododdziałach atmosfery politycznej218.

Namioty nie zapewniały podstawowych warunków bytowych, panowała w nich wilgoć i było bardzo zimno. Ogrzewano je tylko nocą tzw. kozami – małymi żeliwnymi piecykami na węgiel, a jednocześnie zakazywano sznurowania otworów wejściowych, co obniżało temperaturę wewnątrz, przyczyniając się do chorób zakwaterowanych w nich osób219. Mimo panującego na zewnątrz mrozu, należało stosować się do rozkazu codziennego porannego wygaszania piecyków (najpóźniej do ok. godz. 6.00): „Zapamiętałem fakt obowiązkowego wygaszania piecyków w namiotach o godz. 6.15 rano, po pobudce. Można je było ponownie rozpalić dopiero po kolacji po godzinie 19.00. Na innych poligonach piecyki te zawsze utrzymywało się w stanie podtrzymania ognia, żeby w czasie przerwy obiadowej zawsze można było się ogrzać. Z takim wygaszaniem spotkałem się jedyny raz właśnie na poligonie w Chełmnie”220.

„Rezerwiści” spali pod dwoma kocami, ale z powodu zimna często nie zdejmowano mundurów czy nawet butów!221 Chełmińska jesienno-zimowa „rezerwa ’82” była również zmuszana do mycia się w lodowatej wodzie, na zewnątrz namiotów, w specjalnym długim „korycie” z kilkoma kranami. Kąpiel w łaźniach na terenie jednostki organizowano tylko raz w tygodniu222, przy czym powrót na poligon odbywał się biegiem, co oczywiście niweczyło efekt higienicznego odświeżenia ciała223. Toaleta w postaci wykopanego nad Wisłą rowu kloacznego z poziomo umocowanym drągiem do siadania została wybudowana dopiero dwa dni po zakwaterowaniu internowanych na poligonie224, a wszelkie protesty były zbywane stwierdzeniem, iż „są to warunki wojenno-bojowe i na nic innego nie można tu liczyć”225.

Obozowisko dla internowanych na Kępie Panieńskiej nie było ogrodzone. Jego granicę od strony wału wyznaczała grabiona kilka razy dziennie droga, której przekroczenie traktowano jako dezercję226. Służby wartowniczej nie powołano. Jej funkcję miała spełniać służba dyżurna, w której skład wchodził oficer dyżurny wyznaczany spośród kadry zawodowej i jego pomocnicy z grona „rezerwistów” (podoficer kompanii dyżurnej i jego pomocnik)227. Zgrupowani na poligonie byli ostrzegani na apelach, iż pojawiające się na wale wojsko uzbrojone w ostrą amunicję może otwierać ogień do osób próbujących oddalić się z terenu obozu228.

„Ćwiczenia” na Kępie Panieńskiej trwały od 8 listopada do 24 grudnia 1982 r., po czym całe zgrupowanie zostało ponownie skoszarowane w jednostce. Tu zadbano o ścisłą izolację żołnierzy służby zasadniczej od powracającej z poligonu „ekstremy solidarnościowej”. Podczas trwającego ponad półtora miesiąca przetrzymywania rezerwistów w warunkach poligonowych codzienna obozowa rzeczywistość sprowadzała się do ciągu konsekwentnie stosowanych wobec internowanych represji. Były one przemyślnie ukrywane pod pozorem działań rzekomo mieszczących się w standardowych programach szkolenia żołnierzy rezerwistów na specjalność inżynieryjną (pontoniera i sapera). Część kadry odpowiedzialnej za ich przeprowadzenie do dziś zresztą uważa, iż „ćwiczenia” te w niczym nie różniły się od innych organizowanych dla rezerwy229.

Tymczasem setki niezależnych od siebie świadectw, pochodzących od osób mających za sobą przymusowy pobyt w JW nr 1636 w Chełmnie na przełomie 1982 i 1983 r., zdecydowanie przeczą temu, że było to zwykłe wcielenie w ramach poboru „Jesień 1982”230, rzekomo umotywowane potrzebami wojskowymi. Poza wszystkimi opisanymi już wyżej przejawami traktowania zdecydowanej większości wcielonych jako wrogów politycznych231, na fikcyjność wojskowego charakteru tego wcielenia wyraźnie wskazuje organizacja samego „szkolenia”. W żadnej z utworzonych kompanii poligonowych nie miało ono nic wspólnego ze zdobywaniem nowej specjalności wojskowej, natomiast we wszystkich zgrupowanych na Kępie Panieńskiej pododdziałach ćwiczenia wiązały się z wykonywaniem „ciężkich, wielogodzinnych i bezsensownych prac nakierowanych na upokorzenie”232, takich jak kopanie wzdłuż Wisły kilkunastometrowych rowów, które następnie zasypywano: „Pamiętam nakładanie na nas dziwnych i bezsensownych zadań. Polegało to na tym, że kazano nam kopać wzdłuż Wisły rowy. Te rowy to kazano nam kopać pojedynczo, po te 10–15 m. One wyglądały tak, jak byśmy mieli ułożyć w nich jakiś kabel – na głębokość po ok. 80 cm, szerokość 30 cm. Zasypywaliśmy je również sami”233.

Oprócz różnej wielkości transzei (dla drużyny, plutonu czy kompanii), wykopywano także doły dla samochodów ciężarowych i tzw. schrony przeciwatomowe. Przeprowadzano też kilku- i kilkunastokilometrowe marszobiegi z ekwipunkiem. Podczas nich nierzadko przenoszono ciężkie atrapy ćwiczebnych min przeciwczołgowych, które następnie polecano zakopywać i odkopywać bez jakiegokolwiek uzasadnienia234.

Za szkolenie trudno również uznać udział „rezerwy” w budowie mostów pontonowych na Wiśle, do czego zdecydowana większość osób nie była przygotowana nawet w stopniu elementarnym: „Nam kazano w czasie pobytu na tym poligonie […] budować niebezpieczny most pontonowy. Ja nie miałem pojęcia o takich czynnościach, zresztą jak my wszyscy. To, że nikt nie zginął ani nie zrobił sobie krzywdy, zawdzięczać można niektórym rozsądnym oficerom w kompaniach”235; „Na tratwie wykonanej z elementów mostu pontonowego wywożono nas na środek rzeki Wisły, tam cumowano i przez 5 godzin staliśmy tam. W tym czasie fala przelewała się przez tratwę, a my obuci byliśmy w zwykłe gumowce, które nie posiadały żadnego zabezpieczenia przed zimnem”236. „Raz byłem na ćwiczeniach z budowy mostu pontonowego w nocy. Zaznaczam, że ja i inni koledzy nigdy nie mieliśmy do czynienia z takimi czynnościami i istniało niebezpieczeństwo wypadku. Jeden z kolegów wpadł wtedy do wody pomiędzy pontony, ale koledzy go wyciągnęli. Ponton metalowy, na którym stałem z trzema kolegami, wyczepił się z konstrukcji i zaczął dryfować z nurtem Wisły. Powierzchnia pontonu była śliska i oblodzona od przymrozku i mogliśmy wszyscy spaść do wody i potopić się. Kuter dogonił nas po około pół godziny i odholował z powrotem”237; „Nie było tam żadnych szkoleń typowo wojskowych. […] Gdy mieszkaliśmy w namiotach nad Wisłą, to wtedy przywieźli pontony i kazali nam je składać i rozkładać. To działo się wszystko na wodzie. Ja i wielu kolegów nigdy nie mieliśmy styczności z pontonami i nie przeszliśmy żadnego przeszkolenia w tym zakresie. W ogóle praca przy tych pontonach była niebezpieczna, gdyż odbywała się na rzece. Bez przeszkolenia było bardzo trudno skręcić taki ponton”238.

Żadnych wymogów bezpieczeństwa nie przestrzegano także podczas ponad osiemdziesięciokilometrowego, trwającego kilkanaście godzin wodnego spływu pontonowego z Kępy Panieńskiej na poligon wodny Rakowice pod Kwidzynem z udziałem „rezerwistów”, których nie zaopatrzono nawet w kamizelki ratunkowe239. Spływ miał miejsce 7 grudnia 1982 r. i wiązał się m.in. z zadaniem zimowego zakonserwowania spławianego sprzętu pontonowego w tamtejszej bazie magazynowej jednostki240. Wcześniej na miejsce przewiezione zostały osoby z chełmińskiej kompanii inżynieryjno-drogowej, które rozpoczęły budowę obozu namiotowego i drogi leśnej241: „Przewożą nas 1 pluton k[ompanii] i[nżynieryjno]-d[rogowej] na drugą stronę Wisły i mamy przygotować wyjazd dla sprzętu z pontonów. (…) Nas załadowano na samochód do Kwidzyna, dokąd płynęły dwa promy z rezerwistami z kompanii pontonowych. My tam jechaliśmy przygotować obóz dla płynących i dla nas. (…) Docieramy na miejsce wieczorem, deszcz pada ze śniegiem (…) do północy kończymy, w międzyczasie sprawdzanie stanów osobowych – kilkakrotnie. Od służby czynnej jesteśmy oddzieleni żywopłotami. (…)”242. „Wczesny poranek, zimno. Pada deszcz ze śniegiem. Przygotowania do spływu. Nie mieliśmy nic ciepłego do picia, żadnej pałatki, która by nas chroniła od wiatru czy deszczu. Żadnego posiłku. (…) Odcumowanie od brzegu. Spięte elementy pontonu, płynąca platforma, my na niej bez żadnego zabezpieczenia. Jesteśmy wszyscy mokrzy, nie ma się gdzie schować. Żołnierz, który steruje motorówką, płynie od brzegu do brzegu (tzw. zygzakiem). Od czasu do czasu wchodzimy do kajuty. To jedyne pomieszczenie, w którym mogliśmy się choć na moment ogrzać. Robiliśmy co jakiś czas zmianę, żeby nie zamarznąć. Pomieszczenie małe, a nas wielu. Spływ ten trwał do późnych godzin nocnych. Pamiętam jak koledzy wciągali nas na nabrzeże. W miejscu dotarcia nie mieliśmy już sił, byliśmy mokrzy i zziębnięci, cały dzień bez picia i jedzenia. Tego się nie zapomina. Spanie w miejscu dotarcia – tragedia! Namioty postawione, w środku woda do kostek, oficer to co zobaczył skomentował: »to warunki bojowe, takie rzeczy to normalność«. (…) Oczywiście ubrań nam nie wymieniono na suche”243; „Od rana normalny dryl i praca, sprawdzanie stanów czystości obuwia i menażek. Zaprawa też o 5.10, śniadanie na stojąco i wymarsz: my [kompania inżynieryjno-drogowa – M.Sz.] do lasu, a kompania pontonowa nad Wisłę rozmontowywać promy. Kopanie latryn ponieważ teren jest dziewiczy. Las w miejscu pracy cały w fekaliach. Wyciągamy ścięte modrzewie, ładujemy je na samochody, wywożą je na składowisko. Śnieg do kolan, modrzewie po 15 m długie, wyciągamy po dwóch, jeden człowiek nie da rady. Jest zimno, więc trzeba pracować, żeby nie zamarznąć. Po modrzewiach wymyślili naprawę glinianej drogi gdzieś w lesie, kilka dni grzęźliśmy w rozmokłej glinie, która nie wytrzymywała ciężaru, a miała służyć pojazdom. Kompletny absurd. I jeszcze zajęcia z kostką trylinkową (budowa wartowni w lesie). Ręcznie nosimy i układamy kostkę wokół dwóch kontenerów. Sprzęt do tego tylko łomy i łopaty. Dobrze, że w środku lasu, to trochę cieplej bo nie wieje. Wieczorem wracamy do obozu, tu chociaż nie ma zajęć politycznych i DTV. (…) Od »młodego wojska«, kierowcy samochodów pontonowych jesteśmy oddzieleni żywopłotem i mamy inne godziny posiłków. (…) Pontonierzy mozolnie rozmontowują promy, jest nadzieja przed świętami wyjechać z Kwidzyna – zwinąć obóz. Poczta tutaj nie dochodzi – do najbliższej wioski 20 km. Kompletny brak kontaktu ze światem zewnętrznym i chyba o to chodziło najbardziej”244.

Oba pododdziały „rezerwy” z JW nr 1636 w Chełmnie przebywały poza poligonem na Kępie Panieńskiej dwa tygodnie245: na święta Bożego Narodzenia całe chełmińskie zgrupowanie „rezerwy” skoszarowano w jednostce. „Chełminiacy” wracali z poligonu wycieńczeni fizycznie i psychicznie. Na taką kondycję miało wpływ wiele nakładających się na siebie przez dłuższy czas negatywnych czynników. Ich występowanie było celowo prowokowane przez kadrę ludowego WP. Wśród wielu stosowanych represji można wyróżnić sześć najbardziej charakterystycznych rodzajów:

1. Permanentne podważanie poczucia bezpieczeństwa wśród izolowanych na poligonie osób poprzez:

celowe demonstrowanie braku odpowiedniej opieki lekarskiej, umyślne przywracanie chorujących do zajęć poligonowych mimo ewidentnych przeciwwskazań lekarskich; uniemożliwianie bądź utrudnianie odwiedzin bliskich oraz ograniczanie ich czasu i kontrolowanie spotkań246; formułowanie gróźb (także pod adresem rodzin)247; odcięcie od świata zewnętrznego248, perlustrację korespondencji249, przeprowadzanie częstych przeszukań namiotów pod nieobecność osób w nich kwaterujących250; podejmowanie wobec wielu „rezerwistów” prób werbunku, a tym samym zasiewanie wśród nich niepewności, czy ktoś nie uległ251; ostentacyjne przypominanie o ochronie obozu przez uzbrojone w broń ostrą (ale bliżej niezidentyfikowane) patrole wojskowe mające prawo do strzelania bez ostrzeżenia do osób próbujących się oddalić z terenu poligonu252; codzienne wygrażanie karami regulaminowymi na apelach253, organizację spotkania z prokuratorem upominającym „byłych ekstremistów »Solidarności«” w kwestii konieczności respektowania „prawa” stanu wojennego poprzez wskazanie na odpowiednie paragrafy, których łamanie było zagrożone najwyższymi wyrokami254, a także powodowanie niebezpieczeństwa pożaru w namiotach poligonowych przez ogrzewanie ich wewnątrz tzw. kozą255, czy też narażanie „rezerwistów” na długotrwały bezpośredni kontakt z chemikaliami bez możliwości bieżącego zadbania o higienę skóry256.

2. Doprowadzanie do codziennego wyczerpywania sił fizycznych internowanych na poligonie na Kępie Panieńskiej poprzez:

wymęczające musztry i marszobiegi, trwające wiele godzin i przeprowadzane przez cały tydzień (nie wyłączając niedziel), pozbawione sensu fizyczne „ćwiczenia”257; częste zarządzanie alarmów ewakuacyjnych (także nocnych) w pełnym ekwipunku oraz wielogodzinne apele mundurowe urządzane w fatalnych warunkach atmosferycznych258; nocne pilnowanie pontonów przy Wiśle i załadunek samochodów typu „Sztajer” żwirem z łat na Wiśle259.

3. Nacisk na „zabezpieczenie polityczne”, czyli nachalną indoktrynację internowanych poprzez:

ustawienie obok obozu na Kępie Panieńskiej tzw. goebbelsówki, czyli nyski z głośnikiem260, przez który przez cały dzień nadawane były propagandowe komunikaty i brzmiący prześmiewczo w tych okolicznościach przebój zespołu Perfect „Ale w koło jest wesoło”; obowiązkowe oglądanie Dziennika Telewizyjnego261 i programów szkalujących „Solidarność”; obowiązkowy udział w szkoleniach politycznych prowadzonych przez zastępcę dowódcy Zgrupowania Poligonowego ds. politycznych mjr. Tadeusza Małolepszego262 oraz przez zastępców dowódców kompanii ds. politycznych263.

4. Stosowanie wobec przetrzymywanych na poligonie na Kępie Panieńskiej otwartych form represji o charakterze fizycznym i psychicznym, czyli:

aresztów264, zniewag personalnych265, ubliżania symbolom religijnym266, naruszania nietykalności cielesnej267, wygrażania użyciem broni palnej (w tym również przykładanie lufy do skroni)268, kar zakazu opuszczania miejsca zakwaterowania przez okres kilku dni połączonych z koniecznością meldowania się co godzinę u oficera dyżurnego, a w nocy na każde wezwanie269.

5. Stosowanie upokarzających szykan, takich jak:

podawanie nieświeżego jedzenia z puszek, organizowanie posiłków na wolnym powietrzu, gdzie szybko stygły270; przygotowanie latryny na zewnątrz w postaci dołu w ziemi, udostępnienie zimnej wody do mycia na co dzień, ograniczenie do minimum ciepłych kąpieli (raz na tydzień); utrudnianie i uniemożliwianie uprawiania praktyk religijnych i zakazywanie posiadania symboli wiary271; przeprowadzanie musztry w obecności odwiedzającej rodziny (w tym także dzieci)272, przeprowadzanie rewizji po odwiedzinach; przetrzymywanie oczekujących na odwiedziny żon z dziećmi na mrozie przed bramą jednostki; skracanie czasu spotkania w świetlicy do minimum tłumaczone oczekiwaniem następnych rodzin273; nakazy usuwania błota z drogi dojazdowej na poligon274, polecenie przewracania na drugą stronę zamarzniętych zwierzęcych odchodów275; przetrzymywanie „rezerwistów” w mokrym umundurowaniu (po wypadkach wpadnięcia do Wisły w czasie budowy mostów pontonowych)276; nieprzydzielenie rezerwie broni i celowe zastępowanie ją (na poligonie!) narzędziami do prac ziemnych (łopata i szpadel)277; „serdeczne przepraszanie” i tłumaczenie pojawiających się braków węgla do piecyków ogrzewających namioty strajkami górniczej „Solidarności”278.

6. Umyślne antagonizowanie pomiędzy sobą wcielonych na „ćwiczenia rezerwy”:

prowadzenie nieczytelnej polityki przyznawania urlopów i przepustek („Daty nie pamiętam, ale raz chyba przed Świętami Bożego Narodzenia dano mi przepustkę chyba na 48 godzin. To była paranoja, ja ledwo dojechałem i już musiałem wracać. Moim zdaniem taka przepustka służyła skłóceniu nas, żeby był rozłam wśród nas, że jeden dostał, a drugi nie. Była próba, żebym ja wziął kolejną przepustkę, kiedy inni nie dostali. Odmówiłem”279), inicjowanie spotkań wybranych osób z przedstawicielami kadry w okolicznościach, które mogły budzić podejrzenia co do lojalności danego człowieka wobec członków drużyny280.

Represje wobec „rezerwistów” powołanych w listopadzie 1982 r. do JW nr 1636, stosowane od samego początku, powodowały wśród nich naturalny odruch samoobronny, czyli mniej lub bardziej wyraźne przejawy buntu i niepodporządkowywania się reżimowi panującemu w obozie. Z uwagi na narastającą wśród „rezerwy specjalnej” atmosferę konfrontacji (co sygnalizowali dowództwu pułku oficerowie kontrwywiadu), zapadła decyzja o zmianie pierwotnego planu „szkolenia” i natychmiastowym wymarszu zgrupowania na poligon na Kępę Panieńską (po trzech dniach od wcielenia)281. Indoktrynacja polityczna spotykała się z różnymi formami sprzeciwu: od odwracania się od ekranu telewizora w czasie przymusowego oglądania Dziennika Telewizyjnego282, przez prowokacyjne pytania, po manifestacyjne okazywanie negatywnego stosunku do tego rodzaju „szkoleń”, np. poprzez bicie głośnych braw, tym głośniejszych, „im większą głupotę oni mówili na tych szkoleniach”283. Z ostentacyjną radością rezerwiści przyjęli wiadomość o śmierci Breżniewa i zwolnieniu Wałęsy z internowania284.

Wyrazem sprzeciwu wobec panujących na poligonie upokarzających warunków bytowych, gestem solidarności z represjonowanymi kolegami oraz buntem przeciwko samemu osadzeniu na poligonie z powodów politycznych były akcje protestacyjne w postaci kilkudniowych głodówek285. Pierwszy z takich protestów miał mieć miejsce 11 listopada 1982 r., ale dzięki ulokowanym wśród „rezerwy” osobowym źródłom informacji dowództwu pułku udało się złamać jego masowy charakter. Głodówkę uprzedziła bowiem decyzja o ustawieniu przed polową stołówką zbudowanego z drewnianych płyt „tunelu-labiryntu”, który uniemożliwiał zorientowanie się pojedynczo wpuszczanym do niego osobom (zamierzającym odmówić przyjęcia posiłku), jak zachował się poprzednik, słysząc przy ustawionym na jego końcu kotle zamiast polecenia – rozkaz pobrania śniadania286. Konsekwencją tej akcji było przystąpienie przez kadrę do wymuszania pisemnych deklaracji lojalności („chęci właściwego odbycia ćwiczenia”)287 oraz zorganizowanie przez dowództwo nocnych ćwiczeń288.

Pomimo spodziewanych kar, „rezerwiści” planowali i podejmowali kolejne protesty głodowe, choć na przeszkodzie coraz częściej stawała im agentura289 oraz, co może istotniejsze, świadomość, iż tego typu strajk może grozić poważnym uszczerbkiem na zdrowiu: „Ludzie bali się o swoje zdrowie, pora roku też miała znaczenie i warunki bytowe”290. Głodujący nie byli bowiem zwalniani z odbywania ciężkich, wielogodzinnych i wymagających tężyzny fizycznej „ćwiczeń” poligonowych. Szefostwo WSW sprawujące polityczny nadzór nad funkcjonowaniem obozu traktowało głodówki jako niebezpieczne incydenty przyczyniające się do „narastania wrogich tendencji”, które należy pacyfikować przez wszczynanie przeciwko ich inicjatorom spraw karnych291.

Innymi formami oporu stosowanymi przez „rezerwę” były: układanie i śpiewanie antysystemowych piosenek dotyczących funkcjonowania wojskowego obozu specjalnego w Chełmnie292, wywieszanie na namiotach bądź drzewach wokół obozu prowizorycznych transparentów z napisem „Solidarność”, układanie kamiennych krzyży obok namiotów i wieszanie wewnątrz krzyży, zrobionych z patyków, obrazków religijnych i emblematów „Solidarności”, a także odmawianie głośno wspólnej modlitwy i śpiewy po capstrzyku293. Tadeusz Lipiński ze Słupska przygotował dwa obozowe stemple z napisami: „Poczta Internowanych. 1.02.1983 Chełmno” oraz „Wojskowy Obóz Internowanych. 90-Chełmno-82”294.

Według niektórych świadków, kilka osób w czasie pobytu na poligonie miało również potajemnie (nocą) dotrzeć do jednego z chełmińskich księży i poinformować go o tym, „kto naprawdę przebywa w obozie”295, prostując tym samym opinię rozpowszechnianą wśród mieszkańców Chełmna, iż na Kępie Panieńskiej przebywają „kryminaliści, alimenciarze i menele”. Jednak najbardziej wymownym i najdosadniejszym przykładem zamanifestowania otwartego sprzeciwu było potajemne przygotowanie i ustawienie na wewnętrznym placu obozowym przez kilkuosobową grupę „rezerwistów” kilkumetrowego, brzozowego krzyża. Został on wkopany 1 grudnia 1982 r.296 wczesnym wieczorem (ok. godz. 20.00), gdy większość zgrupowania, tak jak co dzień, w jednym z namiotów oglądała obowiązkowo Dziennik Telewizyjny297. W przygotowaniu i ukryciu krzyża obok obozu brali udział: Marian Dymek, Eugeniusz Pałys, Henryk Załoga i Władysław Żydonik298. Jego postawieniem zajęło się około 10 osób, wśród których, oprócz Pałysa i Załogi299, byli m.in.: Marek Cabaj, Ryszard Dubel, Józef Grządzielski, Lech Kowalski, Andrzej Kwiatkowski, Wiesław Łukomski, Edward Müller oraz Tadeusz Marszałkowski300. W grupie zabezpieczającej był m.in. Leszek Jaworski301 i część zwolnionych z oglądania Dziennika Telewizyjnego palaczy, odpowiedzialnych za podtrzymywanie ognia w piecykach i bezpieczeństwo pożarowe w namiotach302. Wymienione osoby to głównie żołnierze 6 kompanii pontonowej, dowodzonej przez wspominanego już por. Zbigniewa Baranowskiego. Tego wieczora pełnił on służbę dyżurną razem z dwoma pomocnikami dyżurnego: Janem Grzelką i Andrzejem Kwiatkowskim. Ostatni z nich został ukarany dyscyplinarnie siedmiodniowym aresztem303, a Baranowskiego, po obarczeniu zbiorową odpowiedzialnością za postawienie krzyża przez żołnierzy z jego kompanii304, kilka dni później pod innym pretekstem usunięto z JW nr 1636. W związku z „incydentem”, po natychmiastowym usunięciu krzyża, „rezerwiści” zostali przetrzymani kilka godzin na mrozie, na zorganizowanym specjalnie apelu, podczas którego część kadry dokonywała gruntownego przeszukania namiotów. Następnego dnia kilka osób, w proteście przeciwko ukaraniu pomocnika dyżurnego i usunięciu krzyża, podjęło jednodniową głodówkę305.

Przez cały blisko trzymiesięczny okres internowania w JW nr 1636, „rezerwistów” poddawano ścisłemu „zabezpieczeniu kontrwywiadowczemu”, realizowanemu głównie siłami WSW. Do tego zadania został oddelegowany mjr Edmund Kopaczewski z Oddziału WSW w Toruniu306, a wspomagał go etatowy „oficer obiektowy” z 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie kpt. Witold Dobrowolski307. Współpraca WSW z SB ograniczała się wówczas do przekazywania kontrwywiadowi wojskowemu materiałów z wcześniejszego „rozpracowywania” osób wytypowanych przez SB na przeszkolenie. Takie jednokierunkowe współdziałanie powodowało, iż przedsięwzięcia operacyjne zmierzające m.in. do „nasycenia źródłami informacji poszczególnych pododdziałów” WSW musiała prowadzić praktycznie od podstaw308. Podejmowanie współpracy ze źródłami będącymi uprzednio na łączności SB pozostawało w sferze postulatów309 m.in. z tego względu, że „żadnych informacji KW MO o swoich źródłach nie przesłały”310. Zwracano uwagę, iż charakterystyki operacyjne otrzymane z poszczególnych komend wojewódzkich MO zawierają „powierzchowne i mało wartościowe informacje”311, a w przypadku ponad 80 osób nie dotarły one jeszcze do końca listopada 1982 r.312 W efekcie uznano, iż w przypadku ponownych odmów udzielania informacji przez właściwe organy SB należy interweniować w Departamencie V MSW313, równocześnie zmierzając do pełnego podporządkowania WSW agentury wśród „rezerwy”, nie dopuszczając do werbunków przez SB na terenie wojskowego obozu specjalnego w Chełmnie314.

Czynności operacyjne zmierzały do jak najpełniejszego rozpoznania nastrojów i postaw politycznych wcielonych na „ćwiczenia”, wyłonienia wśród nich grupy osób „podejmujących próby objęcia nieformalnego przywództwa w poszczególnych pododdziałach” i poddania ich złożonym grom operacyjnym służącym uprzedzaniu i pacyfikacji „niepożądanych i wrogich politycznie działań” oraz skonfliktowaniu rezerwistów. Ponadto „operacyjnemu zabezpieczeniu” poddano próby docierania przedstawicieli „rezerwy” do środowiska żołnierzy służby zasadniczej i kontakty „rezerwistów” ze światem zewnętrznym315. Bardzo ważną rolę odgrywała tu agentura. Początkowo WSW zainteresowała się byłymi członkami zarządów regionów zdelegalizowanej „Solidarności”. Spośród nich do końca listopada 1982 r. mjr Kopaczewski pozyskał do współpracy aż trzy osoby316. Ich przydatność oceniana była stosunkowo wysoko: „Mają nie tylko możliwości przekazywania informacji wyprzedzającej, ale również neutralizowanie ewentualnych zamiarów najbardziej zagorzałych zwolenników »S«, z których wielu nie ukrywa swojej wrogości do socjalizmu”317. Jak wynika z zapisów ewidencyjnych Oddziału WSW w Toruniu, do końca grudnia pozyskano jeszcze cztery osoby, a w styczniu 1983 r. dwie kolejne.

Tabela 7. Zestawienie rejestracji TW dokonanych przez Oddział WSW w Toruniu spośród osób izolowanych w 9 Pomorskim Pułku Pontonowym w Chełmnie
w okresie od listopada 1982 do stycznia 1983 r.318

Imię i nazwisko (pododdział)

ps. TW

Nr rejestracyjny

Data rejestracji

Jednostka rejestrująca

Zbigniew Mieszkalski (kompania inżynieryjno-drogowa)

„Słońce”

58931

9 XI 1982 r.

Oddział WSW Toruń

Edward Dudek (kompania inżynieryjno-drogowa)

„Michalski”

58933

12 XI 1982 r.

Oddział WSW Toruń

Mirosław Kornatowski (6 kompania pontonowa)

„Jolanta”

58960

22 XI 1982 r.

Oddział WSW Toruń

Antoni Pałasz (7 kompania pontonowa)

„Ewa”

60510

18 XII 1982 r.

Oddział WSW Toruń

Ludwik Jurkowski (7 kompania pontonowa)

„Teresa”

60582

24 XII 1982 r.

Oddział WSW Toruń

Krzysztof Garbacz (kompania inżynieryjno-drogowa)

„Urszula”

60583

27 XII 1982 r.

Oddział WSW Toruń

Kazimierz Burzyński (8 kompania pontonowa)

„Elżbieta”

60581

30 XII 1982 r.

Oddział WSW Toruń

Józef Dziki (5 kompania pontonowa)

„Elżbieta”

60595

5 I 1983 r.

Oddział WSW Toruń

Konrad Jończyk (kompania inżynieryjno-drogowa)

„Matusiak”

60650

17 I 1983 r.

Oddział WSW Toruń

Źródło: AIPN, 2386/7520, Teczka personalna i teczka pracy TW ps. „Matusiak”; ibidem, 2386/7746, Teczka personalna i teczka pracy TW ps. „Michalski”; ibidem, 2386/7690, Teczka personalna i teczka pracy TW ps. „Słońce”; OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 34, Zapisy ewidencyjne dotyczące agentury WSW w Toruniu za okres od listopada 1982 do lutego 1983 r., k. 6515–6517; Wypisy ewidencyjne dotyczące rejestrowanej agentury.

Nie mniej istotne były werbunki przeprowadzane przez WSW wśród kadry zawodowej i żołnierzy służby zasadniczej (dowódców drużyn). Z tego samego zestawienia obrazującego stan „zabezpieczenia” batalionu poligonowego wynika, iż spośród tej grupy mjr Kopaczewski wykorzystywał agenturalnie 8 osób: dwóch szefów kompanii (chorążych), dwóch dowódców plutonów (podoficerowie służby zawodowej) oraz czterech dowódców drużyn (podoficerowie służby zasadniczej). Część z nich została przejęta na kontakt od innych oficerów KW. Takie „nasycenie agenturą” wśród kadry oddelegowanej do przeprowadzenia „szkolenia” uznano za „prawidłowe”319 i „wystarczające”320.

Tabela 8. Zestawienie dotyczące TW rejestrowanych przez WSW w grupie przedstawicieli zawodowej kadry wojskowej oddelegowanych do pododdziałów skierowanych w listopadzie 1982 r. na Zgrupowanie Poligonowe na Kępie Panieńskiej

Imię i nazwisko (pododdział)

ps. TW

Nr rejestracyjny

Data rejestracji

Jednostka rejestrująca

Szefowie kompanii

chor. Kazimierz Mazurek

(8 kompania pontonowa)

„Helena”

b.d.

1966 r.

Wydział I Oddziału WSW
w Szczecinie

Dowódcy plutonów

ppor. Władysław Zdanowski

(1 pluton 8 kompania pontonowa)

„Komputer”

58873

2 XI 1982 r.

Oddział WSW Toruń

Dowódcy drużyn

kpr. Lech Senda

(2 drużyna 1 pluton

5 kompania pontonowa)

„Dziubek”

58494

2 VIII 1982 r.

Oddział WSW Toruń

kpr. Zbigniew Araminowicz

(2 drużyna 2 pluton

6 kompania pontonowa)

„Janek”

58855

29 X 1982 r.

Wydział WSW
Rejon Szczecin

Źródło: OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 34, Zapisy ewidencyjne dotyczące agentury WSW w Toruniu za okres od listopada 1982 do lutego 1983 r., k. 6515–6517; Wypisy ewidencyjne dotyczące rejestrowanej agentury; AIPN Bi, 0014/153, Karta osobowa i deklaracja współpracy TW ps. „Janek” (Zbigniew Araminowicz).

Pod koniec listopada 1982 r. oficer kontrwywiadu wojskowego uznał współpracę z dowództwem pułku za bardzo dobrą: „dowództwu przekazano 65 informacji (średnio 3 dziennie) o nastrojach i ewentualnych zamiarach rezerwistów. Dowódca (były aktywny TW)321 niezwłocznie podejmuje konieczne decyzje w porozumieniu z oficerem WSW i w zarodku likwiduje przyczyny, które mogłyby doprowadzić do ekscesów lub wrogich, a także sabotażowych działań”322.

Szef Zarządu WSW POW płk Marian Wichrzyński oceniając sytuację operacyjną i stan pracy kontrwywiadowczej we wszystkich pododdziałach rezerwy zorganizowanych w listopadzie 1982 r. na terenie POW, najliczniejszą grupę „rezerwistów” zagrażających z racji swojego nieformalnego przywództwa „bezkonfliktowemu przebiegowi służby wojskowej” wyszczególnił z 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego. Zaliczył do niej: Witolda Amiłowskiego323, Zbigniewa Bajaka, Konrada Jończyka, Ryszarda Dubla, Ludwika Jurkowskiego, Janusza Łaździna, Sławoja Kiginę i Ignacego Wrzesińskiego324. Wszyscy zostali poddani operacyjnemu rozpracowaniu „na ogół przez TW spośród dowódców drużyn i plutonów”. W ciągu najbliższych 2 miesięcy Jończyk i Jurkowski zostali zarejestrowani jako TW, innych zaś poddano dotkliwym represjom: Łaździna przewieziono do aresztu poza jednostką i wytoczono mu proces karny, Wrzesińskiego wiele dni więziono w areszcie, w związku z czym przedłużył się jego pobyt w jednostce, Dubla straszono utratą życia, Kiginę szantażowano, uzależniając podanie leków od nawiązania współpracy, a Bajaka straszono wyrządzeniem krzywdy dziecku i żonie325.

Internowanie rezerwy specjalnej w JW nr 1636 dobiegło końca w lutym 1983 r. Zwolniono wówczas do cywila przeszło 85 proc. osób wcielonych na ćwiczenia (259 rezerwistów). Opuszczanie jednostki przez rezerwistów stało się okazją do potraktowania ich nie jako żołnierzy, lecz jako „element niepewny”, który należy „wyprostować politycznie” za pomocą środków siłowych, tak jak w przypadku ludzi skazanych za przestępstwa kryminalne. Należy podkreślić, iż osoby odpowiedzialne za organizację zwalniania „rezerwy specjalnej” do cywila nie ogłosiły tego faktu oficjalnie. Zwolnienia odbywały się grupowo, w godzinach późnowieczornych. Skład kilkuosobowych grup dobierany był według miejsca zamieszkania. Następnie, tak jak przy wcieleniu, „rezerwiści” wędrowali na salę gimnastyczną, na której, po rozebraniu się do naga, następował zwrot rzeczy cywilnych (nierzadko zatęchłych). W czasie rewizji odbierano im wszelkie zapiski z adresami (często nieskutecznie). Przegląd lekarski potraktowano – podobnie jak kilka miesięcy wcześniej – jako formalność, potwierdzającą z góry przyjęte założenie: „zdrowy przy wcieleniu, zdrowy w chwili opuszczenia jednostki”. Poszczególne grupy były wywożone z jednostki zakrytym samochodem ciężarowym na stacje kolejowe w Laskowicach Pomorskich, w Terespolu i w Świeciu, gdzie na krótko przed przyjazdem pociągu oddawano książeczki wojskowe i pilnowano, by wszyscy odjechali. Większości osób nie wydano kart mobilizacyjnych z przydziałem do danej jednostki zgodnym ze „zdobytą” specjalizacją326. Zdarzały się również przypadki odmowy wpisu do książeczki wojskowej odbycia trzymiesięcznych ćwiczeń w 9 Pomorskim Pułku Pontonowym w Chełmnie: „Ja mam książeczkę wojskową, ale tych ćwiczeń w JW [nr] 1636 w Chełmnie nie wpisano mi. Ja nawet byłem w WKU z prośbą o wpisanie mi odbycia ćwiczeń w Chełmnie, ale odmówiono mi ich wpisania. Powiedziano mi w WKU, że nie zrobią tego, ale jak mam ochotę jechać jeszcze raz, to mogą mi to załatwić”327.

Za kuriozalną należy uznać sytuację Jerzego Nowickiego – w czasie zwalniania go do cywila zorientowano się, że nie złożył przysięgi wojskowej. W związku z tym, w celu jej odebrania już po zakończeniu „ćwiczeń”, został cofnięty i ponownie przebrany w mundur328.

Powołanie do odbycia ćwiczeń rezerwy w Chełmnie w wielu wypadkach rzutowało na późniejsze losy „rezerwistów”: tracili pracę, byli szykanowani w miejscu zatrudnienia, zaniżano ich uposażenia329, a poczucie zagrożenia potęgowały „wizyty” funkcjonariuszy SB i wezwania na przesłuchania330. Część internowanych nabawiła się na poligonie na Kępie Panieńskiej trwałych problemów zdrowotnych. Wypada tu jeszcze raz wspomnieć Andrzeja Kosiewicza, który nie wytrzymawszy napięcia nerwowego, najpierw trafił do szpitala dla nerwowo chorych (22 stycznia 1983 r.), a po powrocie do domu, będąc w stanie depresji psychicznej wywołanej doświadczeniami w Chełmnie, 13 lutego 1983 r. targnął się na swoje życie.

Wyrażane po latach opinie osób internowanych na poligonie na Kępie Panieńskiej, dotyczące wpływu doświadczenia „chełmińskiego” na ich dalsze życie, są w zdecydowanej większości bardzo gorzkie. Doznanej traumatycznej krzywdy niekiedy nie chciano nawet pamiętać: „Po tak długim czasie, pisząc dziś te wspomnienia, które w większości zatarły się w mej pamięci, gdyż sam bardzo chciałem o nich zapomnieć, myślę, że naszym oprawcom częściowo udało się nas zastraszyć. Po rozmowach dziś z moimi kolegami, którzy jesienią 2007 r. mnie odszukali [wiem, że] prawie nikt nie opowiadał w domu o zajściach, jakie mieliśmy w obozie, a na pewno miały one bardzo wielki wpływ na naszą psychikę, rozwój osobowości, zamknięcie się w sobie i każdy z nas kilka razy oglądał się za siebie idąc po ulicy, albo rozmawiając z kimkolwiek bardzo uważał co i do kogo mówi. Mojej rodzinie dopowiedziałem więcej dopiero po piętnastu latach”331. Tego rodzaju bólowi towarzyszyło także wielkie rozczarowanie, że za stosowanie tak dotkliwych represji i szykan nikt jak dotąd nie poniósł żadnej odpowiedzialności: „Hańbą było to, że nosili polskie mundury, a jako oficerowie WP byli sługusami Sowietów. Nigdy tego nie zapomnę jak szczycili się odznakami sowieckiej szkoły gnębienia ludzi w Polsce, którą skończyli w Rosji [tzn. Związku Sowieckim – M.Sz.]. Było to tak poniżające, że nie mogłem na tych ludzi patrzeć. Jak można się tak zhańbić? Do dzisiaj ci ludzie mają się dobrze. I nadal nie jest dla nich ważne, której Ojczyźnie służyli. Ważne, że nie żyje się w ubóstwie. A ludzie, którzy walczyli o wolność i honor dla Ojczyzny, dzisiaj nie mają swojego statusu osób, którzy zasłużyli na godne życie. (…) Oprawcy do dzisiaj żyją i mają się dobrze”332.

Uprzywilejowanie kadry odpowiedzialnej za organizację, przeprowadzenie i „zabezpieczenie ćwiczeń” sięgało momentu już ich trwania: dysponujemy rozkazami dotyczącymi nagród i dodatków „za wzorowe wywiązanie się z obowiązków”333, oraz pochwał i wyróżnień „za duży wkład pracy w utrzymaniu wysokiego poziomu dyscypliny oraz wzorową organizację szkolenia żołnierzy rezerwy”334. Te niewątpliwie ułatwiały późniejsze awanse wojskowe, wiążące się oczywiście z poprawianiem sytuacji materialnej. Osoby internowane w Chełmnie (i w innych wojskowych obozach specjalnych na terenie kraju) natomiast nawet w wolnej Polsce nie doczekały się jak dotąd ani zadośćuczynienia, ani elementarnej sprawiedliwości. Trudno zatem się dziwić ich rozgoryczeniu, niekiedy nawet sprowadzanemu do podawania w wątpliwość „celowości tamtej walki o lepsze jutro”335. A przecież w zdecydowanej większości podejmowana była ona wówczas w najlepszej wierze i z głęboką nadzieją na zmianę peerelowskiej patologii życia politycznego i społecznego: „Za pierwszej »Solidarności« zadanie, które sobie wyznaczyłem, było przeciwstawić się wzrastającej niesprawiedliwości społecznej, rozszerzającej się zarazie ideologii komunistycznej i materialistycznej, grupom bogacących się dygnitarzy kosztem ludzi pracy. Nie zgadzałem się z szerzonym ateizmem oraz fałszywą propagandą. Ideologia taka faworyzowała dwulicowość, zakłamanie i fałsz, donosicielstwo i łapówkarstwo, które skrycie ogarniały prawie wszystkie dziedziny życia, w tym pracę zawodową, rodzinę oraz stosunki ludzkie. Przenosiła się ona także na gospodarkę i wszelkie zarządzanie”336.

Po kilkudziesięciu latach od ogłoszenia stanu wojennego i utworzenia specjalnych karnych obozów wojskowych nie tylko okazało się, że ludzie odpowiedzialni za represjonowanie Polaków pozostają bezkarni, ale również utrzymują oni swoją uprzywilejowaną pozycję: „Każdy zdrowo myślący człowiek zauważy, że coś tu jest nie tak w moim kraju, skoro moi prześladowcy (z SB, PZPR i wojska), mimo że wywierali na mnie negatywny wpływ w bardzo długim okresie czasu w odwecie za moją postawę wobec nich i moją działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego – dzisiaj są i będą zasobni finansowo, według obowiązujących reguł i prawa RP. Moi i moich kolegów (w naszej grupie obozowiczów jest wysoka śmiertelność) prześladowcy po ok. 35 latach od ogłoszenia stanu wojennego i po 34 latach od utworzenia specjalnych karnych obozów wojskowych posiadali, posiadają i będą posiadać znacznie wyższe dochody finansowe. (…) Ci ludzie mają lub będą mieli bardzo wysokie emerytury, a ja wykształcony obywatel RP, opozycjonista, któremu »uszkodzono« karierę zawodową na zawsze – w swoich zestawieniach zarobkowych w omawianym okresie czasu może wykazać, że dużo mi brakuje do średniej krajowej brutto, a emerytura będzie wystarczała tylko na przeżycie w ramach bardzo podstawowej egzystencji ludzkiej. (…) Taki stan rzeczy jest również wyrazem działających wstecznych sił i układów części byłej opozycji z postkomunistami i byłymi pracownikami SB rozmieszczonymi w różnych instytucjach i posiadających znaczne wpływy (…), moim zdaniem do dzisiejszego dnia”337.

Tego rodzaju poczuciu niesprawiedliwości często towarzyszy konieczność życia z utraconym na „ćwiczeniach” zdrowiem czy codziennego radzenia sobie z traumą przeżywaną od czasu „poligonu” na Kępie Panieńskiej. Wszyscy rezerwiści odczuwają natomiast głębokie, wręcz frustrujące rozczarowanie spowodowane próbami spychania ich poza nawias represjonowanej opozycji antykomunistycznej przez część byłych kolegów z opozycji, zwłaszcza tych, którym z różnych względów dobrze powiodło się po 1989 r.338

Specjalny obóz wojskowy w Chełmnie (i inne tego typu jednostki zorganizowane jesienią 1982 r. na terenie kraju) przez wiele lat celowo starano się wymazać z historii. Do początku XXI w. informacje o nich czerpać można było jedynie z archiwalnych numerów podziemnej prasy: „Hutnika”, „Toruńskiego Informatora Solidarności” czy „Tygodnika Mazowsze”339. Od grudnia 1982 do stycznia 1983 r. o wcieleniu na „ćwiczenia” rezerwy aktywnych opozycjonistów i sympatyków „Solidarności” informowało także Radio Wolna Europa. Istnienie obozu na Kępie Panieńskiej upamiętniała ufundowana przez internowanych tablica, wmurowana w 2008 r. w krużganku przy wejściu głównym do kościoła archiprezbiterialnego pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Chełmnie. Dedykowano ją „Społeczeństwu Chełmińskiemu”, natomiast jej motto, czyli fragment Psalmu 140 „Przeciw podstępnym wrogom”340, skierowano do osób odpowiedzialnych za represje w chełmińskiej jednostce wojskowej. Po 24 latach od powstania tablicy, w dniu Święta Niepodległości, 11 listopada 2007 r. na skwerze w pobliżu Urzędu Miasta Chełmno uroczyście odsłonięty został obelisk poświęcony internowaniom w stanie wojennym na Kępie Panieńskiej. Tu również na pierwszym planie treści upamiętnienia zostały wyeksponowane podziękowania dla mieszkańców Chełmna za udzieloną izolowanym w obozie bezinteresowną pomoc. Na drugiej tablicy utrwalono natomiast nazwy ówczesnych stolic województw, z których powołani na „ćwiczenia rezerwy” przybywali do jednostki341.

Odsłonięcie obelisku w Chełmnie stanowiło przełom na drodze upominania się o prawdę o obozie specjalnym na Kępie Panieńskiej. Uroczystościom towarzyszyło bowiem spotkanie stosunkowo dużej grupy osób przetrzymywanych w nim w okresie stanu wojennego. Ten fakt miał podstawowe znaczenie dla dokonanej kilka miesięcy później rejestracji Stowarzyszenia Osób Internowanych „Chełminiacy 1982” (26 lipca 2008 r.), które jako podmiot prawny 22 listopada 2008 r. złożyło wniosek do Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN w Gdańsku o wszczęcie śledztwa w sprawie bezprawnego powołania na „ćwiczenia rezerwy” i represji stosowanych w czasie ich trwania342. W wyniku przeprowadzonego postępowania sprawdzającego, 25 lutego 2009 r. prokurator OKŚZpNP wydał postanowienie o wszczęciu śledztwa, uznając, iż „zebrany materiał uzasadnia podejrzenie popełnienia przestępstwa noszącego znamiona zbrodni komunistycznej, a przeprowadzenie postępowania karnego (…) jest zasadne w celu wszechstronnego wyjaśnienia wszelkich okoliczności zdarzenia”343.

Wszczęcie śledztwa otworzyło zupełnie nowe możliwości zbadania „szkolenia rezerwy” pod kątem represyjnego charakteru, a także wskazania konkretnych osób odpowiedzialnych za dojście do skutku i przeprowadzenie tej formy izolacji z powodów politycznych. Dla porównania warto tu odwołać się do urzędowej korespondencji zgromadzonej przez Józefa Pinterę, który w latach 2001–2002 za pośrednictwem IPN próbował uzyskać wgląd do dokumentacji poświadczającej jego pobyt w JW nr 1636. Otrzymał wówczas odpowiedź z Filii nr 1 Archiwum Wojsk Lądowych w Toruniu, która mimo zapisów w książeczce wojskowej przeczyła jakiemukolwiek jego pobytowi w chełmińskiej jednostce pontonowej344. Z kolei w innych pismach, tym razem kierowanych z Dowództwa Wojsk Lądowych, Stowarzyszenie „Chełminiacy 1982” było informowane o pięćdziesięcio- i trzydziestoletnich klauzulach tajności mających obowiązywać na dokumentację archiwalną dotyczącą „ćwiczeń rezerwy” w Chełmnie345. Blokowanie dostępu i ukrywanie archiwaliów wojskowych w dużym stopniu przerwało dopiero śledztwo IPN prowadzone w latach 2009–2012 przez prokuratora Mieczysława Górę346. Poza wydobyciem na światło dzienne wielu dotychczas nieznanych świadectw źródłowych347, umożliwiło ono również przesłuchanie w charakterze świadków 220 osób internowanych w Chełmnie348 oraz ponad stu przedstawicieli kadry wojskowej (ludowego WP, WSW) i cywilnego aparatu represji (SB), organizujących pobór i wykonujących „ćwiczenia rezerwy”. W związku z prowadzonym śledztwem w 2010 r. do archiwum IPN w Bydgoszczy przekazane zostały zapewne też, wcześniej klasyfikowane jako tajne, Rozkazy dzienne 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie za lata 1982–1983349.

W związku z przeprowadzonym śledztwem 15 marca 2012 r. Władysław Ciastoń, zastępca ministra spraw wewnętrznych, Szef SB, Florian Siwicki, szef SG WP i Józef Sasin, dyrektor Departamentu V MSW, zostali oskarżeni o „dopuszczenie się popełnienia zbrodni przeciwko ludzkości będącej jednocześnie zbrodnią komunistyczną”350. Miała ona polegać m.in. na doprowadzeniu ponad 300 osób do powołania na trzymiesięczne ćwiczenia wojskowe do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie „na podstawie wydanych z przekroczeniem uprawnień”351. W ten sposób naruszone zostały: Ustawa o powszechnym obowiązku obrony PRL (z 21 listopada 1967 r.), Zarządzenie Ministra Obrony Narodowej nr 8/MON w sprawie odbywania ćwiczeń wojskowych (z 17 lutego 1970 r.) oraz Zarządzenie Szefa SG WP nr 0135 w sprawie doskonalenia systemu mobilizacyjnego i pokojowego uzupełniania sił zbrojnych w 1982 r. (z 17 listopada 1981 r.), m.in. regulujące celowość powołań żołnierzy rezerwy na ćwiczenia wojskowe: umacnianie obronności i bezpieczeństwa, doskonalenie kwalifikacji wojskowych, przygotowanie ludności i ochrony mienia narodowego na wypadek wojny352. Tymczasem pobór rezerwistów na ćwiczenia do jednostki wojskowej w Chełmnie w listopadzie 1982 r. został przeprowadzony „w sposób przestępczy dla realizacji celów politycznych i społecznych państwa totalitarnego, w celu odizolowania »przeciwnika politycznego« (…) od środowisk w dużych aglomeracjach miejskich w formie nie mającej oparcia w ówcześnie obowiązującym porządku prawnym w celu poddania ich represyjnej intensywnej reedukacji społecznej w warunkach dyscypliny i porządku wojskowego oraz działalności szkoleniowo-produkcyjnej, które łączyło się ze szczególnym udręczeniem wcielonych na ćwiczenia i stanowiło poważne prześladowanie wobec osób przynależnych do określonej grupy o innych poglądach społeczno-politycznych, czym działali na szkodę interesu publicznego, stwarzając pozory szkolenia nie dającego rzeczywistych korzyści podniesienia kwalifikacji fachowych żołnierzy oraz gotowości bojowej i mobilizacyjnej wojska, doprowadzając w ten sposób do zdefraudowania przeznaczonych na ten cel środków państwowych i interesu prywatnego powołanych żołnierzy rezerwy godząc w ich bezpieczeństwo osobiste, wolność, życie, zdrowie, nietykalność cielesną, godność, prawo do pracy, posiadania własnych poglądów, sądów i swobodnego ich wyrażania, wolności myśli, sumienia i wyznania, dopuszczając się również aktu prześladowania wobec wytypowanej grupy ludności w celu osiągnięcia korzyści osobistej mającej na celu utrzymanie się przy władzy w systemie państwa totalitarnego poprzez uniknięcie przejęcia władzy przez NSZZ »Solidarność« i inne antysocjalistyczne ugrupowania opozycyjne, przez co wspierali ówczesną politykę państwa wobec działaczy opozycji, inspirowaną i aprobowaną przez struktury władzy rządzącej, z którą się identyfikowali, co stanowiło przestępstwo według polskiej ustawy karnej obowiązującej w czasie jego popełnienia”353.

Akt oskarżenia wpłynął 20 marca 2012 r. do Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie, który po rozpoznaniu wniosków obrony 6 czerwca wydał postanowienie o przekazaniu sprawy z powrotem prokuratorowi „celem uzupełnienia śledztwa”354. Decyzja o zwrocie sprawy karnej przeciwko Ciastoniowi, Sasinowi i Siwickiemu do postępowania przygotowawczego spowodowała skierowanie zażaleń przez prokuratura IPN355 i SOI „Chełminiacy 1982”356 do Sądu Najwyższego-Izby Wojskowej w Warszawie. W wyniku ich uwzględnienia, 21 sierpnia postanowienie WSO w Warszawie zostało uchylone, a sprawę przekazano do rozpoznania na rozprawie głównej357. 22 listopada warszawski Wojskowy Sąd Okręgowy zawiesił postępowanie karne wobec Siwickiego, uzasadniając swoje stanowisko „medycznymi przeciwwskazaniami do uczestniczenia oskarżonego w czynnościach procesowych w siedzibie sądu”. Jednocześnie w części dotyczącej Ciastonia i Sasina WSO uznał się za organ niewłaściwy do rozpoznania ich sprawy, ponieważ oskarżeni „w dacie czynu nie byli żołnierzami”. Ze względu na fakt, iż sprawa dotyczyła osób, które podejmowały decyzje w centrali MSW na ul. Rakowieckiej, dalsze czynności sądowe przekazano Sądowi Rejonowemu dla Warszawy-Mokotowa (Wydział III Karny)358. Ten jednak 25 stycznia 2013 r. „ze względu na szczególną wagę i zawiłość sprawy” wystąpił do Sądu Apelacyjnego w Warszawie z postanowieniem o jej przekazanie do rozpoznania tamtejszemu Sądowi Okręgowemu359. Takie rozstrzygnięcie zostało jednak odrzucone, o czym strony nie zostały oficjalnie poinformowane. Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa wyznaczył termin następnego posiedzenia na 27 sierpnia 2013 r.360 Podczas niego SSR Katarzyna Anna Kruk po rozpoznaniu sprawy przeciwko Ciastoniowi i Sasinowi (w międzyczasie, 29 kwietnia 2013 r. WSO w Warszawie wydał postanowienie o umorzeniu postępowania wobec gen. Floriana Siwickiego ze względu na śmierć oskarżonego361), przychylając się do wniosku ich obrońców, umorzyła postępowanie wobec oskarżonych, uznając za zasadne przyjęcie „przedawnienia karalności zarzucanego im czynu”362. W ten sposób podważona została kwalifikacja oskarżenia jako niepodlegającej przedawnieniu zbrodni przeciwko ludzkości. Sędzia, uzasadniając wydanie takiego postanowienia, wyraziła pogląd, iż „istotą czynu zarzuconego oskarżonym było powołanie 304 osób na ćwiczenia wojskowe (…) W tym stanie rzeczy (…), czyn ten nie wyczerpuje znamion działania »na wielką skalę« o charakterze »masowym i wielokrotnym«. Tym samym ma on pozostawać poza zakresem definicji zbrodni przeciwko ludzkości opisanej w aktach prawa międzynarodowego”363.

Postanowienie o umorzeniu sprawy zostało zaskarżone do Sądu Okręgowego w Warszawie przez prokuratora OKŚZpNP w Gdańsku364, SOI „Chełminiacy 1982”365 oraz pełnomocnika pokrzywdzonych366. W zażaleniach wskazywano m.in. na naruszenie wielu przepisów prawa karnego materialnego (w tym m.in. art.  3 ustawy o IPN – KŚZpNP), szczególnie podkreślając jednak „zaniechanie skierowania sprawy na rozprawę, powodując tym samym uniemożliwienie wyjaśnienia jej okoliczności, co było przyczyną bezpodstawnej eliminacji przez Sąd z opisu czynu – znamion zbrodni przeciwko ludzkości, a taka ocena powinna być rozstrzygnięta po przeprowadzeniu rozprawy”367. Prokurator wskazywał również, iż podważanie zasadności kwalifikowania oskarżenia jako zbrodni przeciwko ludzkości zostało przeprowadzone w całkowitym oderwaniu zarówno od realiów historycznych czasu, kiedy została ona popełniona (tj. w okresie bezprawnie wprowadzonego stanu wojennego) oraz bez uwzględnienia istoty ówczesnego charakteru traktowania społeczeństwa przez władzę („system rządów totalitarnego państwa komunistycznego wyrażający się m.in. w przedmiotowym traktowaniu i prześladowaniu określonej grupy politycznej z uwagi na ich poglądy”)368. O błędności wyrażonego przez Sąd Rejonowy poglądu świadczą ponadto odrębne postanowienia Sądu Najwyższego pozwalające interpretować normy prawa karnego międzynarodowego w tej sprawie jako odnoszące się do „szkody nawet jednej osoby, pod warunkiem że czyn został popełniony w ramach rozległego lub systematycznego, świadomego aktu skierowanego przeciwko ludności cywilnej”369.

Analiza materiału źródłowego pozwala z całą pewnością twierdzić, iż powołanie na ćwiczenia wojskowe do Chełmna w listopadzie 1982 r. było nie tylko nielegalne z punktu widzenia ówcześnie obowiązującego prawa (zbrodnia komunistyczna), ale służyło również represyjnej i kamuflowanej „izolacji elementu ekstremalnego” uderzającej w precyzyjnie wyselekcjonowanego przeciwnika politycznego (zbrodnia przeciwko ludzkości). Przekonanie oskarżyciela publicznego, iż interpretowanie tych czynów jako rzekomo podlegających przedawnieniu, nie ma żadnych podstaw prawnych i jako takie „podlega uchyleniu w całości i przekazaniu do dalszego prowadzenia”370.

5 listopada 2013 r., w 31. rocznicę wcielenia „rezerwy” na ćwiczenia do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, Zarząd SOI „Chełminiacy” wydał specjalne oświadczenie, w którym dał wyraz swojemu głębokiemu rozczarowaniu przeciągającymi się procedurami blokującymi rozpoczęcie procesu. Powoływano się w tej sprawie m.in. na zapisy art. 45 Konstytucji RP, która każdemu obywatelowi gwarantuje „prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd”. W tytule oświadczenia postawiono retoryczne pytanie: „Przez prawie dwa lata Sąd nie może wyznaczyć rozprawy, czy czeka na »biologiczne przedawnienie«?”371.

Rozpatrzenie zażaleń na postanowienie Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa w przedmiocie umorzenia postępowania zostało wyznaczone na 10 grudnia 2013 r.372 Przebieg posiedzenia Sądu Okręgowego w Warszawie w tej sprawie miał wyjątkowo niespokojny charakter. Na napięcie sytuacji jeszcze przed rozpoczęciem posiedzenia wpłynęły zarządzenia porządkowe sądu dotyczące polecenia rewidowania przez policję przy wejściu na salę publiczności, dziennikarzy i stron procesowych (m.in. pokrzywdzonych, oskarżycieli posiłkowych i oskarżyciela publicznego). Eskalacja nerwowej atmosfery nastąpiła po podjęciu i ogłoszeniu przez sąd decyzji o wyłączeniu publiczności z dalszego przebiegu posiedzenia – przyczyną wydania takiego polecenia miała być obecność na sali konkretnej osoby eksponującej transparent („Zbrodnie komunistyczne hańbą sądów”). Policja, po zarządzeniu przez sąd zbiorowego opuszczenia sali, wobec większości osób zastosowała środki przymusu bezpośredniego. Ten incydent został odebrany przez poszkodowanych, oskarżycieli posiłkowych i prokuratora IPN jako nieznajdująca podstaw manifestacja siły. Zastosowane środki interwencyjne jako nieadekwatne do sytuacji, a tym samym „podważające zaufanie do Sądu”, stały się powodem złożenia przez pełnomocnika pokrzywdzonych wniosku o wyłączenie składu sądzącego: SSO Wandy Jankowskiej-Bereszko, SSO Agnieszki Zakrzewskiej i SSO Urszuli Myśliwskiej373. Po uwzględnieniu wniosku, nowy termin posiedzenia odwoławczego został ustalony na 13 lutego 2014 r.374 Wówczas nowy skład Sądu uchylił postanowienie o umorzeniu sprawy, ponownie postanawiając o przekazaniu jej do merytorycznego rozpatrzenia Sądowi Rejonowemu dla Warszawy-Mokotowa. Należy tu jednak wyraźnie podkreślić, iż sformułowane zażalenia zostały uznane przez niego tylko częściowo – Sąd przyjął za słuszne „wykluczenie zakwalifikowania zarzucanego oskarżonym czynu jako zbrodni przeciwko ludzkości”, uznając jednocześnie, iż oskarżeni mogą być sądzeni jedynie w związku z podejrzeniem popełnienia przez nich zbrodni komunistycznej375.

Termin rozprawy głównej został wyznaczony na 10 czerwca 2014 r., na godz. 9.00376. Po rozpoczęciu posiedzenia SSR Joanna Włoch, wbrew wcześniejszym postanowieniom przekazującym sprawę do rozpatrzenia właśnie Sądowi Rejonowemu Warszawa-Mokotów, wystąpiła do warszawskiego Sądu Okręgowego z wnioskiem o zmianę miejsca prowadzenia procesu na Sąd Rejonowy Gdańsk-Północ. Swoje stanowisko sędzia tłumaczyła względami „ekonomiki procesowej”, wskazując na oddalone od stolicy pomorskie miejsca zamieszkania pokrzywdzonych. Obaj zamieszkujący w Warszawie oskarżeni jako osoby w podeszłym wieku (80 i 90 lat) mogliby zostać wtedy naturalnie usprawiedliwieni ze spodziewanej nieobecności na procesie, tłumaczonej trudnościami w dotarciu do sądu377. Wniosek SSR Włoch został odrzucony jednak 17 lipca 2014 r. W odnośnym postanowieniu, wydanym przez Sąd Okręgowy w Warszawie X Wydział Karny-Odwoławczy, rozstrzygnięcie zaproponowane przez sąd rejonowy zostało poddane druzgocącej krytyce. Z dezaprobatą podejmującego decyzję w tej sprawie SSO Arkadiusza Tomczaka spotkało się „sformułowanie wniosku dopiero na rozprawie głównej” oraz nieuwzględnienie faktu, iż „przekazanie sprawy innemu sądowi spowodowałoby w niej dalszą merytoryczną bezczynność, naruszając kodeksowy wymóg rozstrzygnięcia sprawy w rozsądnym terminie”378. Warto tu może jeszcze dodać, iż przeciwko rozpoczęciu procesu w Gdańsku protestowali pisemnie nie tylko poszkodowani, ale również obrońcy oskarżonych. W efekcie Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa został zobligowany do „niezwłocznego przystąpienia do merytorycznego rozpoznania sprawy na rozprawie głównej”379. Wokanda w przedmiocie organizacji rozprawy głównej została wyznaczona na 15 grudnia 2014 r.380 Tego dnia zapadła decyzja o rozpoczęciu procesu w marcu 2015 r. Pierwsza rozprawa przeciwko oskarżonym Sasinowi i Ciastoniowi odbyła się 11 marca. Od momentu skierowania aktu oskarżenia do sądu upływały wówczas właśnie pełne trzy lata381. Obecnie sprawa jest w toku.

Warto może jeszcze podkreślić, że jeśli chodzi o wszystkie wojskowe obozy specjalne zorganizowane w 1982 r. celem „izolowania elementu ekstremalnego”, Chełmno jest jedynym tego rodzaju miejscem represji, którego ofiary doczekały się sporządzenia aktu oskarżenia i rozpoczęcia procesu przeciwko organizatorom i wykonawcom planu powołania ich na tzw. wojskowe ćwiczenia rezerwy. W przypadku kilku innych jednostek sprawy albo umarzano (Jarosław, Rawicz, Unieście), bądź ich w ogóle nie podejmowano (Brzeg), a składane przez SOI „Chełminiacy 1982” zażalenia odnośnie do części umorzeń były z błahych względów formalnych w większości oddalane382. W tym miejscu należy jeszcze nadmienić, iż równolegle z walką o osąd prawny tej zbrodni komunistycznej i zbrodni przeciwko ludzkości, od 2008 r. podejmowane były również starania o zadośćuczynienie ich ofiarom. Problem, jaki pojawił się w tej sprawie, polegał jednak na negowaniu prawnego kwalifikowania pobytu osób powołanych na „ćwiczenia rezerwy” w 1982 r. jako internowania383. Interpretowanie tej formy izolacji przedstawicieli opozycji antysystemowej poza kategorią pojęcia „internowanie” (rozumianego jako dotyczącego tylko osób, wobec których wydana została decyzja o internowaniu w związku z wprowadzeniem w Polsce stanu wojennego 13 grudnia 1981 r.), powodowało poważną trudność w realizacji roszczeń o odszkodowanie lub zadośćuczynienie wynikających z przepisów ustawy z 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego384. Sądy rozstrzygające poszczególne sprawy wykazywały się daleko idącym brakiem jednolitości swojego orzecznictwa. Wątek ten pojawiał się w interpelacjach poselskich i odpowiedziach na nie385. Nie rozwijając w tym miejscu szerzej tematu, warto jednak jeszcze dodać, iż zgodnie ze słownikiem języka polskiego pojęcie „internować” oznacza „przymusowe umieszczanie w wyznaczonym miejscu odosobnienia osoby uważanej ze względów politycznych za niebezpieczną dla państwa”386.

Obecnie wiedza o tworzonych w czasie stanu wojennego wojskowych obozach specjalnych jest już stosunkowo bogata. Od czasu, kiedy po 1989 r. zaczęły się ukazywać pierwsze wspomnienia387, a niektóre wątki o „wojskowych ćwiczeniach rezerwy”388 zaczęły być obecne także w pracach naukowych, dziś podstawowe informacje o tej formie represji wobec podziemia solidarnościowego w stanie wojennym czerpać można także z popularnonaukowego portalu IPN389, specjalnej strony Stowarzyszenia Osób Internowanych „Chełminiacy 1982”390, a od listopada 2009 r. również znalazło się dla nich specjalne miejsce na stronie internetowej Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (zakładka archiwum Lecha Kaczyńskiego)391.

Jak się wydaje, sytuacja, w której trzymiesięczna izolacja blisko 1,5 tys. osób na terenie całego kraju zostałaby zupełnie pominięta w okolicznościowej publikacji upamiętniającej 30. rocznicę wprowadzenia w Polsce stanu wojennego392, obecnie nie byłaby już możliwa.

Na koniec warto jeszcze przywołać słowa Czesława Kiszczaka, zdecydowanie zaprzeczającego organizacji i funkcjonowaniu wojskowych obozów specjalnych: „Polega to na nieprawdzie. Jest to kolejne kłamstwo, które ma zohydzić stan wojenny w oczach społeczeństwa. W ubiegłym tygodniu rozmawiałem na ten temat z Wojciechem Jaruzelskim. Kategorycznie temu zaprzeczył. Rozmawiałem z ówczesnym szefem SG WP gen. Florianem Siwickim, również zdecydowanie temu zaprzecza, mówi, że jest to plotka, nieprawda. Śmiali się z tego wszyscy”393. W świetle posiadanej dziś wiedzy, takie przykłady zakłamywania prawdy o stanie wojennym nie mogą być już więcej traktowane poważnie, a intencje ludzi uciekających się do tak aroganckiej formy ukrywania przed narodem rzeczywistego oblicza Polski Ludowej powinny budzić jedynie jednoznacznie negatywną ocenę.

Podsumowując, pragnę podzielić opinię Marcina Dąbrowskiego, historyka z lubelskiego Oddziału IPN, który cytując definicję pojęcia „internowanie”, w pełni zasadnie odniósł ją do trzymiesięcznych „ćwiczeń wojskowych” zorganizowanych jesienią 1982 r. z nakazu władz komunistycznych394. Tej formie izolacji poddano wówczas blisko 1,5 tys. osób, większość z powodów politycznych (jako uznawane za zagrażające realizacji politycznych planów Jaruzelskiego i Kiszczaka). Ta operacja czeka obecnie nie tylko na pełen naukowy opis (uwzględniający jak najszerszy materiał archiwalny)395, ale również na osąd prawny. Dopiero w ten sposób stanie się możliwe stworzenie podstaw do wpisania tej jak dotąd mało znanej formy represji komunistycznych wobec podziemia solidarnościowego w stanie wojennym w obraz konsekwentnego kontynuowania procesu obezwładniania społeczeństwa polskiego przez przedstawicieli totalitarnego reżimu z sowieckiego nadania.

Aneks 1. Wykaz osób internowanych w Jednostce Wojskowej nr 1636 w Chełmnie (1982–1983)396

Lp.

Nazwisko i imię, imię ojca

Data
urodzenia

Wykształcenie/ zawód wykonywany

Stopień
wojskowy

Przydział do pododdziału w JW nr 1636 w Chełmnie

Specjalność

Okres pobytu w JW
nr 1636 w Chełmnie397

BYDGOSKIE

1.

Antkowiak Tadeusz, s. Stanisława

18 VI 1947 r.

średnie/technik mechanik

kan.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

2.

Białkowski Jan, s. Franciszka

9 IX 1944 r.

zawodowe/ślusarz

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

3.

Błędzki Andrzej, s. Alojzego

20 II 1947 r.

średnie ogólne/kierowca dyspozytor

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

4.

Boniśniak Ryszard, s. Jana

27 XII 1948 r.

zawodowe/tokarz

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

5.

Grzybowski Stefan, s. Alojzego

18 V 1953 r.

zawodowe/ślusarz

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

6.

Kabatek Henryk, s. Stanisława

13 IX 1952 r.

zawodowe/tokarz

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

7.

Kalinowski Wiesław, s. Mariana

3 V 1953 r.

zawodowe/kierownik mechanizacji

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

8.

Murawka Jan, s. Władysława

24 VI 1951 r.

średnie/technik elektroenergetyk

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

9.

Napierała Marek, s. Stanisława

6 X 1956 r.

zawodowe/kierownik mechanizacji

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

10.

Pieczulski Antoni, s. Klemensa

8 XI 1953 r.

średnie/chemik

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5–19 XI 1982 r.

11.

Pintera Józef, s. Bolesława

26 V 1946 r.

średnie/technik energetyk

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 16 II 1983 r.

12.

Pluciński Zbigniew, s. Jerzego

12 XI 1957 r.

średnie/tokarz

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

13.

Prill Roman, s. Mieczysława

11 VIII 1947 r.

zawodowe/ślusarz

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI – 31 XII 1982 r.

14.

Suchomski Jerzy, s. Franciszka

2 III 1956 r.

zawodowe/ślusarz narzędziowy

szer.

6 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

15.

Quaas Janusz, s. Henryka

23 VII 1951 r.

zawodowe/ślusarz

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

16.

Węglarz Wiesław, s. Zbigniewa

1 IX 1956 r.

zawodowe/magazynier

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5–19 XI 1982 r.

17.

Zieliński Mieczysław, s. Aleksandra

30 V 1954 r.

zawodowe/tokarz

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

ELBLĄSKIE

1.

Andrearczyk Andrzej, s. Wilhelma

3 I 1954 r.

średnie/ślusarz

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

2.

Czerniel Andrzej, s. Witolda

12 VII 1956 r.

podstawowe/magazynier

szer.

6 kpont (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

3.

Głatki Ryszard, s. Pawła

17 V 1951 r.

zawodowe/tokarz

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

4.

Goryński Zbigniew, s. Mieczysława

31 VIII 1956 r.

zawodowe/tokarz

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

5.

Jagoda Jerzy, s. Władysława

24 XI 1950 r.

zawodowe/szlifierz

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

6.

Jaroszek Andrzej, s. Józefa

26 VII 1952 r.

podstawowe/stolarz

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 27 I 1983 r.

7.

Juzwuk Ryszard, s. Jana

6 IV 1955 r.

podstawowe/suwnicowy

kan.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

8.

Kłódka Henryk, s. Jana

10 IX 1948 r.

zawodowe/monter

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

9.

Konończuk Jan, s. Jana

21 III 1950 r.

zawodowe/tokarz

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

10.

Kozłowski Ryszard, s. Franciszka

13 XI 1956 r.

zawodowe/ślusarz-spawacz

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

11.

Kwiatkowski Andrzej, s. Stefana

4 XII 1949 r.

średnie/frezer

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

12.

Łabędzki Zbigniew, s. Władysława

10 III 1947 r.

średnie/ekonomista

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

13.

Mickiewicz Jerzy, s. Władysława

13 XII 1955 r.

zawodowe/murarz

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

14.

Oleszkiewicz Henryk, s. Piotra

4 IX 1951 r.

zawodowe/wiertacz

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

15.

Papski Józef, s. Jana

14 III 1949 r.

średnie techniczne/monter

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

16.

Pietkiewicz Tadeusz, s. Tomasza

19 XII 1955 r.

średnie techniczne/ specjalista mechanik

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

17.

Porzuczek Tadeusz, s. Jana

31 I 1958 r.

zawodowe/elektryk

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI – 16 XII 1982 r.

18.

Skręciak-Lewandowski Wiesław,
s. Wiesława

23 III 1957 r.

niepełne zawodowe/kierowca

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

19.

Szymański Tadeusz, s. Piotra

28 III 1949 r.

zawodowe/tokarz

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

20.

Trojanowski Henryk, s. Leona

25 X 1952 r.

zawodowe/kontroler jakości

mar.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5–19 XI 1982 r.

21.

Wojciechowski Marian, s. Adama

17 VII 1950 r.

zawodowe/modelarz

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 27 I 1983 r.

GDAŃSKIE

1.

Adamczyk Andrzej, s. Stanisława

8 V 1950 r.

średnie/ślusarz

szer.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)/

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier/

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

2.

Baranowski Brunon, s. Brunona

4 IV 1953 r.

podstawowe/spawacz

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5–19 XI 1982 r.

3.

Białek Jerzy, s. Bronisława

14 IX 1956 r.

średnie techniczne/elektroenergetyk

szer.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)/

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier/

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

4.

Bocheński Kazimierz, s. Józefa

3 III 1952 r.

średnie/technik mechanik

st. kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

10 XI 1982 – 2 II 1983 r.

5.

Derek Leszek, s. Tadeusza

28 II 1952 r.

zawodowe/elektryk

szer.

k. inż.-drog. (od 5 I 1983 r.)

saper

4 I – 3 II 1983 r.

6.

Dettlaff Henryk, s. Józefa

28 I 1944 r.

podstawowe/kierowca

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

7.

Dmowski Kazimierz, s. Stanisława

11 XII 1940 r.

podstawowe/kierowca

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

8.

Drążek Janusz, s. Czesława

28 VIII 1954 r.

podstawowe/bez zawodu

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

9.

Dziwisz Adam, s. Stanisława

27 I 1956 r.

zawodowe/elektromonter

bomb.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

10.

Fąs Stanisław, s. Kazimierza

7 V 1955 r.

zawodowe/ślusarz

st. szer.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

11.

Gąbka Roman,s. Józefa

27 V 1952 r.

zawodowe/ślusarz

mar.

8 kpont (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

12.

Gross Jerzy, s. Bronisława

30 VII 1950 r.

wyższe techniczne/inżynier mechanik

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

13.

Grudzień Eugeniusz, s. Edwarda

6 IV 1946 r.

zawodowe/ślusarz

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

14.

Grzelka Jan, s. Stanisława

14 IV 1947 r.

zawodowe/spawacz

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

15.

Guziński Edward, s. Zygmunta

23 II 1955 r.

średnie techniczne/technik obróbki
skrawaniem

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

16.

Hirsz Franciszek, s. Jakuba

5 VI 1945 r.

wyższe techniczne/inżynier mechanik

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5–27 XI 1982 r.

17.

Jasiński Roman, s. Antoniego

30 III 1955 r.

niepełne średnie/traser okrętowy

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

18.

Jefmański Janusz, s. Antoniego

13 I 1959 r.

zawodowe/monter urządzeń okrętowych

st. mar.

6 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

19.

Juncewicz Mieczysław, s. Jana

2 XII 1958 r.

podstawowe/ślusarz wyposażenia okrętowego

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

20.

Klamann Andrzej, s. Wincentego

27 IV 1959 r.

zawodowe/elektromonter

kan.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

21.

Klim Grzegorz, s. Bolesława

3 VII 1958 r.

średnie/kierowca

szer.

k. inż.-drog. (od 11 XI 1982 r.)

saper

11 XI 1982 – 2 II 1983 r.

22.

Konieczny Piotr, s. Zygmunta

4 VIII 1956 r.

zawodowe/linotypista

st. kpr.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

23.

Kozłowski Andrzej, s. Jana

30 VI 1957 r.

średnie/technik geodeta

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

24.

Krawczyk Zbigniew, s. Władysława

27 VIII 1957 r.

zawodowe/kucharz

szer.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)/

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier/

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

25.

Krupka Leonard, s. Stanisława

6 XI 1951 r.

średnie techniczne/technik mechanik

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

26.

Krzysztofiak Ryszard, s. Jana

27 XI 1947 r.

zawodowe/ślusarz

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

10 XI 1982 – 2 II 1983 r.

27.

Kukowski Walerian, s. Juliana

29 VII 1948 r.

zawodowe/malarz okrętowy

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

28.

Kulczyński Tadeusz, s. Juliana

9 I 1943 r.

podstawowe/monter

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

29.

Kuropatwa Roman, s. Henryka

31 III 1953 r.

podstawowe/stolarz

szer.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 I 1983 r.

30.

Maciąg Stanisław, s. Jana

7 VI 1942 r.

podstawowe/malarz okrętowy

kpr.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

31.

Mackiewicz Jerzy, s. Tomasza

11 II 1950 r.

średnie ogólne/kierowca

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

32.

Malinowski Antoni, s. Antoniego

15 V 1940 r.

zawodowe/elektromonter

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

33.

Malinowski Lech, s. Mieczysława

2 IV 1948 r.

zawodowe/elektromonter

mar.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

34.

Matuszewski Eugeniusz, s. Edwarda

9 VIII 1954 r.

zawodowe/elektryk

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

35.

Mroczkowski Zbigniew, s. Mariana

26 III 1957 r.

podstawowe/ślusarz

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

10 XI 1982 – 3 II 1983 r.

36.

Mućk Jan, s. Wacława

4 I 1946 r.

podstawowe/kierowca

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5–19 XI 1982 r.

37.

Naklicki Henryk, s. Władysława

24 X 1948 r.

podstawowe/spawacz

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

38.

Nowakowski Edward, s. Joachima

29 IX 1950 r.

średnie techniczne/technik programista

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

10 XI 1982 – 3 II 1983 r.

39.

Pałasz Antoni, s. Wilhelma

13 VI 1943 r.

zawodowe/ślusarz

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

40.

Pielech Jan, s. Stanisława

10 VII 1951 r.

zawodowe/diagnostyk samochodowy

kpr.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

41.

Porwicki Jarosław, s. Franciszka

31 III 1957 r.

zawodowe/mechanik okrętowy

kpr.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

42.

Prokop Henryk, s. Andrzeja

22 I 1943 r.

podstawowe/malarz okrętowy

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

43.

Rosłoń Wiesław, s. Jana

21 I 1947 r.

wyższe techniczne/inżynier górnictwa

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

44.

Rostowski Czesław, s. Jana

11 IV 1942 r.

podstawowe/kotlarz

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

45.

Sielski Janusz, s. Józefa

13 IX 1957 r.

podstawowe/malarz konserwator

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

46.

Sowiński Zbigniew, s. Pawła

12 VIII 1943 r.

zawodowe/ślusarz

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

47.

Stankiewicz Marek, s. Romana

8 XII 1956 r.

zawodowe/elektromechanik

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

48.

Stencel Henryk, s. Stanisława

6 XI 1958 r.

średnie techniczne/technik budowy okrętów

bomb.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

49.

Stykuć Zbigniew, s. Antoniego

3 XII 1947 r.

średnie techniczne/technik budowy dróg i mostów

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

50.

Szczepaniak Antoni, s. Franciszka

5 VII 1947 r.

zawodowe/palacz-spawacz

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

51.

Szczygieł Edward, s. Aleksandra

15 I 1948 r.

zawodowe/monter rurociągów okrętowych

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

52.

Szewczyk Zbigniew, s. Władysława

29 VII 1947 r.

średnie techniczne/technik mechanik

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

53.

Szlagowski Roman, s. Józefa

13 XI 1949 r.

średnie techniczne/technik mechanik

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

54.

Trawicki Kazimierz, s. Wawrzyńca

8 III 1947 r.

zawodowe/ślusarz

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

55.

Tusk Kazimierz, s. Wiktora

10 XII 1957 r.

zawodowe/monter kadłubów okrętowych

st. mar.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

56.

Wojtaszewski Ryszard, s. Józefa

31 XII 1944 r.

zawodowe/elektryk

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

57.

Wołczyński Jan, s. Jana

30 IV 1952 r.

zawodowe/ślusarz

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

58.

Wójcik Mirosław, s. Leona

29 VI 1958 r.

podstawowe/kierowca

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

59.

Zarzycki Wojciech, s. Władysława

6 II 1944 r.

zawodowe/monter

bomb.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5–19 XI 1982 r.

KONIŃSKIE

1.

Boksa Zdzisław, s. Władysława

25 III 1950 r.

średnie techniczne/technik górnik

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

2.

Łukowski Ryszard, s. Bolesława

25 XII 1957 r.

zawodowe/elektromechanik

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

3.

Rycerz Zbigniew, s. Wiesława

20 V 1957 r.

zawodowe/ślusarz

st. szer.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 6 I 1983 r.

4.

Skorupski Janusz, s. Kazimierza

18 VII 1952 r.

zawodowe/elektryk

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

KOSZALIŃSKIE

1.

Chmielewski Marian, s. Bolesława

13 V 1957 r.

zawodowe/mistrz betoniarki

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

2.

Bieliński Klemens, s. Pawła

28 III 1947 r.

średnie techniczne/zawiadowca

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

3.

Bieńkowski Henryk, s. Tadeusza

14 VII 1949 r.

wyższe techniczne/kierownik produkcji ds. technicznych

mar.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

4.

Boszko Edward, s. Tomasza

28 XII 1948 r.

zawodowe/tokarz

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

5.

Bujak Mieczysław, s. Bolesława

15 IV 1953 r.

zawodowe/elektromonter

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

6.

Burzyński Kazimierz, s. Józefa

15 XII 1949 r.

wyższe techniczne/inżynier
budownictwa

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 5 I 1983 r.

7.

Chabera Zbigniew, s. Eugeniusza

2 I 1953 r.

zawodowe/mechanik pojazdów
samochodowych

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

8.

Cieśla Edward, s. Bronisława

21 VI 1952 r.

zawodowe/frezer

mat.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

9.

Daniel Bogusław, s. Mariana

27 XI 1953 r.

średnie techniczne/technik instalacji
sanitarnej

st. mar.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

10

Dąbrowski Mieczysław,

s. Kazimierza

16 XII 1955 r.

zawodowe/cieśla

st. szer.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

11.

Dembiński Jan, s. Józefa

15 V 1952 r.

zawodowe/murarz

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

12.

Etc Władysław, s. Konstantego

11 III 1949 r.

średnie techniczne/technik mechanik

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

13.

Gamrat Waldemar, s. Ryszarda

13 III 1955 r.

średnie techniczne/technik mechanik

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

14.

Gawroński Lech, s. Wacława

8 X 1956 r.

zawodowe/murarz

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

15.

Gęgotek Adam, s. Leona

23 XI 1952 r.

średnie techniczne/technik mechanik

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

16.

Goleń Zygmunt, s. Kazimierza

18 I 1954 r.

średnie techniczne/technik technolog

st. kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

17.

Grabowski Marek, s. Stefana

3 VII 1953 r.

zawodowe/tokarz

szer.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5–19 XI 1982 r.

18.

Karolak Andrzej, s. Stanisława

30 VI 1955 r.

zawodowe/elektromonter

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

19.

Kigina Sławoj, s. Stanisława

25 IX 1950 r.

średnie techniczne/technik budownictwa

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

20.

Knet Stanisław, s. Antoniego

6 III 1953 r.

średnie techniczne/ślusarz

st. kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

21.

Kołodziej Leszek, s. Mariana

3 VII 1952 r.

zawodowe/ślusarz

st. kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

22.

Kołodziej Marek, s. Mariana

5 VIII 1955 r.

zawodowe/ślusarz narzędziowy

szer.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

23.

Kosiewicz Andrzej, s. Stanisława

24 II 1950 r.

zawodowe/tokarz

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 22 I 1983 r.

24.

Kucharski Jerzy, s. Ignacego

7 V 1948 r.

zawodowe/tokarz

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

25.

Kuciński Jan, s. Tadeusza

21 XII 1948 r.

średnie/technik obróbki skrawaniem

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

26.

Kufel Zbigniew, s. Edwarda

5 III 1957 r.

zawodowe/mistrz murarz

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

27.

Kujawa Zdzisław, s. Jana

15 V 1951 r.

zawodowe/tokarz

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

28.

Kuziko Leszek, s. Jana

23 II 1956 r.

zawodowe/b.d.

st. szer.

8 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

29.

Kwiatkowski Stanisław,

s. Antoniego

24 IV 1954 r.

zawodowe/ślusarz

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

30.

Łoziński Andrzej, s. Stanisława

13 I 1959 r.

zawodowe/starszy magazynier

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 14 II 1983 r.

31.

Marzewski Roman, s. Stanisława

1 IV 1952 r.

średnie techniczne/technik mechanik

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

32.

Olszewski Jerzy, s. Romana

27 III 1954 r.

zawodowe/maszynista

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 14 II 1983 r.

33.

Pranke Marian, s. Mariana

16 I 1949 r.

średnie techniczne/technik elektryk

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 8 II 1983 r.

34.

Przybysz Jerzy, s. Władysława

30 V 1954 r.

średnie techniczne/technik elektronik

st. kpr.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

35.

Rybicki Wiesław, s. Bogumiła

15 VI 1950 r.

średnie techniczne/technolog konstrukcji

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

36.

Słodkowski Mirosław, s. Tadeusza

19 VII 1958 r.

zawodowe/murarz

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

37.

Spólny Waldemar, s. Mateusza

15 IV 1957 r.

zawodowe/kierowca-mechanik

kpr.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

38.

Szabłowiński Jan, s. Kazimierza

5 III 1950 r.

zawodowe/ślusarz

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

39.

Świnoga Marek, s. Józefa

22 IX 1957 r.

średnie techniczne/frezer

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

40.

Tomaszewski Ryszard, s. Jana

13 II 1951 r.

zawodowe/ślusarz

mat.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

41.

Turski Leszek, s. Tadeusza

5 III 1953 r.

średnie/technik górnik

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

42.

Tybuszewski Jerzy, s. Pawła

11 XII 1950 r.

średnie techniczne/technik budowlaniec

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

43.

Wesołowski Jerzy, s. Tadeusza

13 IX 1948 r.

średnie techniczne/technik
mechanizator rolnictwa

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5–19 XI 1982 r.

44.

Wieczorek Stanisław, s. Franciszka

25 VIII 1954 r.

podstawowe/murarz

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

45.

Wiziński Lech, s. Jana

14 VI 1951 r.

podstawowe/ślusarz

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

46.

Wojciechowicz Ryszard, s. Olgierda

7 V 1949 r.

wyższe techniczne/inżynier mechanik

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

47.

Wojciechowski Jerzy, s. Bronisława

28 I 1947 r.

niepełne zawodowe/ślusarz mechanik

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

48.

Wojciechowski Stanisław, s. Jana

24 V 1950 r.

zawodowe/stolarz

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

49.

Wolf Tadeusz, s. Józefa

20 X 1947 r.

wyższe/ekonomista

kpr.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

50.

Wstawski Bogdan, s. Jana

18 V 1953 r.

średnie techniczne/technik mechanik

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

51.

Zawada Jan, s. Franciszka

17 V 1951 r.

zawodowe/ślusarz

st. szer.

6 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

52.

Żabski Stanisław, s. Jana

8 I 1949 r.

wyższe/nauczyciel

kpr.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI – 2 XII 1982 r.

ŁÓDZKIE

1.

Amiłowski Witold, s. Witolda

4 VI 1952 r.

zawodowe/ślusarz-frezer

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

9 XI – 16 XII 1982 r.

2.

Bajak Zbigniew, s. Józefa

27 II 1948 r.

zawodowe/ślusarz

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

3.

Bartczak Sławomir, s. Jana

11 IV 1955 r.

zawodowe/ślusarz

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

4.

Bratkowski Jacek, s. Zdzisława

5 VI 1958 r.

średnie/drukarz

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

5.

Bulak Mieczysław, s. Zdzisława

1 I 1955 r.

średnie techniczne/elektryk

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

6.

Burzyński Mirosław, s. Jana

2 IX 1957 r.

zawodowe/ślusarz-mechanik

bomb.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

7.

Darnowski Paweł, s. Stanisława

1 V 1951 r.

zawodowe/maszynista typograficzny

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

9 XI 1982 – 2 II 1983 r.

8.

Dudek Edward, s. Zdzisława

19 IV 1951 r.

średnie techniczne/pracownik umysłowy

mar.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

9.

Dziomdziora Antoni, s. Jana

10 XI 1954 r.

średnie/chemik

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

10.

Frątczak Tadeusz, s. Mariana

28 V 1951 r.

podstawowe/pracownik fizyczny

szer.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

11.

Furmaniak Roman, s. Zygmunta

25 VI 1958 r.

zawodowe/ślusarz

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

12.

Gasiński Piotr, s. Stanisława

9 IX 1956 r.

zawodowe/ślusarz

szer.

6 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

13.

Gnatek Krzysztof, s. Antoniego

10 VI 1956 r.

zawodowe/kierowca-mechanik

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

14.

Jadwiszczak Czesław, s. Tadeusza

29 V 1955 r.

średnie techniczne/technik-mechanik

kpr.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

15.

Jankowski Ryszard, s. Mariana

9 III 1956 r.

podstawowe/tokarz

szer.

6 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

16.

Jończyk Konrad, s. Antoniego

15 XI 1953 r.

średnie techniczne/ ochrona środowiska

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

10 XI 1982 – 2 II 1983 r.

17.

Kornatowski Mirosław, s. Stanisława

10 II 1950 r.

wyższe/prawnik

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

18.

Kurpiński Władysław, s. Leona

28 VI 1955 r.

zawodowe/mechanik maszynowy

kpr.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

19.

Łukomski Wiesław, s. Witolda

22 I 1952 r.

wyższe – mgr historii/nauczyciel

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

20.

Małecki Jan, s. Józefa

8 IV 1955 r.

zawodowe/tokarz

st. mar.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

21.

Masłowski Grzegorz, s. Adolfa

17 I 1954 r.

średnie techniczne/poligraf

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

22.

Niedbała Andrzej, s. Józefa

11 V 1951 r.

średnie/automatyk

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

23.

Nowak Adam, s. Ryszard

24 XII 1955 r.

zawodowe/hydraulik

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

24.

Nowicki Jerzy, s. Henryka

15 IX 1954 r.

wyższe techniczne/inżynier elektryk

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

25.

Olszewski Andrzej, s. Wacława

1 III 1954 r.

średnie techniczne/elektronik

mat.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

26.

Otto Marek, s. Józefa

14 XII 1956 r.

średnie techniczne/mechanik samochodowy

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

27.

Pasternak Andrzej, s. Władysława

15 IV 1952 r.

średnie techniczne/technik mechanik

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

28.

Piątkowski Sławomir, s. Stefana

26 V 1960 r.

zawodowe/malarz

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

29.

Polipowski Mirosław, s. Adolfa

29 III 1952 r.

wyższe/inżynier włókiennik

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 21 I 1983 r.

30.

Przybyszewski Jerzy, s. Henryka

31 V 1947 r.

podstawowe/ostrzeż głowic

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

31.

Ptaszek Andrzej, s. Stanisława

11 VIII 1955 r.

średnie/technik instalacji sanitarnych

kpr.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

32.

Rosiak Lech, s. Jana

9 V 1955 r.

zawodowe/ślusarz-spawacz

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

33.

Sosnowski Zbigniew, s. Tadeusza

30 V 1954 r.

średnie/technik mechanik

kpr.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

34.

Stasiak Jan, s. Stanisława

24 V 1952 r.

zawodowe/mechanik samochodowy

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

35.

Szmidt Paweł, s. Waldemara

16 VIII 1959 r.

zawodowe/tokarz

bomb.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

36.

Szczepaniak Ryszard, s. Jerzego

14 I 1953 r.

średnie/technik budowlany

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

37.

Szymański Krzysztof, s. Mariana

14 VI 1954 r.

zawodowe/dziewiarz

st. szer.

8 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

38.

Urbaniak Wiesław, s. Henryka

27 V 1948 r.

średnie/technik mechanik

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

9 XI 1982 – 2 II 1983 r.

39.

Warda Lech, s. Eugeniusza

1 VI 1953 r.

zawodowe/ślusarz

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

40.

Wojtasik Marek, s. Jana

12 V 1956 r.

zawodowe/ mechanik maszynowy

st. szer.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)/

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier/

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

41.

Wołoszczak Piotr, s. Franciszka

21 I 1957 r.

zawodowe/ślusarz

bomb.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

42.

Wrzesiński Ignacy, s. Kazimierza

11 VIII 1953 r.

średnie techniczne/mistrz dziewiarstwa

st. szer.

k. inż.-drog. (od 11 XI 1982 r.)

saper

11 XI 1982 – 12 II 1983 r.

43.

Zaborowski Mirosław, s. Zygmunta

5 III 1954 r.

zawodowe/ślusarz

mar.

6 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

44.

Zajda Czesław, s. Zenobiusza

4 VII 1955 r.

zawodowe/tokarz

kpr.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

45.

Zapart Jan, s. Leona

27 III 1949 r.

średnie/technik mechanik samochodowy

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

46.

Ząbek Zbigniew, s. Lucjana

20 IX 1958 r.

zawodowe/elektromonter

szer.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)/

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 12 II 1983 r.

OLSZTYŃSKIE

1.

Bartkowiak Zbigniew, s. Tadeusza

3 XI 1954 r.

średnie/frezer

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

2.

Betlejewski Andrzej, s. Władysława

21 VI 1956 r.

średnie techniczne/

technik budowlany

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

3.

Domaszewicz Jan, s. Tadeusza

20 V 1954 r.

średnie techniczne/technik budowy
maszyn

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5–19 XI 1982 r.

4.

Dymek Marian, s. Jana

8 III 1948 r.

średnie ogólne/elektryk

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI–14 XII 1982 r.

5.

Dziki Józef, s. Władysława

13 X 1955 r.

średnie techniczne/technik mechanik

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 6 I 1983 r.

6.

Grzegorzewski Ryszard,

s. Tadeusza

30 X 1948 r.

zawodowe/aparatowy przemysłu
chemicznego

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

7.

Januszewski Bogdan, s. Edmunda

22 XII 1952 r.

wyższe techniczne/inżynier mechanik

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

8.

Jurkowski Ludwik, s. Jana

9 X 1948 r.

podstawowe/kierowca

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

9.

Koprowski Włodzimierz,

s. Kazimierza

18 I 1948 r.

średnie techniczne/ślusarz-spawacz

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

10.

Mackiewicz Tadeusz, s. Wacława

10 X 1954 r.

średnie/stolarz

st. szer.

8 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

11.

Nowocyn Józef, s. Józefa

11 XI 1950 r.

średnie techniczne/technik mechanik

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

12.

Olszewski Leszek, s. Franciszka

11 II 1948 r.

podstawowe/monter samochodowy

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

13.

Rajski Marek, s. Wacława

28 II 1952 r.

zawodowe/ślusarz-spawacz

kpr.

5 kpont. (od 23 XI 1982 r.)

pontonier

23 XI 1982 – 2 II 1983 r.

14.

Stodolnik Mirosław, s. Stefana

7 VI 1955 r.

zawodowe/stolarz meblowy

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

15.

Sulewski Waldemar, s. Czesława

13 X 1946 r.

podstawowe/kierowca

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

16.

Walczak Bolesław, s. Leona

19 X 1949 r.

wyższe techniczne/inżynier mechanik

mar.

k. inż.-drog. (od 8 XI 1982 r.)

saper

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

17.

Wicha Piotr, s. Władysława

18 XI 1951 r.

zawodowe/walcownik

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

18.

Zarzycki Andrzej, s. Ryszarda

30 VI 1955 r.

średnie techniczne/retuszer offsetowy

st. mar.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

19.

Żółciński Wiktor, s. Zenona

3 X 1951 r.

średnie/technik samochodowy

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5–19 XI 1982 r.

20.

Żydonik Władysław, s. Franciszka

22 X 1957 r.

średnie techniczne/technik mechanizacji rolnictwa

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 16 II 1983 r.

PŁOCKIE

1.

Bartoszewski Leszek, s. Tadeusza

22 VII 1955 r.

średnie techniczne/elektryk

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

2.

Cieślik Kazimierz, s. Władysława

16 V 1951 r.

średnie ogólne/automatyk

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

3.

Czuczeło Stanisław, s. Stanisława

20 II 1952 r.

średnie techniczne/chemik

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

4.

Domżałowicz Edward, s. Stefana

1 II 1948 r.

zawodowe/ślusarz

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

5.

Krzysztoforski Bogusław,

s. Stanisława

2 XII 1956 r.

zawodowe/automatyk

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

6.

Martynow Janusz, s. Walentego

13 V 1951 r.

zawodowe/ślusarz-mechanik

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

7.

Misiara Andrzej, s. Edwarda

8 I 1950 r.

średnie techniczne/technik mechanik

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5–19 XI 1982 r.

8.

Noga Marek, s. Wacława

10 XII 1949 r.

średnie techniczne/technolog przerobu ropy naftowej

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

9.

Rakowski Grzegorz, s. Józefa

24 VIII 1949 r.

zawodowe/kontroler jakości

st. szer.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)/

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier/

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

SŁUPSKIE

1.

Barasiński Tadeusz, s. Józefa

26 V 1950 r.

zawodowe/ślusarz

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

2.

Blechewicz Jan, s. Antoniego

19 V 1947 r.

średnie techniczne/technik mechanizacji rolnictwa

szer.

6 kpont. (od 8 XI 1982 r.)/

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier/

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

3.

Bolewski Dariusz, s. Henryka

16 XI 1956 r.

średnie/technik budowlaniec

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

4.

Dębicki Zbigniew, s. Adama

16 V 1960 r.

zawodowe/mechanik

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 11 I 1983 r.

5.

Dłubisz Lech, s. Mariana

23 II 1954 r.

średnie/ślusarz monter maszynowy

szer.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

6.

Dubel Ryszard, s. Jana

18 X 1953 r.

zawodowe/modelarz

st. szer.

6 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

7.

Fąkowicz Bogumił, s. Adama

8 VII 1952 r.

wyższe/nauczyciel

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

8.

Garbacz Krzysztof, s. Józefa

12 IV 1952 r.

zawodowe/ślusarz

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

9.

Geliński Zbigniew, s. Franciszka

1 VI 1947 r.

zawodowe/frezer

st. kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

10.

Głaszcz Leszek, s. Benona

6 II 1957 r.

średnie/technik elektroenergetyk

st. szer.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

11.

Gruszczewski Roman,

s. Hieronima

25 VII 1948 r.

zawodowe/elektryk, kierowca

szer.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

12.

Grządzielski Józef, s. Henryka

2 III 1956 r.

zawodowe/frezer

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

13.

Jakubowski Andrzej, s. Leona

18 VII 1947 r.

zawodowe/elektromonter

mat.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

14.

Jaworski Leszek, s. Wiktora

25 X 1952 r.

średnie techniczne/technik mechanik

bomb.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

15.

Kaczmarek Ryszard, s. Jana

11 IV 1953 r.

zawodowe/ślusarz mechanik

st. mat.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

16.

Kmiotek Franciszek, s. Stanisława

5 XII 1948 r.

zawodowe/ślusarz

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

17.

Kowalski Lech, s. Zdzisława

28 VI 1954 r.

zawodowe/mechanik samochodowy

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

18.

Kubuszewski Zenon,

s. Władysława

14 IV 1948 r.

zawodowe/obuwnik

mar.

6 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

19.

Kurnatowski Roman, s. Jana

4 VII 1953 r.

średnie/technik mechanik

st. kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

20.

Lipiński Tadeusz, s. Stanisława

28 IV 1951 r.

zawodowe/ślusarz

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

21.

Ławrynowicz Dariusz,

s. Tadeusza

29 I 1959 r.

zawodowe/zecer

kpr.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

22.

Łaździn Janusz, s. Edwarda

20 IV 1953 r.

średnie techniczne/technik elektryk

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

23.

Łucki Tadeusz, s. Władysława

11 XI 1947 r.

zawodowe/ślusarz maszynowy

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

24.

Marszałkowski Tadeusz,

s. Władysława

5 VIII 1950 r.

zawodowe/

obuwnik

st. szer.

6 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier/

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

25.

Matulka Leszek, s. Tadeusza

19 XII 1951 r.

średnie/zaopatrzeniowiec

szer.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier/

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

26.

Mieszkalski Zbigniew, s. Lucjana

25 III 1952 r.

średnie/technik mechanizator rolnictwa

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5–15 XI 1982 r.

27.

Müller Edward, s. Józefa

13 X 1958 r.

zawodowe/elektromechanik

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

28.

Nowiak Krzysztof, s. Zbigniewa

29 III 1957 r.

zawodowe/mechanik maszyn rolniczych

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5–24 XI 1982 r.

29.

Olszewski Zenon, s. Romualda

25 I 1952 r.

zawodowe/frezer

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

30.

Pałys Eugeniusz, s. Franciszka

23 II 1951 r.

zawodowe/elektromonter

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 9 II 1983 r.

31.

Parkita Janusz, s. Stanisława

30 V 1952 r.

zawodowe/murarz

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

32.

Pączek Roman, s. Stanisława

11 VII 1955 r.

zawodowe/frezer

mar.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

33.

Przybytniak Marek, s. Jerzego

1 XII 1954 r.

zawodowe/mechanik maszynowy

mar.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

34.

Ryk Waldemar, s. Zygmunta

22 I 1948 r.

zawodowe/tokarz

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5–19 XI 1982 r.

35.

Sikora Edward, s. Jana

20 V 1948 r.

podstawowe/kierowca

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

36.

Szeglowski Krzysztof,

s. Henryka

23 VI 1947 r.

średnie techniczne/specjalista ds. BHP

szer.

6 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 XII 1982 r.

37.

Szukała Stanisław, s. Władysława

9 VII 1954 r.

zawodowe/frezer

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 14 II 1983 r.

38.

Szczepański Waldemar,

s. Kazimierza

27 XI 1952 r.

zawodowe/tokarz

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

39.

Szumski Zdzisław, s. Jana

28 XI 1950 r.

zawodowe/ślusarz

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

40.

Urbanowski Jerzy, s. Stefana

5 III 1947 r.

średnie/mechanik

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

41.

Wenta Stefan, s. Ignacego

2 IX 1949 r.

podstawowe/kierowca

szer.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

42.

Wolarz Jan, s. Teodora

9 I 1954 r.

średnie techniczne/elektromonter

st. mar.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

43.

Wróblewski Jan, s. Jana

18 VIII 1949 r.

podstawowe/rolnik

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

SZCZECIŃSKIE

1.

Bartosik Arkadiusz, s. Zygmunta

5 VIII 1952 r.

średnie techniczne/elektronik

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

2.

Borejszo Jerzy, s. Zenona

19 VIII 1952 r.

zawodowe/ślusarz

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

3.

Burliński Zbigniew, s. Władysława

18 XII 1948 r.

podstawowe/kierowca

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

4.

Cabaj Marek, s. Kazimierza

19 VIII 1954 r.

zawodowe/monter konstrukcji żelbetonowych

st. szer.

7 kpont. (od 8 XI 1982) r./

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

5.

Cebulak Tadeusz, s. Jana

25 V 1948 r.

zawodowe/montażysta

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

6.

Czernik Eugeniusz, s. Franciszka

16 I 1953 r.

zawodowe/elektromonter okrętowy

mar.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

7.

Grzesik Marek, s. Mieczysława

24 III 1954 r.

średnie techniczne/kierowca-mechanik

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

8.

Kokorniak Krzysztof, s. Jana

22 V 1957 r.

zawodowe/dyspozytor wagonów

st. szer.

6 kpont. (od 8 XI 1982 r.)/

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

9.

Kumor Zbigniew, s. Tadeusza

8 II 1954 r.

zawodowe/telemonter

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

10.

Majdan Andrzej, s. Kazimierza

16 VII 1951 r.

średnie techniczne/technik mechanik

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

11.

Michalczuk Zbigniew,

s. Michała

18 III 1949 r.

średnie techniczne/ inspektor ds. ekspedycji pojazdów

st. szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

12.

Michalczyk Jan, s. Eugeniusza

15 X 1959 r.

zawodowe/monter silników okrętowych

st. szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

13.

Oleksiak Stanisław, s. Edwarda

1 XII 1952 r.

zawodowe/ślusarz okrętowy

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

14.

Paczkowski Piotr, s. Piotra

11 I 1957 r.

średnie techniczne/elektro-mechanik
samochodowy

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

15.

Pukszta Henryk, s. Władysława

1 IV 1952 r.

zawodowe/ślusarz

st. szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

16.

Rau Ryszard, s. Henryka

21 II 1952 r.

zawodowe/ślusarz

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

17.

Rochna Mirosław, s. Adama

11 VIII 1954 r.

średnie techniczne/technik budowy
maszyn

st. szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

18.

Skonieczny Andrzej, s. Tadeusza

23 IV 1949 r.

zawodowe/murarz

szer.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

19.

Sosna Bronisław, s. Władysława

14 I 1951 r.

średnie techniczne/kierownik zmiany

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

20.

Szkudlarek Grzegorz, s. Ryszarda

11 IV 1950 r.

zawodowe/pracownik WPKM

st. mat.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5–19 XI 1982 r.

21.

Szczukiewicz Roman, s. Jana

25 XII 1955 r.

zawodowe/kierowca

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

22.

Trawiński Mieczysław, s. Jerzego

31 X 1954 r.

podstawowe/cieśla

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

23.

Wojciechowski Leszek, s. Zygmunta

26 XI 1952 r.

zawodowe/kierowca

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI – 30 XII 1982 r.

24.

Wróblewski Wiesław, s. Czesława

17 IV 1951 r.

zawodowe/elektromonter

szer.

k. inż.-drog. (od 10 XI 1982 r.)

saper

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

25.

Zadrużyński Krzysztof,

s. Gerwazego

21 I 1949 r.

średnie techniczne/monter turbin

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

26.

Załoga Henryk, s. Tadeusza

24 II 1956 r.

podstawowe/kierowca

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

27.

Życzyca Jerzy, s. Witolda

17 VII 1950 r.

średnie techniczne/technik łączności

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

TORUŃSKIE

1.

Jamroziak Aleksander,

s. Heliodora

4 XII 1947 r.

średnie techniczne/technik przemysłu chemicznego

st. kpr.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

2.

Mazany Marek, s. Alojzego

7 XII 1945 r.

średnie techniczne/technik przemysłu chemicznego

szer.

6 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

3.

Siwik Cezary, s. Piotra

18 X 1956 r.

średnie techniczne/technik mechanik

kpr.

5 kpont. (od 8 XI 1982 r.)

pontonier

5–19 XI 1982 r.

4.

Szymański Ryszard,

s. Franciszka

26 I 1951 r.

średnie techniczne/technik obróbki
skrawaniem

kan.

7 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

WŁOCŁAWSKIE

1.

Kostecki Zbigniew, s. Zbigniewa

4 VII 1952 r.

zawodowe/ślusarz

szer.

8 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

2.

Wesołowski Wojciech,

s. Mieczysława

10 XII 1952 r.

wyższe techniczne/ inżynier technik
papiernictwa

kpr.

5 kpont. (od 10 XI 1982 r.)

pontonier

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

OBRAZ ZBIOROWY OSÓB INTERNOWANYCH w 9 POMORSKIM PUŁKU PONTONOWYM w CHEŁMNIE

według podziału

na województwa

według dat urodzenia

według poziomu
wykształcenia

według
stopnia

według przydziału

do kompanii

według
specjalności

według czasu internowania

w sumie 304 osoby, w tym:

• gdańskie: 59 (19,4 proc.)

• koszalińskie: 52 (17,1 proc.)

• łódzkie: 46 (15,1 proc.)

• słupskie: 43 (14,1 proc.)

• szczecińskie: 27 (8,9 proc.)

• elbląskie: 21 (6,9 proc.)

• olsztyńskie: 20 (6,6 proc.)

• bydgoskie: 17 (5,6 proc.)

• płockie: 9 (3 proc.)

• 1940 r.: 2 (0,65 proc.)

• 1942 r.: 2 (0,65 proc.)

• 1943 r.: 4 (1,3 proc.)

• 1944 r.: 4 (1,3 proc.)

• 1945 r.: 2 (0,65 proc.)

• 1946 r.: 4 (1,3 proc.)

• 1947 r.: 22 (7,23 proc.)

• 1948 r.: 25 (8,22 proc.)

• 1949 r.: 19 (6,25 proc.)

• 1950 r.: 22 (7,23 proc.)

• 1951 r.: 25 (8,22 proc.)

• 1952 r.: 36 (11,84 proc.)

• 1953 r.: 21 (6,9 proc.)

• 1954 r.: 29 (9,53 proc.)

• 1955 r.: 25 (8,22 proc.)

• 1956 r.: 23 (7,56 proc.)

• 1957 r.: 21 (6,9 proc.)

• 1958 r.: 10 (3,28 proc.)

• 1959 r.: 6 (1,97 proc.)

• 1960 r.: 2 (0,65 proc.)

• wyższe:
16 (5,26 proc.)

• średnie:
102 (33,55 proc.)

• zawodowe:
154 (50,65 proc.)

• podstawowe:
32 (10,52 proc.)

• szer.:
114 (37,5 proc.)

• st. szer.:
94 (30,92 proc.)

• kpr.:
53 (17,43 proc.)

• st. kpr.:
9 (2,96 proc.)

• mar.:
11 (3,61 proc.)

• st. mar.:
6 (1,97 proc.)

• mat.: 4 (1,3 proc.)

• st. mat.:
2 (0,65 proc.)

• bomb.: 7 (2,3 proc.)

• kan.: 4 (1,3 proc.)

• 5 kpont.: 70
(23,02 proc.)

• 6 kpont.: 61
(20,06 proc.)

• 7 kpont.: 59
(19,41 proc.)

• 8 kpont.: 54
(17,76 proc.)

• k. inż.-drog.:
60 (19,73 proc.)

• pontonierzy:
244 (80,26 proc.)

• saperzy: 60
(19,73 proc.)

• zwolnieni po odbyciu
całości „szkolenia”

(łącznie z wcielonymi
po 5 XI 1982 r.):

259 osób398 (85,19 proc.)

• osoby przetrzymane

w jednostce po 2/3 II 1982 r.
z powodu nałożenia
na nie kary aresztu:

9 osób399 (2,96 proc.)

OBRAZ ZBIOROWY OSÓB INTERNOWANYCH w 9 POMORSKIM PUŁKU PONTONOWYM w CHEŁMNIE

według podziału

na województwa

według
dat urodzenia

według poziomu wykształcenia

według
stopnia

według przydziału

do kompanii

według
specjalności

według czasu internowania

•toruńskie: 4 (1,3 proc.)

• konińskie: 4 (1,3 proc.)

• włocławskie: 2 (0,65 proc.)

w sumie, w wieku:

• od 35/36 do 40 lat:
40 osób (13,15 proc.)

• od 30 do 34 lat:
127 osób (41,77 proc.)

• od 26 do 29 lat:
98 osób (32,23 proc.)

• od 22 do 25 lat:
39 osób (12,82 proc.)

• osoby zwolnione z jednostki

przed zakończeniem „ćwiczeń”:

a) z powodów zdrowotnych:

26 osób400 (8,55 proc.),

b) z powodów innych niż
zdrowotne: 7 osób401 (2,3 proc.)

• osoby przeniesione z jednostki w trakcie „ćwiczeń” do aresztu śledczego poza JW nr 1636 w Chełmnie (w związku z postawionymi
zarzutami przez prokuraturę wojskową):

3 osoby402 (0,98 proc.)

Źródło: AIPN By, 674/7, Księga ewidencji żołnierzy rezerwy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, listopad 1982 – luty 1983 r.; AIPN By, 674/13, Rozkazy dzienne dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie za okres od 5 XI 1982 – 11 III 1983; AIPN By, 674/14, Rozkazy dzienne dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie za okres od 12 III – 31 XII 1983 r.

Statystyka: opracowanie własne autora.

Aneks 2. „Rezerwiści” Jednostki Wojskowej nr 1636 w Chełmnie represjonowani dyscyplinarnie i karnie

Lp.

Imię i nazwisko, stopień wojskowy, kompania

Okres przetrzymywania
w areszcie

Miejsce
przetrzymywania

Powód

zastosowania aresztu

Podstawa

zastosowania aresztu

1.

Janusz Łaździn

kpr., 5 kpont.

5 XII 1982 – 7 II 1983 r.403

Areszt Śledczy

w Słupsku

Likwidacja słupskiego Okręgowego Komitetu Oporu i sieci kolporterów w ramach prowadzonych przez SB SOR o krypt. „Elita” i „Drukarz”

Postanowienie Wojskowej Prokuratury
Garnizonowej w Koszalinie z 7 XII 1982 r.404

2.

Andrzej Łoziński

st. szer., 8 kpont.

brak danych dotyczących daty aresztu405

[brak danych]

[brak danych]

[brak danych]

3.

Andrzej Kwiatkowski,

st. szer., 6 kpont.

1–6 XII 1982 r.406

[brak danych]

Niedopilnowanie na służbie dyżurnej części żołnierzy, którzy podczas emisji Dziennika Telewizyjnego w dniu 1 XII 1982 r. postawili drewniany krzyż pośrodku obozu na Kępie Panieńskiej

Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Kwiatkowskiego407

4.

Edward Müller

st. szer., 6 kpont.

9 XII 1982 – 2 II 1983 r.408

Areszt Śledczy
w Szczecinku

Likwidacja słupskiego Okręgowego Komitetu Oporu i sieci kolporterów w ramach prowadzonych przez SB SOR krypt. „Elita” i „Drukarz”

Postanowienie Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Koszalinie z 9 XII 1982 r.409

5.

Jerzy Olszewski

szer., 5 kpont.

brak danych dotyczących daty aresztu410

[brak danych]

[brak danych]

[brak danych]

6.

Eugeniusz Pałys,

st. szer., 6 kpont.

brak danych dotyczących daty aresztu411

[brak danych]

[brak danych]

[brak danych]

7.

Roman Pączek

szer., 8 kpont.

9 XII–2 II 1983 r.412

Areszt Śledczy

w Szczecinku

Likwidacja słupskiego Okręgowego Komitetu Oporu i sieci kolporterów w ramach prowadzonych \przez SB SOR o krypt. „Elita”\i „Drukarz”

Postanowienie Wojskowej \Prokuratury Garnizonowej \w Koszalinie 9 XII 1982 r.413

8.

Józef Pintera,

szer., k. inż.-drog.

22 XII 1982 – 4 I 1983 r.414

areszt w JW nr 1955 

w Chełmnie

„Niski poziom zdyscyplinowania i nieregulaminowe zachowanie się w stosunku do służby dyżurnej”

Rozkaz dzienny nr Pf 260 dowódcy
9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 22 XII 1982 r.415

9.

Marian Pranke,

kpr., 6 kpont.

[brak danych]416

[brak danych]

[brak danych]

[brak danych]

10.

Stanisław Szukała,

szer., 6 kpont.

2–14 II 1983 r.417

areszt w JW nr 1442

w Grudziądzu

Zalezienie u niego podczas przeszukania w dniu opuszczania jednostki transparentu z napisem „»Solidarność« Słupsk”

Protokół przesłuchania świadka Stanisława
Szukały41823 

11.

Ignacy Wrzesiński

st. szer., k. inż.-drog.

22 XII 1982 – 4 I 1983 r.419

[brak danych]

„Systematyczne naruszanie dyscypliny wojskowej, opieszałe wykonywanie poleceń szefa Sztabu zgrupowania, samowolne zejście ze służby oraz opuszczenie rejonu zgrupowania”

Rozkaz dzienny nr Pf 260 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie
mjr. Mariana Łuczaka, 22 XII 1982 r.420

12.

Zbigniew Ząbek

szer., 7 kpont.

6 dni aresztu, brak danych dotyczących ich daty421

[brak danych]

„Niezdyscyplinowana postawa w trakcie apelu”

Protokół przesłuchania świadka Henryka
Dettlaffa422; Wspomnienia Andrzeja Adamczyka

13.

Władysław Żydonik,

szer., 6 kpont.

30 XI–23 XII 1982 r.423

areszt w JW nr 1983

w Świeciu

„Lekceważący stosunek do przełożonych i starszych stopniem”

Rozkaz dzienny nr Pf 244 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 1 XII 1982 r.42429

Źródło: opracowanie własne autora.

Bibliografia

Źródła

Źródła archiwalne

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

AIPN, 00133/206 

AIPN, 00427/169 

AIPN, 0236/263, t. 1

AIPN, 1409/30

AIPN, 1409/32 

AIPN, 1414/7 

AIPN, 1585/273 

AIPN, 1585/274 

AIPN, 1585/5861 

AIPN, 2386/7520 

AIPN, 2386/7690 

AIPN, 2386/7746 

AIPN, 2386/20832 

AIPN, 2386/20833 

AIPN, 2386/20834 

AIPN, 2386/20839 

AIPN, 2386/20834 

AIPN, 2386/20861, t. 1 

AIPN, 2386/20862 

AIPN, 2386/23539 

AIPN, 2386/23544 

AIPN, 2386/23627 

AIPN, 2386/23628

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku

AIPN Bi, 0014/153

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Bydgoszczy

AIPN By, 069/1283, t. 3

AIPN By, 674/1 

AIPN By, 674/3

AIPN By, 674/4 

AIPN By, 674/5 

AIPN By, 674/6 

AIPN By, 674/7 

AIPN By, 674/10 

AIPN By, 674/11

AIPN By, 674/12 

AIPN By, 674/13 

AIPN By, 674/14

Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN w Gdańsku

S 85/08/Zk

Archiwum SOI „Chełminiacy 1982”

Źródła drukowane

Dzienniki Ustaw PRL 1967, 1981, 1982, 1998.

Palmowski W. ks., Był taki czas, Kraków 2001.

Pawłowicz J., Nieznane świadectwa. Opozycja i opór społeczny w województwie płockim w tajnych dokumentach Służby Bezpieczeństwa, Toruń 2005.

Wspomnienia niepublikowane

Adamczyk A., Wspomnienia z okresu pobytu w JW 1636 w Chełmnie, Gdańsk, listopad 2013 r.

Amiłowski W., Moje wspomnienia z opozycji antykomunistycznej, Łódź, marzec 2016 r.

Antkowiak T., Wspomnienia z pobytu w JW 1636 w Chełmnie w okresie 5 XI 1982–3 II 1983 r., Bydgoszcz, lipiec 2007 r.

Barasiński T., Moje wspomnienia z opozycji antykomunistycznej, Lębork, styczeń 2008 r.

Cieślik K., Wspomnienia z okazji 25-lecia internowania w wojskowym obozie internowania w Chełmnie, Płock, sierpień 2007 r.

Darnowski P., Moje wspomnienia, Łódź, marzec 2016 r.

Fąs S., Moje wspomnienia z wojskowego obozu „rezerwy” w Chełmnie w 1982 r., Gdańsk, marzec-kwiecień 2016 r.

Kigina S., Moje internowanie, Kołobrzeg, wrzesień 2006 r., marzec 2016 r. (uzupełnienie).

Kuciński J., Wspomnienie z okresu pobytu w obozie internowania w obozie wojskowym Chełmnie w 1982 r., Sianów, kwiecień 2016 r.

Masłowski G., Wspomnienia z działalności opozycyjnej i z czasu pobytu w wojskowym obozie internowania w Chełmnie, Łódź, maj 2016 r.

Nowak A., Wspomnienia z czasu działalności w opozycji i okresu internowania w wojskowym obozie w Chełmnie, Łódź, maj 2008 r.

Oleszkiewicz H., Internowali mnie do Chełmna nad Wisłą, Tolkmicko, kwiecień 2007 r.

Paczkowski P., Wspomnienia z okresu pobytu w wojskowym obozie w Chełmnie, Binowo (pod Szczecinem), czerwiec 2007 r.

Pintera J., Skrócony opis mojej działalności w opozycji antykomunistycznej i prześladowań przez reżym Jaruzelskiego w latach 1980–1989, Bydgoszcz, styczeń 2009 r.

Polipowski M., Opis wydarzeń przed obozem, w obozie i po obozie, Łódź, marzec 2016 r.

Szewczyk Z., Krótkie wspomnienie z obozu w Chełmnie, Sopot, grudzień 2007 r.

Szewczyk Z., Wspomnienie z pobytu na poligonie w Rakowicach pod Kwidzynem 10–24 XII 1982 r., Sopot, marzec 2016 r.

Zieliński M., Wspomnienie z Chełmna, Bydgoszcz, 2008 r.

Zielińska M., Wspomnienie z widzenia z mężem w jednostce wojskowej w Chełmnie, Bydgoszcz, 2008 r.

Żabski S., Wspomnienia z wojskowego obozu internowania w Chełmnie w 1982 r., Szczecinek, grudzień 2007 r.

Wspomnienia publikowane

Gołąb B., Idź, bądź wierny, Gdańsk 2010.

Pintera J., Specjalne Obozy Wojskowe. Tajemnica operacji WSW pod kryptonimem „Jesień 1982”, cz. I, „Wolne Związki” 2011, nr 5 (390); cz. II, „Wolne Związki”, nr 6 (391).

Stykuć Z., Wojskowy obóz internowania w Chełmnie, „Nasz Gdańsk” 2010, nr 12.

Informatory, encyklopedie, słowniki

Uniwersalny słownik języka polskiego, red. S. Dubisz, t. 1: A–J, Warszawa 2003.

Opracowania

Baranowski Z., Procesu nie będzie?, „Nasz Dziennik”, 26 VIII 2014 r.

Baranowski Z., Sąd nie chce sądzić, „Nasz Dziennik”, 11 VI 2014 r.

Baranowski Z., Wyniesieni z rozprawy, „Nasz Dziennik”, 11 XII 2013 r.

Błażejewski K., Niech poligon wyleczy z „Solidarności”. „Express Bydgoski”, 6 IX 2013 r.

Cenckiewicz S., Od „Klanu” do „Renesansu”. Operacje Służby Bezpieczeństwa wobec kierownictwa „Solidarności” w latach 1980–1982 [w:] idem, Oczami bezpieki. Szkice i materiały z dziejów aparatu bezpieczeństwa PRL, wyd. 3, Kraków 2006.

Chinciński T., Ekstrema w obozie, „Biuletyn IPN” 2006, nr 11–12.

Czarnocki C., Dąbrowski M., Internowani w kamasze, „Tygodnik Solidarność” 2008, nr 2.

Czartoryski-Sziler P., Znów na ławie oskarżonych, „Nasz Dziennik”, 15 XII 2014 r.

Dąbrowski M., Wojskowe obozy specjalne 1982–1983, Lublin 2013.

Dudziński W., Zabrani w kamasze, „Niedziela”, 25 X 2009, nr 43.

Ferfecki W., Sprawiedliwość dla internowanych, „Rzeczpospolita”, 14 III 2014 r.

Gałaszewska-Chilczuk D., Polityczna weryfikacja kadry naukowej w latach osiemdziesiątych. Założenia – realizacja – efekty [w:] Naukowcy władzy, władza naukowcom, red. P. Franaszek, Warszawa 2010.

Gierula B.E., Branka w kamasze. Ukryta forma represji działaczy „Solidarności” Regionu Płockiego na przykładzie Zygmunta Gieruli i Kazimierza Cieślika, „Notatki Płockie” 2009, nr 4.

Głębocki H., Policja tajna przy robocie. Z dziejów państwa policyjnego w PRL, Kraków 2005.

Hałagida I., NSZZ „Solidarność” Regionu Słupskiego (1980–1990), t. 1: Szkice do monografii, Gdańsk 2010.

Idą pancry na „Wujek”, wstęp J. Kurtyka, teksty A. Dziuba, A. Dziurok, A. Sznajder, T. Semik, koncepcja i wybór zdjęć A. Borowski, P. Miśkiewicz, posłowie J. Lipski, Katowice–Warszawa 2011.

Kobalczyk P., Zimne piekło bezpieki czyli „S” w kamaszach, „Uważam Rze” 2011, nr 12.

Koj E., Zbrodnie stanu wojennego, „Biuletyn IPN” 2006, nr 11–12.

Kozłowski T., Olaszek J., Internowani w stanie wojennym. Dane statystyczne, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2010, nr 2.

Lisiecki K., Panek T., Wabik W., Gdańsk w stanie wojennym 1981–1983, Gdańsk 2013.

Majchrzak G., Działania Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w okresie stanu wojennego [w:] Wokół „mniejszego zła”. Stan wojenny w Polsce. Materiały pokonferencyjne, red. P. Piotrowski, Wrocław 2010.

Majchrzak G., Działania Służby Bezpieczeństwa w celu przejęcia kontroli nad „Solidarnością” w latach 1980–1982, „Dzieje Najnowsze” 2003, z. 3.

Majchrzak G., Próba stworzenia „Neo-Solidarności”, „Biuletyn IPN” 2005, nr 7/8.

Majchrzak G., Weryfikacja dziennikarzy w okresie stanu wojennego [w:] Dziennikarze władzy, władza dziennikarzom, red. T. Wolsza, S. Ligarski, Warszawa 2010.

Majchrzak G., „Wojenna” cenzura, „Biuletyn IPN” 2004, nr 2.

NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 3: Polska Północna, t. 4: Polska Zachodnia, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010.

Matuszewska M., Internowani podziękowali za serce, „Tygodnik Solidarność” 2007, nr 48.

Osiński K., Zarys dziejów NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010.

Paczkowski A., Wojna polsko-jaruzelska. Stan wojenny w Polsce 13 XII 1981 – 22 VII 1983, Warszawa 2006.

Pawłowski P., Trzystu z Kępy Panieńskiej. Monografia wojskowego obozu internowania dla działaczy „Solidarności” na poligonie wodnym w Chełmnie (5 listopada 1982 – 2 lutego 1983), Koszalin 2008.

Piotrowski P., Kompanie polowe w „ludowym” Wojsku Polskim jako forma represji politycznych. Zarys problemu, „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2010, nr 32–33: Historia i pamięć. Księga dedykowana Januszowi Kurtyce.

Piotrowski P., Wojskowa Służba Wewnętrzna 1957–1989, „Biuletyn IPN” 2002, nr 6.

Polak W., Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003.

Pomorski Okręg Wojskowy 1945–1987. Zarys dziejów, red. A. Karnowski, Bydgoszcz 1989.

Polak W., Stan wojenny – pierwsze dni, Gdańsk 2006.

Słomczyński T., Obozy pracy dla żołnierzy – zamiast internowania, „Dziennik Bałtycki”, 18 XII 2011 r.

Sowińska H., Ta zbrodnia nie przedawniła się! Internowani jesienią 1982 r. działacze „S” ciągle liczą na sprawiedliwość, „Gazeta Pomorska”, 11 XI 2013 r.

Stan wojenny. Fakty – hipotezy – interpretacje, red. A. Czwołek, W. Polak, Toruń 2008.

Stan wojenny. Odtajnione archiwa IPN, „Newsweek Polska. Extra. Wydanie kolekcjonerskie”, grudzień 2011 r.

Stan wojenny w Polsce 1981–1983, red. A. Dudek, Warszawa 2003.

Szczepuła B., Co się tu dzieje? Ruscy idą? „Polska. Dziennik Bałtycki”, 12 XII 2008 r.

Szymaniak M., Służba Bezpieczeństwa przeciwko bydgoskiej „Solidarności”. Taktyka działania – struktury – funkcjonariusze (1980–1982) [w:] Szkice z dziejów NSZZ „Solidarność” na Pomorzu Nadwiślańskim i Kujawach, red. I. Hałagida, Bydgoszcz–Gdańsk 2012.

Śreniowski J., Wojskowe ośrodki internowania, „Kombatant” 2009, nr 12.

„Trzynastego grudnia roku pamiętnego…”. Internowani w stanie wojennym z powodów politycznych z województw bydgoskiego, elbląskiego, gdańskiego, słupskiego, toruńskiego i włocławskiego, oprac. P. Brzeziński i in., red. I. Hałagida, Bydgoszcz–Gdańsk 2011.

Turczyn T., Straszyli ich, że wojsko radzieckie zrobi im drugi Katyń!, „Dziennik Sławieński”, 23 XI 2007 r.

Waingertner P., Karne bataliony dla Solidarności. Nieznana karta z dziejów stanu wojennego, „Tygodnik Solidarność” 2011, nr 21.

Materiały internetowe

Interpelacja nr 11448 do ministra sprawiedliwości złożona przez Andrzeja Jaworskiego posła na Sejm RP VI kadencji w sprawie różnych sposobów traktowania pozwów o zadośćuczynienie za internowanie w tzw. wojskowych obozach specjalnych w okresie od 5 XI 1982 do 2 II 1983 r., 11 IX 2009 r., http://orka2.sejm.gov.pl/IZ6.nsf/main/00022804, data dostępu 22 VIII 2016 r.

„Misja Specjalna”, reportaż P. Kobalczyka o wojskowym obozie specjalnym w Chełmnie (emisja w TVP 1) http://vod.tvp.pl/audycje/publicystyka/misja-specjalna/wideo/24032010/1424352#, data dostępu 25 IX 2013 r.

Odpowiedź Piotra Kluza podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości na interpelację nr 11448 złożoną przez posła Andrzeja Jaworskiego w sprawie różnych sposobów traktowania pozwów o zadośćuczynienie za internowanie w tzw. wojskowych obozach specjalnych w okresie od 5 XI 1982 do 2 II 1983 r., 16 X 2009 r., http://orka2.sejm.gov.pl/IZ6.nsf/main/51544B79, data dostępu 22 VIII 2016 r.

Oficjalna strona Stowarzyszenia Osób Internowanych „Chełminiacy 1982”, http://www.chelminiacy.toya.net.pl, data dostępu 25 IX 2013 r.

Portal edukacyjny IPN, www.13grudnia81.pl, data dostępu 25 IX 2013 r.

Relacja z posiedzenia Sądu Okręgowego w Warszawie z 10 XII 2013 r., https://www.youtube.com/watch?v=qhCnCfjlDKU, data dostępu 22 VIII 2016 r.

Reportaż P. Kobalczyka o wojskowym obozie specjalnym w Chełmnie, cz. 1, https://www.youtube.com/watch?v=ohgiyX2tZgU, „Misja Specjalna”, data dostępu 22 VIII 2016 r.

Reportaż P. Kobalczyka o wojskowym obozie specjalnym w Chełmnie, cz. 2, https://www.youtube.com/watch?v=wi0opJBviMU, data dostępu 22 VIII 2016 r.

Military special camp in Chełmno as an unknown form of repression of the communist authorities against the “Solidarność” underground movement during the martial law period

This paper discusses the organisation and the functioning of a military special camp established for reserve soldiers in November 1982 at the 9 Pomeranian Pontoon Regiment in Chełmno. Until February 1983, 304 persons from 12 voivodships and 165 work establishments were isolated and repressed there, most of them for political reasons as activists and supporters of the delegalised “Solidarność” movement. The compulsory enlistment was conducted under the guise of summoning for reserve exercises just before the general strike announced by the underground structures of NSZZ “Solidarność” to express opposition to the resolution of the Sejm of the People’s Republic of Poland concerning trade unions that simply erased the Gdańsk agreement. The enlistment and conscription of reserve soldiers for winter exercises lasting several months were organised by the coordinated representatives of the Security Service, Internal Military Service, and the People’s Polish Army. It covered close to 1.5 thousand people all over the country. The people isolated in Chełmno stayed for over two weeks at the training ground in Kępa Panieńska, which is located directly at the Vistula river at the floodplains. They were deprived of basic living facilities. The exercises they took part in had nothing to do with improving their military skills. They involved exhausting physical work, which had a very negative effect on their health condition. This form of repression was accompanied by harassment and threats (directed also towards the families of the reserve soldiers). They were subjected to “counter-intelligence security activities” and aggressive political indoctrination. In field conditions, they undertook multiple forms of resistance: they went on a hunger strike, they created anti-regime poetry, they placed a cross on the camp yard. The circumstances of summoning reserve soldiers for training and the repressions applied to them in the Chełmno pontoon facility discussed in detail in this paper allowed the author to conclude that this form of isolation was in fact internment and repression applied were the communist crime and the crime against humanity.

1 W resortowym „Zestawieniu ilości poszkodowanych osób cywilnych w wyniku działań sił porządkowych od dnia 13 XII 1981 do dnia 3 XII 1982 r.” liczby ofiar pacyfikacji strajków, protestów i manifestacji zostały mocno zaniżone (155 osób rannych, 17 zabitych), AIPN, 00133/206, Zestawienie ilości poszkodowanych osób cywilnych w wyniku działań sił porządkowych od dnia 13 XII 1981 do dnia 3 XII 1982 r., k. 285. Warto wspomnieć, iż nawet najbardziej represyjne działania reżimu starano się zakłamywać: „Jeśli chodzi o ostatnie ofiary śmiertelne, inspirować lokalną propagandę do wykazywania, że obciążają one ekstremę »Solidarności«, a nie nas”, AIPN, 1585/273, Zadania resortu MSW po telekonferencji z udziałem szefa SB MSW gen. bryg. Władysława Ciastonia z 21 X 1982 r., k. 158.

2 DzU 1981, nr 29, poz. 154, art. 46–48. Dokument ten był antydatowany.

3 Ibidem, art. 50 i 51. Grzywnie podlegały osoby, które m.in. dopuściły się zmiany miejsca pobytu stałego lub czasowego bez wymaganego zezwolenia (art. 50 § 2), przebywające w miejscu publicznym bez dokumentu tożsamości (§ 5), dokonujące zdjęć na zakazanych obszarach (§ 6) czy też biorące udział w manifestacjach (§ 1).

4 Według oficjalnych danych, od grudnia 1981 do sierpnia 1982 r. tego typu zwolnienia dotknęły ponad 55 tys. osób.

5 Szerzej o represjach w stanie wojennym: Stan wojenny w Polsce 1981–1983, red. A. Dudek, Warszawa 2003; Stan wojenny. Fakty – hipotezy – interpretacje, red. A. Czwołek, W. Polak, Toruń 2008; Idą pancry na „Wujek”, wstęp J. Kurtyka, teksty A. Dziuba, A. Dziurok, A. Sznajder, T. Semik, koncepcja i wybór zdjęć A. Borowski, P. Miśkiewicz, posłowie J. Lipski, Katowice–Warszawa 2011; A. Paczkowski, Wojna polsko-jaruzelska. Stan wojenny w Polsce 13 XII 1981 – 22 VII 1983, Warszawa 2006, s. 90–114, 131–142, 187–191; W. Polak, Stan wojenny – pierwsze dni, Gdańsk 2006, s. 201–262; E. Koj, Zbrodnie stanu wojennego, „Biuletyn IPN” 2006, nr 11–12, s. 27–40; G. Majchrzak, Działania Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w okresie stanu wojennego [w:] Wokół „mniejszego zła”. Stan wojenny w Polsce. Materiały pokonferencyjne, red. P. Piotrowski, Wrocław 2010, s. 70–84; idem, Weryfikacja dziennikarzy w okresie stanu wojennego [w:] Dziennikarze władzy, władza dziennikarzom, red. T. Wolsza, S. Ligarski, Warszawa 2010, s. 290–295; idem, „Wojenna” cenzura, „Biuletyn IPN” 2004, nr 2, s. 51–53; D. Gałaszewska-Chilczuk, Polityczna weryfikacja kadry naukowej w latach osiemdziesiątych. Założenia – realizacja – efekty [w:] Naukowcy władzy, władza naukowcom, red. P. Franaszek, Warszawa 2010, s. 15–22; T. Kozłowski, J. Olaszek, Internowani w stanie wojennym. Dane statystyczne, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2010, nr 2, s. 507–510.

6 Ostatnie internowane osoby zostały zwolnione 23 XII 1982 r., T. Kozłowski, J. Olaszek, Internowani w stanie wojennym..., s. 507.

7 Ustalonych zostało 1447 nazwisk „rezerwistów” i 264 poborowych powołanych do odbycia zasadniczej służby wojskowej. Lista ta jest dostępna na portalu internetowym IPN: www.13grudnia81.pl.

8 Bazowano tu być może na przykładzie prowadzonej wcześniej przez SB w Gdańsku operacji krypt. „Renesans” (od stycznia 1982 r.), która także stawiała sobie za cel neutralizację osób zagrażających budowie uzależnionego od komunistów neozwiązku (ostatnio bardzo mocno podkreślany jest ściśle gdański wymiar tej operacji). Szerzej w sprawie „Renesansu” zob. S. Cenckiewicz, Od „Klanu” do „Renesansu”. Operacje Służby Bezpieczeństwa wobec kierownictwa „Solidarności” w latach 1980–1982 [w:] idem, Oczami bezpieki. Szkice i materiały z dziejów aparatu bezpieczeństwa PRL, wyd. 3, Kraków 2006, s. 452–453; G. Majchrzak, Działania Służby Bezpieczeństwa w celu przejęcia kontroli nad „Solidarnością” w latach 1980–1982, „Dzieje Najnowsze” 2003, z. 3, s. 91–99; idem, Próba stworzenia „Neo-Solidarności”, „Biuletyn IPN” 2005, nr 7/8, s. 69–79; H. Głębocki, „Solidarność” w grach operacyjnych SB 1981–1989 (problemy wybrane) [w:] idem, Policja tajna przy robocie. Z dziejów państwa policyjnego w PRL, Kraków 2005, s. 429–432; A. Paczkowski, Wojna polsko-jaruzelska..., s. 131–142.

9 DzU 1982, nr 32, poz. 216. Artykuł 52 ustawy stanowił, iż tracą moc prawną wszystkie rejestracje związków zawodowych dokonane przed dniem jej wejścia w życie.

10 A. Paczkowski, Wojna polsko-jaruzelska..., s. 194–199. Wybór daty strajku nie był przypadkowy. Tego dnia przypadała druga rocznica rejestracji związku.

11 AIPN, 1585/5861, Notatka służbowa z przebiegu telekonferencji przeprowadzonej z udziałem wiceministra MSW gen. dyw. Bogusława Stachury, zastępcy szefa SB MSW płk. Czesława Wiejaka, zastępcy komendanta głównego MO płk. Zenona Trzcińskiego oraz dyrektorów jednostek organizacyjnych MSW i KG MO i komendantów wojewódzkich MO, dotyczącej sytuacji w dużych zakładach pracy po uchwaleniu ustawy o związkach zawodowych, 9 X 1982 r., k. 102–105; ibidem, Protokół z telekonferencji przeprowadzonych o godz. 10.00 i 16.00 z udziałem gen. dyw. Bogusława Stachury, szefa Służby Wywiadu i Kontrwywiadu MSW gen. bryg. Władysława Pożogi, płk. Zenona Trzcińskiego, dyrektora Departamentu V MSW płk. Józefa Sasina oraz dyrektorów jednostek organizacyjnych MSW i KG MO i komendantów wojewódzkich MO, dotyczących sytuacji w dużych zakładach pracy po uchwaleniu ustawy o związkach zawodowych, 11 X 1982 r., k. 108–110, 111–112; ibidem, Protokół z telekonferencji przeprowadzonej z udziałem gen. dyw. Bogusława Stachury, komendanta głównego MO gen. bryg. Józefa Beima, płk. Czesława Wiejaka oraz dyrektorów jednostek organizacyjnych MSW i KG MO i komendantów wojewódzkich MO, dotyczącej sytuacji w dużych zakładach pracy po uchwaleniu ustawy o związkach zawodowych, 12 X 1982 r., k. 113–115; ibidem, Notatka z telekonferencji przeprowadzonej z udziałem szefa SB MSW gen. bryg. Władysława Ciastonia, 21 X 1982 r., k. 116–118. Por. A. Paczkowski, Wojna polsko-jaruzelska..., s. 196–197.

12 AIPN, 1585/274, Stenogram wystąpienia szefa SB MSW gen. bryg. Władysława Ciastonia na telekonferencji z kierownictwami KW MO oraz dyrektorami departamentów i biur MSW (część dotycząca zadań jednostek resortu spraw wewnętrznych w związku z aktualną sytuacją w kraju i zamierzeniami przeciwnika), 21 X 1982 r., k. 2–11.

13 AIPN, 0236/263, t. 1, Szyfrogram OE-VIII-001176/82 dyrektora Departamentu V MSW płk. Józefa Sasina do zastępców komendantów wojewódzkich MO ds. SB, 21 X 1982 r., k. 356–357 (dokument ten został opublikowany kilkanaście lat temu przez Jacka Pawłowicza, Nieznane świadectwa. Opozycja i opór społeczny w województwie płockim w tajnych dokumentach Służby Bezpieczeństwa, Toruń 2005, s.  296–297).

14 „Istnieje możliwość pozbycia się niektórych z tych osób przez wcielenie ich do czynnej służby wojskowej lub powołanie na okresowe ćwiczenia. Szczegóły podaje szyfrogram dyrektora Departamentu V”, AIPN, 1585/274, Stenogram wystąpienia szefa SB MSW gen. bryg. Władysława Ciastonia na telekonferencji z kierownictwami KW MO oraz dyrektorami departamentów i biur MSW, 21 X 1982 r., k. 9.

15 AIPN, 0236/263, t. 1, Szyfrogram OE-VIII-001176/82 dyrektora Departamentu V MSW płk. Józefa Sasina do zastępców komendantów wojewódzkich MO ds. SB, 21 X 1982 r., k. 357.

16 Ibidem, Szyfrogram OE-VIII-01204/82 naczelnika Wydziału VIII Departamentu III MSW płk. Stanisława Kabacińskiego do naczelników wydziałów III i III-1 SB KW MO, 23 X 1982 r., k. 354–355.

17 Ibidem, Wykaz osób wytypowanych przez Departament III do odbycia zasadniczej służby wojskowej lub ćwiczeń wojskowych w br. (z 32 województw + Departament III), b.d., k. 362–382. Wśród wytypowanych najliczniejszą grupę stanowiły osoby z województwa gdańskiego (64). Kilka wydziałów w tym czasie nie przesłało nazwisk kandydatów (Bielsko-Biała, Bydgoszcz, Olsztyn, Piła i Zielona Góra). Interesującą analizę składu tej listy przeprowadził J. Śreniowski, Wojskowe ośrodki internowania, „Kombatant” 2009, nr 12, s. 30–31.

18 AIPN, 1409/32, Założenia organizacyjne dotyczące dodatkowego sformowania pododdziałów szkoleniowych przekazane szefom sztabu okręgów wojskowych przez zastępcę szefa SG WP gen. dyw. Antoniego Jasińskiego, 21 X 1982 r., k. 360–361v.

19 Ibidem.

20 Ibidem, Zarządzenie nr 0141/MOB szefa SG WP gen. broni Floriana Siwickiego w sprawie powołania określonej grupy poborowych do odbycia zasadniczej służby wojskowej oraz żołnierzy rezerwy na ćwiczenia wojskowe, 26 X 1982 r., k. 74–81. Dokument ten w zastępstwie szefa SG WP podpisał jego zastępca gen. Antoni Jasiński (autor założeń organizacyjnych).

21 Dowódcami poszczególnych okręgów wojskowych byli wówczas: gen. dyw. Józef Użycki (pomorskiego), gen. dyw. Włodzimierz Oliwa (warszawskiego) i gen. dyw. Henryk Rapacewicz (śląskiego).

22 AIPN, 1409/32, Zarządzenie nr 0141/MOB szefa SG WP gen. broni Floriana Siwickiego w sprawie powołania określonej grupy poborowych do odbycia zasadniczej służby wojskowej oraz żołnierzy rezerwy na ćwiczenia wojskowe, 26 X 1982 r., k. 81.

23 Sztaby poszczególnych okręgów wojskowych zostały zobligowane do powołania poborowych do odbycia dwuletniej służby wojskowej w liczbie 355 żołnierzy (140 w POW, 100 w ŚOW oraz 115 w WOW). W wypadku podoficerów i szeregowych rezerwy liczba ta wyniosła 1370 rezerwistów (560 w POW, 390 w ŚOW oraz 420 w WOW), ibidem, k. 74.

24 Ibidem.

25 AIPN, 0236/263, t. 1, Szyfrogram OE-VIII-001176/82 dyrektora Departamentu V MSW płk. Józefa Sasina do zastępców komendantów wojewódzkich MO ds. SB, 21 X 1982 r., k. 356.

26 AIPN, 1409/32, Zarządzenie nr 0141/MOB szefa SG WP gen. broni Floriana Siwickiego w sprawie powołania określonej grupy poborowych do odbycia zasadniczej służby wojskowej oraz żołnierzy rezerwy na ćwiczenia wojskowe, 26 X 1982 r., k. 76–77.

27 Ze względu na wiek nie kwalifikowali się do powołania: Tadeusz Antkowiak (ur. 18 VI 1947 r.), Andrzej Błędzki (20 II 1947 r.), Jan Blechewicz (19 V 1947 r.), Jan Białkowski (9 IX 1944 r.), Klemens Bieliński (28 III 1947 r.), Henryk Dettlaff (28 I 1944 r.), Kazimierz Dmowski (11 XII 1940 r.), Zbigniew Geliński (1 VI 1947 r.), Eugeniusz Grudzień (6 VI 1947 r.), Jan Grzelka (14 IV 1947 r.), Franciszek Hirsz (5 VI 1947 r.), Andrzej Jakubowski (18 VII 1947 r.), Tadeusz Kulczyński (9 I 1943 r.), Zbigniew Łabędzki (10 III 1947 r.), Marek Mazany (7 VII 1947 r.), Stanisław Maciąg (7 VI 1942 r.), Antoni Malinowski (15 V 1940 r.), Jan Mućk (4 I 1947 r.), Antoni Pałasz (13 VI 1943 r.), Henryk Prokop (22 I 1943 r.), Roman Prill (11 VIII 1947 r.), Józef Pintera (26 V 1947 r.), Jerzy Przybyszewski (31 V 1947 r.), Wiesław Rosłoń (25 I 1947 r.), Czesław Rostowski (11 IV 1942 r.), Antoni Szczepaniak (5 VII 1947 r.), Zbigniew Szewczyk (29 VII 1947 r.), Waldemar Sulewski (13 X 1947 r.), Krzysztof Szeglowski (23 VI 1947 r.), Zbigniew Sowiński (12 VIII 1943 r.), Kazimierz Trawicki (8 III 1947 r.), Jerzy Urbanowski (5 III 1947 r.), Jerzy Wojciechowski (28 I 1947 r.), Tadeusz Wolf (20 X 1947 r.), Ryszard Wojtaszewski (31 XII 1944 r.), Wojciech Zarzycki (6 II 1944 r.). Zob. AIPN By, 674/7, Księga ewidencji żołnierzy rezerwy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, listopad 1982 – luty 1983 r.

28 W listopadzie 1982 r. na ćwiczenia rezerwy do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie wcielono 4 osoby z kategorią „D” (Franciszek Hirsz, Adam Gągotek, Leszek Derek, Andrzej Kozłowski). Jerzemu Białkowi zmieniono posiadaną kategorię „D” na „A”, OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 6, Akta śledztwa w sprawie zbrodni komunistycznej popełnionej w 1982 r. w 9 Pomorskim Pułku Pontonowym w Chełmnie: Adam Gągotek, k. 1133; ibidem, t. 38, Akta śledztwa w sprawie zbrodni komunistycznej popełnionej w 1982 r. w 9 Pomorskim Pułku Pontonowym w Chełmnie: Franciszek Hirz, k. 7400; ibidem, t. 40, Akta śledztwa w sprawie zbrodni komunistycznej popełnionej w 1982 r. w 9 Pomorskim Pułku Pontonowym w Chełmnie: Jerzy Białek, k. 7650; ibidem, t. 40, Akta śledztwa w sprawie zbrodni komunistycznej popełnionej w 1982 r. w 9 Pomorskim Pułku Pontonowym w Chełmnie: Leszek Derek, k. 7682; ibidem, t. 42, Akta śledztwa w sprawie zbrodni komunistycznej popełnionej w 1982 r. w 9 Pomorskim Pułku Pontonowym w Chełmnie: Andrzej Kozłowski, k. 8021. Ponadto z uwagi na fatalny stan zdrowia przedterminowe zwolnienia zastosowano wobec 26 osób (Witold Amiłowski, Brunon Baranowski, Jan Domaszewicz, Marian Dymek, Marek Grabowski, Franciszek Hirsz, Andrzej Jaroszek, Andrzej Kosiewicz, Jan Mućk, Krzysztof Nowiak, Tadeusz Porzuczek, Antoni Pieczulski, Waldemar Ryk, Cezary Siwik, Krzysztof Szeglowski, Grzegorz Szkudlarek, Henryk Trojanowski, Jerzy Wesołowski, Wiesław Węglarz, Leszek Wojciechowski, Wojciech Zarzycki, Stanisław Żabski, Wiktor Żółciński), AIPN By, 674/7, Księga ewidencji żołnierzy rezerwy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, listopad 1982 – luty 1983 r. Zob. także aneks nr 1 do niniejszego artykułu – podsumowanie. O dramatycznych doświadczeniach „chełminiaków” związanych z ich stanem zdrowia: P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej. Monografia wojskowego obozu internowania dla działaczy „Solidarności” na poligonie wodnym w Chełmnie (5 listopada 1982 – 2 lutego 1983), Koszalin 2008, s. 25–88.

29 P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 31–32, 60, 62, 86. Szerzej w tej sprawie zob. niżej tekst odpowiadający przypisom 145–149.

30 W skład grupy „rezerwistów” składających przysięgę 6 XII 1982 r. wchodzili: Andrzej Adamczyk, Janusz Sielski, Kazimierz Burzyński, Marian Chmielewski, Lech Dłubisz, Lech Gawroński, Roman Gąbka, Jerzy Gross, Bogdan Januszewski, Andrzej Kozłowski, Zbigniew Kufel, Walerian Kukowski, Henryk Naklicki, Janusz Parkita, Marek Stankiewicz. Zob. AIPN By, 674/14, Rozkaz dzienny nr Pf 248 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 7 XII 1982 r., k. 81. O przysiędze dla poborowych zob. ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 247 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 6 XII 1982 r., k. 74–76.

31 Rezerwistów z terenu POW polecono skierować do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie (300 podoficerów i szeregowych rezerwy) i 19 batalionu saperów w Unieściu (150 podoficerów i szeregowych rezerwy). Niewyszkoleni w liczbie 110 osób mieli trafić do 2 batalionu inżynieryjnego w Czerwonym Borze (WOW), rezerwiści z ŚOW – do 1 brygady saperów w Brzegu, 4 brygady saperów w Gorzowie i 6 pułku pontonowego w Głogowie (we wszystkich trzech jednostkach po 80 podoficerów i szeregowych rezerwy). Niewyszkoleni mieli trafić do 10 batalionu pontonowego w Rawiczu (teren WOW), rezerwiści z terenu WOW – do 2 batalionu inżynieryjnego w Czerwonym Borze (130 podoficerów i szeregowych rezerwy), 28 pułku czołgów w miejscowości Czarne (woj. słupskie – POW) oraz do 68 pułku czołgów średnich w miejscowości Budowo (woj. koszalińskie – POW) – w ostatnich dwóch wypadkach równo po 75 podoficerów i szeregowych rezerwy. Niewyszkoleni z terenu WOW (110 szeregowych rezerwy) mieli zostać skierowani do Czerwonego Boru, AIPN, 1409/32, Zarządzenie nr 0141/MOB szefa SG WP gen. broni Floriana Siwickiego w sprawie powołania określonej grupy poborowych do odbycia zasadniczej służby wojskowej oraz żołnierzy rezerwy na ćwiczenia wojskowe, 26 X 1982 r., k. 78–80.

32 „Wykorzystać szczególnie dobraną kadrę posiadającą doświadczenie w dowodzeniu i wychowaniu żołnierzy, wyznaczając: na stanowiska dowódców kompanii – oficerów zawodowych, na stanowiska dowódców plutonów – żołnierzy zawodowych w zasadzie oficerów lub dobrze przygotowanych chorążych i podoficerów zawodowych, na stanowiska dowódców drużyn – podoficerów zasadniczej służby wojskowej posiadających co najmniej roczną praktykę w dowodzeniu. Ponadto wyznaczyć nieetatowych zastępców dowódców kompanii ds. politycznych spośród oficerów zawodowych aparatu partyjno-politycznego” (ibidem, k. 80).

33 Zgodnie z zarządzeniem Siwickiego w Czerwonym Borze miało się znaleźć w sumie 250 rezerwistów niewyszkolonych. Dowódca POW otrzymał polecenie oddelegowania 5 oficerów, 1 podoficera zawodowego, 9 podoficerów i 1 szeregowca zasadniczej służby wojskowej. Mieli oni objąć stanowiska: dowódcy kompanii, szefa kompanii, zastępcy dowódcy kompanii ds. politycznych, 3 dowódców plutonów, 9 dowódców drużyn i kucharza. Dowódca ŚOW miał z kolei spowodować skierowanie do Czerwonego Boru 2 oficerów zawodowych (na stanowiska zastępców dowódców kompanii ds. politycznych) oraz 10 podoficerów zasadniczej służby wojskowej jako dowódców drużyn w batalionie inżynieryjnym, ibidem, k. 79–80.

34 AIPN, 1414/7, Zarządzenie nr 010/Org. szefa Sztabu WOW gen. bryg. Jana Światowca w sprawie dodatkowego przeszkolenia określonych grup poborowych i żołnierzy rezerwy, 28 X 1982 r., k. 158–163; AIPN By, 1409/30, Telegram 01420/X zastępcy szefa Sztabu POW ds. organizacyjno-mobilizacyjnych płk. Jana Popiela do szefów WSzW w Bydgoszczy, Gdańsku, Elblągu, Koninie, Koszalinie i Łodzi w sprawie wykonania zarządzenia szefa SG WP nr 0141/MOB, 27 X 1982 r., k. 136–143; AIPN By, 674/1, Zarządzenie nr 0232 szefa Sztabu POW wydane wz. przez zastępcę szefa Sztabu POW ds. organizacyjno-mobilizacyjnych płk. Jana Popiela w sprawie powołania żołnierzy rezerwy na ćwiczenia wojskowe, 28 X 1982 r., k. 483–486. Zob. także przypis niżej.

35 Rozkaz nr 093/Org. dowódcy ŚOW gen. dyw. Henryka Rapacewicza w sprawie sformowania pododdziałów z powołanych na ćwiczenia określonych grup żołnierzy rezerwy, 27 X 1982 r., k. 193–195 (kopia dokumentu w posiadaniu autora dzięki uprzejmości prok. M. Góry).

36 AIPN, 2386/20833, Notatka dotycząca wcielania poborowych i rezerwistów – aktywnych uczestników lub organizatorów akcji protestacyjnych, sporządzona przez szefa WSW gen. bryg. Edwarda Poradkę. Załącznik do informacji nr 306 skierowanej przez szefostwo WSW do ministra obrony narodowej gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, 9 XI 1982 r., k. 81, 84.

37 Chodzi o złamanie zapisów m.in. ustawy z 21 XI 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (DzU 1967, nr 44, poz. 20), zarządzenia ministra obrony narodowej nr 8/MON z 17 II 1970 r. w sprawie odbywania ćwiczeń wojskowych (kopia dokumentu w posiadaniu autora dzięki uprzejmości prok. M. Góry) oraz zarządzenia szefa SG WP gen. Floriana Siwickiego nr 0135 z 17 XI 1981 r. w sprawie doskonalenia systemu mobilizacyjnego i pokojowego uzupełniania sił zbrojnych w 1982 r. (kopia dokumentu w posiadaniu autora również dzięki uprzejmości prok. M. Góry).

38 Tak też „ćwiczenia rezerwy” z przełomu 1982 i 1983 r. były postrzegane i opisywane współcześnie w artykułach publikowanych w podziemnych wydawnictwach związkowych w całym kraju. Zob. przegląd tych publikacji w pracy M. Dąbrowskiego, Wojskowe obozy specjalne 1982–1983, Lublin 2013, s. 67–71. Tak też postrzegane są w najnowszej literaturze przedmiotu: M. Dąbrowski, Wojskowe obozy specjalne..., s. 77; P. Piotrowski, Wojskowa Służba Wewnętrzna 1957–1989, „Biuletyn IPN” 2002, nr 6, s. 39; W. Polak, Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Toruń 2003, s. 98–99; P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 12 i n.; C. Czarnocki, M. Dąbrowski, Internowani w kamasze, „Tygodnik Solidarność” 2008, nr 2, s. 14–15; J. Śreniowski, Wojskowe ośrodki internowania..., „Zeszyty Historyczne WiN-u” 2010, nr 32–33: Historia i pamięć. Księga dedykowana Januszowi Kurtyce, s. 440, 443; P. Waingertner, Karne bataliony dla Solidarności. Nieznana karta z dziejów stanu wojennego, „Tygodnik Solidarność” 2011, nr 21, s. 18–19; I. Hałagida, NSZZ „Solidarność” Regionu Słupskiego (1980–1990), t. 1: Szkice do monografii, Gdańsk 2010, s. 84–85; K. Osiński, Zarys dziejów NSZZ „Solidarność” Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Gdańsk 2010, s. 108; idem, NSZZ „Solidarność” Region Bydgoski [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 3: Polska Północna, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 420–421; P. Wójtowicz, NSZZ „Solidarność” Region Toruński [w:] ibidem, s. 527; I. Hałagida, NSZZ „Solidarność” Region Słupski [w:] ibidem, s. 610–611; L. Próchniak, NSZZ „Solidarność” Regionu Łódzkiego [w:] ibidem, t. 4: Polska Zachodnia, s. 192; E. Wojcieszyk, P. Zwiernik, NSZZ „Solidarność” Region Koniński [w:] ibidem, s. 330; K. Lisiecki, T. Panek, W. Wabik, Gdańsk w stanie wojennym 1981–1983, Gdańsk 2013. Natomiast autorzy zbiorowej pracy „Trzynastego grudnia roku pamiętnego…”. Internowani w stanie wojennym z powodów politycznych z województw bydgoskiego, elbląskiego, gdańskiego, słupskiego, toruńskiego i włocławskiego, oprac. P. Brzeziński i in., red. I. Hałagida, Bydgoszcz–Gdańsk 2011, mimo że we wprowadzeniach do zestawień nazwisk internowanych z danego województwa wspominają o tej formie internowania (dla bydgoskiego – K. Osiński, ibidem, s. 20–21, elbląskiego – K. Nawrocki, s. 35 i słupskiego – I. Hałagida, s. 102), z niezrozumiałych względów w umieszczonych dalej wykazach pomijają nazwiska przetrzymywanych w Chełmnie, Unieściu, Trzebiatowie i innych specjalnych obozach wojskowych. Również T. Chinciński dystansuje się od nazwania wprost istoty pobytu rezerwistów na ćwiczeniach w Chełmnie (pojęcie „internowanie” nie pojawia się w jego artykule w ogóle, zob. idem, Ekstrema w obozie, „Biuletyn IPN” 2006, nr 11–12, s. 53–56).

39 AIPN, 0236/263, t. 1, Szyfrogram OE-VIII-001176/82 dyrektora Departamentu V MSW płk. Józefa Sasina do zastępców komendantów wojewódzkich MO ds. SB, 21 X 1982 r., k. 356.

40 AIPN, 1409/32, Założenia organizacyjne dotyczące dodatkowego sformowania pododdziałów szkoleniowych przekazane szefom sztabu okręgów wojskowych w dniu 21 X 1982 r. przez zastępcę szefa SG WP gen. dyw. Antoniego Jasińskiego, 21 X 1982 r., k. 360.

41 Meldunek szefa Zarządu WSW WOW płk. Jerzego Markuszewskiego do dowódcy WOW gen. dyw. Włodzimierza Oliwy w sprawie wcielenia rezerwistów i poborowych do wytypowanych jednostek WOW, 8 XI 1982 r., k. 387 (kopia dokumentu w posiadaniu autora dzięki uprzejmości prok. M. Góry).

42 AIPN, 2386/20862, Ocena sytuacji operacyjnej i stanu pracy kontrwywiadowczej w pododdziałach rezerwy powołanych na ćwiczenia w listopadzie 1982 r., sporządzona przez szefa Zarządu WSW POW płk. Mariana Wichrzyńskiego, 25 XI 1982 r., k. 74.

43 AIPN, 2386/20861, Notatka służbowa z wyjazdu służbowego do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, sporządzona przez starszego oficera Oddziału II Zarządu III WSW ppłk. Tadeusza Chabera, 28 XI 1982 r., k. 140.

44 Ibidem, Notatka służbowa dotycząca oceny organizacji i efektywności kontrwywiadowczego rozpoznania przez organy WSW utworzonych w dniach 5–6 XI br. kompanii rezerwistów, sporządzona przez zastępcę szefa Zarządu WSW ŚOW płk. Stanisława Torebkę, 27 XI 1982 r., k. 132.

45 Ibidem, Szyfrogram nr 025861 szefa Zarządu III WSW i zastępcy szefa WSW płk. Antoniego Kubickiego do szefów zarządów WSW Okręgów Wojskowych, 10 XII 1982 r., k. 154–155.

46 AIPN, 2386/20833, Notatka dotycząca wcielania poborowych i rezerwistów – aktywnych uczestników lub organizatorów akcji protestacyjnych, sporządzona przez szefa WSW gen. bryg. Edwarda Poradkę. Załącznik do Informacji nr 306 kierowanej przez szefostwo WSW do ministra obrony narodowej gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, 9 XI 1982 r., k. 81.

47 AIPN, 2386/20861, Szyfrogramy nr 025736 (z 9 XII 1982 r.), nr 026634 (z 20 XII 1982 r.), nr 0250 (z 5 I 1983 r.), nr 027099 (z 27 XII 1982 r.) kierowane do szefów (i zastępców szefów) Zarządów WSW Okręgów Wojskowych, k. 78, 79, 118, 162; ibidem, Szyfrogram 027385 zastępcy szefa Oddziału III Zarządu WSW ŚOW do szefa Oddziału III WSW ŚOW, 31 XII 1982 r., k. 119; ibidem, Szyfrogram nr 026224 szefa Zarządu WSW POW do zastępcy i szefa Zarządu WSW, 14 XII 1982 r., k. 158; ibidem, Notatka dotycząca negatywnych zdarzeń w pododdziałach żołnierzy rezerwy organizatorów i uczestników antysocjalistycznych demonstracji, 10 XII 1982 r., k. 123; ibidem, Notatka szefa Oddziału III Zarządu III WSW płk. Kazimierza Stefanowicza dotycząca stanu pracy operacyjnej wśród powołanych do wojska działaczy antysocjalistycznych, 3 XII 1982 r., k. 128, 131; ibidem, Notatka służbowa dotycząca stanu rozpoznania operacyjnego w kompaniach specjalnych w 68 i 28 pułku czołgów średnich w Budowie k. Złocieńca i Czarnem k. Szczecinka, sporządzona przez starszego oficera Oddziału III Zarządu III Szefostwa WSW kpt. Lesława Nowaczyka, 27 XI 1982 r., k. 147; ibidem, Notatka służbowa dotycząca stanu pracy rozpoznawczej w pododdziałach 36 pułku zmechanizowanego w Trzebiatowie, 83 pułku pontonowego w Koszalinie i 19 batalionu saperów w Unieściu, utworzonych z rezerwistów o wrogich postawach politycznych, sporządzona przez starszego oficera Oddziału I Zarządu III Szefostwa WSW ppłk. Ryszarda Wojtasia, 26 XI 1982 r., k. 150–153.

48 To celne określenie „zielonych” internowań z jesieni 1982 r. zostało zawarte w tytule artykułu żony jednej z osób przetrzymywanych w specjalnym obozie wojskowym w Unieściu. Zob. B.E. Gierula, Branka w kamasze. Ukryta forma represji działaczy „Solidarności” Regionu Płockiego na przykładzie Zygmunta Gieruli i Kazimierza Cieślika, „Notatki Płockie” 2009, nr 4, s. 38–47.

49 P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 12–13 (wspomnienie J. Pintery). Por. OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 1, Józef Pintera, Skrócony opis mojej działalności w opozycji antykomunistycznej i prześladowań przez reżym Jaruzelskiego w latach 1980–1989, Bydgoszcz, 9 I 2009 r., k. 70–71; ibidem, Protokół przesłuchania świadka Józefa Pintery, 25 II 2009 r., k. 79–80.

50 Strona 22 książeczki wojskowej Józefa Pintery (kopia w posiadaniu autora dzięki uprzejmości J. Pintery).

51 AIPN 2386/20862, Ocena sytuacji operacyjnej i stanu pracy kontrwywiadowczej w pododdziałach rezerwy powołanych na ćwiczenia w listopadzie 1982 r., sporządzona przez szefa Zarządu WSW POW płk. Mariana Wichrzyńskiego, 25 XI 1982 r., k. 74.

52 Mowa o rezerwistach z 1 batalionu saperów w Brzegu, 4 batalionu saperów w Gorzowie Wielkopolskim, 6 pułku pontonowego w Głogowie i 10 batalionu pontonowego w Rawiczu, AIPN, 2386/20861, Notatka służbowa dotycząca oceny organizacji i efektywności kontrwywiadowczego rozpoznania przez organy WSW ŚOW utworzonych w dniach 5–6 XI br. kompanii rezerwistów, sporządzona przez zastępcę szefa Zarządu WSW ŚOW płk. Stanisława Torebkę, 27 XI 1982 r., k. 132, 135.

53 Mowa m.in. o rezerwistach z 2 batalionu inżynieryjnego w Czerwonym Borze (JW nr 3466), AIPN, 2386/20839, Informacja GZP MON do Szefa WSW dotycząca postaw i zachowań oraz przynależności do organizacji politycznych rezerwistów powołanych do służby wojskowej – aktywnych uczestników lub organizatorów akcji protestacyjnych, 19 XI 1982 r. Załącznik do informacji nr 140/82 GZP MON o nastrojach w siłach zbrojnych, 18 XI 1982 r., k. 132.

54 AIPN, 2386/20862, Ocena sytuacji operacyjnej i stanu pracy kontrwywiadowczej w pododdziałach żołnierzy rezerwy powołanych na ćwiczenia w listopadzie 1982 r., sporządzona przez szefa Zarządu WSW POW płk. Mariana Wichrzyńskiego, 25 XI 1982 r., k. 75–79; AIPN, 2386/20861, Notatka służbowa dotycząca oceny organizacji i efektywności kontrwywiadowczego rozpoznania przez organy WSW ŚOW utworzonych w dniach 5–6 XI br. kompanii rezerwistów, sporządzona przez zastępcę szefa Zarządu WSW ŚOW płk. Stanisława Torebkę, 27 XI 1982 r., k. 133–139; ibidem, Notatka służbowa z wyjazdu służbowego do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, sporządzona przez starszego oficera Oddziału II Zarządu III WSW ppłk. Tadeusza Chabera, 28 XI 1982 r., k. 140–146; ibidem, Notatka szefa Oddziału III Zarządu III WSW płk. Kazimierza Stefanowicza dotycząca stanu pracy operacyjnej wśród powołanych do wojska działaczy antysocjalistycznych, 3 XII 1982 r., k. 128–131; ibidem, Notatka służbowa dotycząca stanu rozpoznania operacyjnego w kompaniach specjalnych w 68 i 28 pułku czołgów średnich w Budowie k. Złocieńca i Czarnem k. Szczecinka, sporządzona przez starszego oficera Oddziału III Zarządu III Szefostwa WSW kpt. Lesława Nowaczyka, 27 XI 1982 r., k. 147–149; ibidem, Notatka służbowa dotycząca stanu pracy rozpoznawczej w pododdziałach 36 pułku zmechanizowanego w Trzebiatowie, 83 pułku pontonowego w Koszalinie i 19 batalionu saperów w Unieściu utworzonych z rezerwistów o wrogich postawach politycznych, sporządzona przez starszego oficera Oddziału I Zarządu III Szefostwa WSW ppłk. Ryszarda Wojtasia, 26 XI 1982 r., k. 150–153.

55 Zacytowane formy represji zostały potwierdzone w odniesieniu do osób przetrzymywanych w wojskowym obozie specjalnym w Chełmnie. Zob. OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 68, Akt oskarżenia przeciwko Józefowi Sasinowi, Władysławowi Ciastoniowi i Florianowi Siwickiemu, 15 III 2012 r.

56 Zob. m.in.: AIPN, 2386/20839, Informacja nr 136/82 GZP MON o nastrojach w siłach zbrojnych na dzień 8 XI 1982 r., k. 86–87; ibidem, Informacja nr 137/82 GZP MON o nastrojach w siłach zbrojnych na dzień 10 XI 1982 r., 10 XI 1982 r., k. 101; ibidem, Informacja dotycząca postaw i zachowań oraz przynależności do organizacji politycznych rezerwistów powołanych do służby wojskowej – aktywnych uczestników lub organizatorów akcji protestacyjnych, 19 XI 1982 r., Załącznik do informacji nr 140/82 GZP MON o nastrojach w siłach zbrojnych na dzień 18 XI 1982 r., 18 XI 1982 r., k. 132.

57 AIPN, 00427/169, Działalność Wojskowej Służby Wewnętrznej przed i po wprowadzeniu stanu wojennego, red. płk W. Pawłowski, oprac. ppłk J. Bułka i in., k. 72–73. Ideologicznie aktywność WSW w tym okresie opisywano następująco: „Stany osobowe organów WSW wykazały pełną odporność polityczną, zdecydowanie i jednoznacznie stanęły po stronie partii […], kadra WSW nieugięcie stała na gruncie patriotyzmu i internacjonalizmu, nie szczędziła sił, wytrwałości i sumienności w realizacji zadań zarówno w zakresie ochrony sił zbrojnych, jak i zapewnienia bezpieczeństwa, ładu i porządku publicznego w kraju”, ibidem, k. 135.

58 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 61, Protokół przesłuchania podejrzanego Władysława Ignacego Ciastonia, 9 XI 2011 r., k. 11 977.

59 Ibidem, t. 18, Protokół przesłuchania świadka Władysława Ignacego Ciastonia, 19 I 2010 r., k. 3322. Warto tu również zacytować nieco wcześniejszy fragment zeznania Ciastonia, w którym (jeszcze jako świadek, a nie podejrzany) stwierdza: „Nie stosowałem, ani nikomu nie polecałem stosowania powoływania do wojska ludzi, którzy nie podlegali zasadniczej służbie wojskowej. Natomiast nie wykluczam, że coś takiego mogło się zdarzyć, ale ja nic na ten temat nie wiem”.

60 AIPN, 1585/274, Stenogram wystąpienia szefa SB MSW gen. bryg. Władysława Ciastonia na telekonferencji z kierownictwami KW MO oraz dyrektorami departamentów i biur MSW w dniu 21 X 1982 r. (część dotycząca zadań jednostek resortu spraw wewnętrznych w związku z aktualną sytuacją w kraju i zamierzeniami przeciwnika), k. 8–9.

61 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 61, Protokół przesłuchania podejrzanego Józefa Sasina, 9 XI 2011 r., k. 11965; ibidem, t. 64, Protokół przesłuchania podejrzanego Floriana Siwickiego, 14 XII 2011 r., k. 12 449.

62 Zob. wyżej dokumentację z przypisu 11. Zob. także AIPN, 1409/32, Założenia organizacyjne dotyczące dodatkowego sformowania pododdziałów szkoleniowych przekazane szefom sztabu okręgów wojskowych przez zastępcę szefa SG WP gen. dyw. Antoniego Jasińskiego, 21 X 1982 r., k. 361v. Jest tam ślad o zapoznaniu się wymienionych z planem „zielonych” internowań (patrz rozdzielnik). O aktywnym zaangażowaniu szefa WSW Edwarda Poradki najdosadniej świadczy dokument AIPN, 2386/20833, Notatka dotycząca wcielania poborowych i rezerwistów – aktywnych uczestników lub organizatorów akcji protestacyjnych, sporządzona przez szefa WSW gen. bryg. Edwarda Poradkę. Załącznik do informacji nr 306 kierowanej przez szefostwo WSW do ministra obrony narodowej gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, 9 XI 1982 r., k. 81, 84; OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 9, Skrócone akty zgonu Edwarda Poradki i Antoniego Jasińskiego, k. 1793–1796; ibidem, t. 29, Skrócone akty zgonu J. Beima i B. Stachury, k. 5482–5484.

63 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 29, Protokół przesłuchania świadka Henryka Stanisława Dankowskiego, 19 I 2010 r., k. 5605.

64 Ibidem, t. 32, Protokół przesłuchania świadka Czesława Wiejaka, 30 XI 2010 r., k. 6123.

65 Ibidem, t. 30, Protokół przesłuchania świadka Macieja Gołębiowskiego, 20 X 2010 r., k. 5620.

66 Ibidem, t. 24, Protokół przesłuchania świadka Bolesława Polaka, 9 IV 2010 r., k. 4420.

67 AIPN, 2386/20833, Notatka dotycząca wcielania poborowych i rezerwistów – aktywnych uczestników lub organizatorów akcji protestacyjnych, sporządzona przez szefa WSW gen. bryg. Edwarda Poradkę. Załącznik do informacji nr 306 kierowanej przez szefostwo WSW do ministra obrony narodowej gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, 9 XI 1982 r., k. 81–84; ibidem, Informacja nr 307 szefa WSW gen. bryg. Edwarda Poradko do ministra obrony narodowej gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, 10 XI 1982 r., k. 89; ibidem, Informacja nr 308 szefa WSW gen. bryg. Edwarda Poradko do ministra obrony narodowej gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, 11 XI 1982 r., k. 99–100; ibidem, Informacja nr 312 szefa WSW gen. bryg. Edwarda Poradko do ministra obrony narodowej gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, 16 XI 1982 r., k. 139; ibidem, Informacja nr 319 szefa WSW gen. bryg. Edwarda Poradko do ministra obrony narodowej gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, 24 XI 1982 r., k. 211; ibidem, Informacja nr 321 szefa WSW gen. bryg. Edwarda Poradko do ministra obrony narodowej gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, 26 XI 1982 r., k. 233; ibidem, Informacja nr 322 szefa WSW gen. bryg. Edwarda Poradko do ministra obrony narodowej gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, 27 XI 1982 r., k. 242; ibidem, Informacja nr 323 szefa WSW gen. bryg. Edwarda Poradko do ministra obrony narodowej gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, 29 XI 1982 r., k. 252–253; ibidem, Informacja nr 324 szefa WSW gen. bryg. Edwarda Poradko do ministra obrony narodowej gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, 30 XI 1982 r., k. 266; AIPN, 2386/20834, Informacja nr 325, 1 XII 1982 r., k. 2; ibidem, Informacja nr 327, 3 XII 1982 r., k. 14; ibidem, Informacja nr 329, 6 XII 1982 r., k. 31v–32; ibidem, Informacja nr 331, 8 XII 1982 r., k. 53; ibidem, Informacja nr 332, 9 XII 1982 r., k. 61; ibidem, Informacja nr 334, 11 XII 1982 r., k. 79; ibidem, Informacja nr 335, 13 XII 1982 r., k. 93–94; ibidem, Informacja nr 336, 14 XII 1982 r., k. 105; ibidem, Informacja nr 340, 18 XII 1982 r., k. 145; ibidem, Informacja nr 341, 20 XII 1982 r., k. 154–155; ibidem, Informacja nr 342, 21 XII 1982 r., k. 164–165; ibidem, Informacja nr 344, 24 XII 1982 r., k. 193; ibidem, Załącznik do informacji nr 344 szefa WSW gen. bryg. Edwarda Poradko do ministra obrony narodowej gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, k. 195–197; ibidem, Informacja nr 345, 27 XII 1982 r., k. 204; ibidem, Informacja nr 347, 29 XII 1982 r., k. 233; ibidem, Informacja nr 348, 31 XII 1982 r., k. 243.

68 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 49, Protokół przesłuchania świadka Wojciecha Witolda Jaruzelskiego, 18 V 2011 r., k. 9447–9450. Jaruzelski w trakcie przesłuchania przez prokuratora IPN dopiero po okazaniu mu szeregu dokumentów dotyczących organizacji i funkcjonowania wojskowych obozów specjalnych przyznał, że właściwym celem ćwiczenia rezerwy było odizolowanie osób potencjalnie zagrażających realizacji polityki władz. Przedtem mówił natomiast bardzo oględnie: „Nie pamiętam, aczkolwiek nie wykluczam, że wówczas w 1982 r. mogłem mieć wiedzę na temat wcielenia działaczy opozycji na trzymiesięczne przeszkolenie wojskowe. Mogłem również o tym nie wiedzieć, albowiem ciążył na mnie ogrom obowiązków wówczas pełnionych. Przypuszczam, że wniosek wcielenia działaczy opozycji do wojska zapadł w MSW, które gromadziło wiedzę o ludziach opozycji, a później był przekazany do SG”.

69 Ibidem, t. 49, Protokół przesłuchania świadka Czesława Jana Kiszczaka, 17 V 2011 r., k. 9434–9436. Zob. też dokumentacja z przypisu powyżej.

70 W skład tej nieformalnej struktury oprócz Kiszczaka i Jaruzelskiego mieli wchodzić jeszcze: szef SG WP gen. Florian Siwicki, gen. Mirosław Milewski, szef Kancelarii Rady Ministrów gen. Michał Janiszewski, sekretarz KC PZPR Stefan Olszowski i wicepremier Mieczysław Rakowski, zob. A. Paczkowski, Wojna polsko-jaruzelska..., s. 66–69.

71 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 49, Protokół przesłuchania świadka Czesława Jana Kiszczaka, 17 V 2011 r., k. 9435.

72 AIPN, 2386/20839, Informacja nr 136/82 GZP MON dla szefa WSW, 8 XI 1982 r., k. 86–87; ibidem, Informacja nr 137/82 GZP MON dla szefa WSW, 10 XI 1982 r., k. 101–102; ibidem, Informacja nr 139/82 GZP MON dla szefa WSW, 16 XI 1982 r., k. 119; ibidem, Załącznik do informacji nr 140/82 dotyczący postaw i zachowań oraz przynależności do organizacji politycznych rezerwistów powołanych do służby wojskowej – aktywnych uczestników lub organizatorów akcji protestacyjnych, 19 XI 1982 r., k. 131–133; ibidem, Informacja nr 150/82 GZP MON dla szefa WSW, 10 XII 1982 r., k. 199, 201; ibidem, Informacja nr 151/82 GZP MON dla szefa WSW, 13 XII 1982 r., k. 208; ibidem, Informacja nr 153/82 GZP MON dla szefa WSW, 17 XII 1982 r., k. 229; ibidem, Informacja nr 154/82 GZP MON dla szefa WSW, 20 XII 1982 r., k. 237–238.

73 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 30, Protokół przesłuchania świadka Józefa Baryły, 20 X 2010 r., k. 5626.

74 Warto wspomnieć, iż początkowo Czesław Kiszczak w ogóle zaprzeczał takiej operacji: „Polega to na nieprawdzie. Jest to kolejne kłamstwo, które ma zohydzić stan wojenny w oczach społeczeństwa” (wypowiedź Kiszczaka w materiale o „chełminiakach” przygotowanym przez Piotra Kobalczyka na potrzeby programu Anity Gargas „Misja Specjalna”, wyemitowanego w TVP 1 24 III 2010 r., http://vod.tvp.pl/audycje/publicystyka/misja-specjalna/wideo/24032010/1424352#, data dostępu 25 IX 2013 r.). Zob. także artykuł idem, Zimne piekło bezpieki czyli „S” w kamaszach, „Uważam Rze” 2011, nr 12, s. 68.

75 Spośród przedstawicieli WSW mam tu na myśli przede wszystkim: szefa Zarządu WSW POW płk. Mariana Wichrzyńskiego i jego zastępcę ds. kontrwywiadu (jednocześnie szefa Oddziału III) płk. Aleksandra Rogozińskiego („Na temat powołania do jednostki w Chełmnie rezerwistów, którzy byli jednocześnie działaczami ówczesnej opozycji nic nie wiem”, OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 11, Protokół przesłuchania świadka Mariana Wichrzyńskiego, 25 XI 2009 r., k. 2066; „Nic nie wiem na temat, aby WSW przekazywało listy rezerwistów przewidzianych do powołania sporządzone przez wydziały SB do WKU. Słyszałem, że do wojska wcielano opozycjonistów, ale ja nic z tym nie miałem wspólnego”, ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania świadka Aleksandra Henryka Rogozińskiego, 25 XI 2009 r., k. 2070), szefa Zarządu III i jednocześnie zastępcę szefa WSW płk. Antoniego Kubickiego („Na temat wcielenia rezerwistów w listopadzie 1982 r. nic nie wiem […]. Słyszałem, że takie wcielenia miały miejsce, tzn. chodziło o opozycję wobec ówczesnej władzy, tych niewygodnych miano wcielić do wojska”, ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania świadka Antoniego Kubickiego, 3 XII 2009 r., k. 2136), szefa Zarządu WSW WOW płk. Jerzego Markuszewskiego („Nie przypominam sobie, aby było wcielenie na trzymiesięczne przeszkolenie wojskowe działaczy »Solidarności« w listopadzie 1982 r.”, ibidem, t. 49, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Markuszewskiego, 19 V 2011 r., k. 9452). Spośród innych przedstawicieli WOW należy wspomnieć o szefie sztabu gen. Janie Światowcu („Pamiętam, że była taka sytuacja, że do wojska wcielono tzw. element niepewny. Trudno mi wyjaśnić, co rozumiem poprzez element niepewny, gdyż nie wnikałem w to. […] Szczegółów tego wcielenia nie pamiętam”, ibidem, t. 30, Protokół przesłuchania świadka Jana Kazimierza Światowca, 21 X 2010 r., k. 5635), a spośród ŚOW o zastępcy szefa Zarządu WSW ŚOW płk. Stanisławie Torepce („Padała kwestia wcielania takich »nieprawomyślnych« na naradach […], nie wiem, czy potem zapadły jakieś wiążące decyzje w tym zakresie. Natomiast nigdy nie widziałem żadnych dokumentów dotyczących typowania tych osób i nie miałem kontaktu z takimi osobami”, ibidem, t. 57, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Torebko, 27 IX 2011 r., k. 11 188–11 189). Podobnie szef Sztabu ŚOW gen. Jan Kuriata: „nie przypominam sobie, aby kiedykolwiek w mojej karierze miało miejsce typowanie mężczyzn do odbycia ćwiczeń wojskowych z uwagi na poglądy polityczne”, ibidem, t. 57, Protokół przesłuchania świadka Jana Kuriaty, 22 IX 2011 r., k. 11 185. Por. dokumentację potwierdzającą udział wymienionych osób w akcji poboru cytowaną wcześniej w przypisach 41, 42, 44, 45, 54. Na koniec należy jeszcze wspomnieć, iż wszyscy świadkowie zeznający w śledztwie IPN, pełniący w 1982 r. służbę w różnych strukturach SG WP, zgodnie i niezależnie od siebie stwierdzili, iż nic im nie wiadomo na temat listopadowego wcielenia rezerwistów z uwagi na ich działalność opozycyjną. Bez akceptacji SG WP żadne wcielenie nie mogłoby mieć miejsca, ibidem, t. 24, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Kubielewicza, 5 V 2010 r., k. 4444–4445; ibidem, t. 30, Protokół przesłuchania świadka Mieczysława Dachowskiego, 19 X 2010 r., k. 5612; ibidem, t. 24, Protokół przesłuchania świadka Bolesława Polaka, 9 IV 2010 r., k. 4419; ibidem, t. 30, Protokół przesłuchania świadka Wacława Szklarskiego, 20 X 2010 r., k. 5615–5616, i ibidem, t. 30, Protokół przesłuchania świadka Franciszka Puchały, 20 X 2010 r., k. 5623.

76 Zob. np. ibidem, t. 29, Protokół przesłuchania świadka Henryka Dankowskiego, 19 X 2010 r., k. 5605; ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Edmunda Kopaczewskiego, 20 X 2009 r., k. 1885–1887.

77 Ibidem, Protokół przesłuchania świadka Zdzisława Ostrowskiego, 4 XI 2009 r., k. 1933–1934.

78 Ibidem, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Blechmana, 4 XI 2011 r., k. 1929–1930. W swoim zeznaniu Blechman podaje także informację o pozostałej obsadzie personalnej dowództwa POW. Poza nim samym, w 1982 r. zastępcami gen. Użyckiego byli: gen. bryg. Henryk Kondas (ds. politycznych), gen. bryg. Zbigniew Maziej (ds. liniowych), gen. bryg. Franciszek Kamiński (ds. obrony terytorialnej), gen. bryg. Edward Ogrodowicz (ds. technicznych) oraz gen. bryg. Piotr Szweda (kwatermistrz). Por. także: Pomorski Okręg Wojskowy 1945–1987. Zarys dziejów, red. A. Karnowski, Bydgoszcz 1989, s. 199–200, 303.

79 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Jana Popiela, 9 XI 2009 r., k. 1955.

80 Ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania świadka Władysława Szczotki, 1 XII 2009 r., k. 2100–2101. W swoim zeznaniu Szczotka podaje również informację o dwóch innych oddziałach podporządkowanych płk. Popielowi: Oddziale VII (Uzupełnień Materiałowych) i Oddziale VIII (Uzupełnień Poborowych).

81 Znajdowało to wyraz w strukturze Oddziału X składającego się z dwóch wydziałów: I (Planowania) i II (Uzupełnień Rezerw Osobowych i Środków Transportowych), ibidem, k. 2100; ibidem, t. 18, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Alojzego Bukowskiego, 15 I 2010 r., k. 3175. W 1982 r. szefami tych jednostek byli płk Mikołaj Michalski (Wydziału I) i płk Florian Beza (Wydziału II), ibidem, t. 18, Protokół przesłuchania świadka Floriana Bezy, 18 I 2010 r., k. 3186–3187. Osobą, odpowiedzialną za uzupełnianie stanu podoficerów i szeregowych rezerwy w Wydziale II Oddziału X POW był kpt. Zenon Cieszyński. 5 XI 1982 r. był on obecny w Chełmnie i obserwował wcielanie rezerwistów. Zob. ibidem, t. 18, Protokół przesłuchania świadka Zenona Stanisława Cieszyńskiego, 25 I 2010 r., k. 3286.

82 Ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania świadka Mariana Łuczaka, 24 XI 2009 r., k. 2061–2063.

83 Obaj już dziś nie żyją, ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania świadka Józefa Andrzeja Popka, 2 XII 2009 r., k. 2115; ibidem, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Kostkowskiego, 8 IX 2009 r., k. 1494.

84 Stanowisko to pełnił wówczas gen. bryg. Franciszek Kamiński.

85 AIPN, 1409/30, Telegram 01420/X zastępcy szefa Sztabu POW ds. organizacyjno-mobilizacyjnych płk. Jana Popiela do szefów WSzW w Bydgoszczy, Gdańsku, Elblągu, Koninie, Koszalinie i Łodzi w sprawie wykonania zarządzenia szefa SG WP nr 0141/MOB, 27 X 1982 r., k. 136–143 (podane w zestawieniu tabelarycznym dane nie uwzględniają informacji o podziale planowanego powołania rezerwistów na wyszkolonych i niewyszkolonych). Identyczną praktykę dotyczącą przekazywania poleceń z Oddziału X Mobilizacyjnego do WSzW opisuje ówczesny szef Oddziału X w ŚOW Bronisław Jakimowicz, OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 57, Protokół przesłuchania świadka Bronisława Jakimowicza, 29 IX 2009 r., k. 11 192.

86 Ibidem, t. 19, Protokół przesłuchania świadka Jana Wiatrowskiego, 26 X 1982 r., k. 3525 – tu m.in. mowa o instrukcjach w tej sprawie, które były przekazywane szyfrogramami do Oddziału X Mobilizacyjnego POW przez Sztab Generalny WP.

87 AIPN By, 1409/30, Telegram 01420/X zastępcy szefa Sztabu POW ds. organizacyjno-mobilizacyjnych płk. Jana Popiela do szefów WSzW w Bydgoszczy, Gdańsku, Elblągu, Koninie, Koszalinie i Łodzi w sprawie wykonania zarządzenia szefa SG WP nr 0141/MOB, 27 X 1982 r., k. 137. W zakresie podanych terminów płk. Popiela obligowały wytyczne szefa SG WP. Zob. AIPN, 1409/32, Zarządzenie nr 0141/MOB szefa SG WP gen. broni Floriana Siwickiego w sprawie powołania określonej grupy poborowych do odbycia zasadniczej służby wojskowej oraz żołnierzy rezerwy na ćwiczenia wojskowe, 26 X 1982 r., k. 81.

88 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 3, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Roubo, 24 IV 2009 r., k. 445–446.

89 Ibidem, t. 6, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Murawskiego, 4 VI 2009 r., k. 1048. Tu także potwierdzenie sporządzania kart powołań na podstawie imiennych list otrzymanych z KW MO w Toruniu.

90 W listopadzie 1982 r. dowodzili nimi: płk Włodzimierz Miszczuk (Bydgoszcz), płk Henryk Kramek (Łódź), płk Stanisław Kaczmarek (Szczecin), płk Adam Kłos (Koszalin), płk Ryszard Rybarczyk (Gdańsk), AIPN, 2386/23539, Rozkaz nr Pf 130 szefa Zarządu WSW POW płk. Mariana Wichrzyńskiego, 8 XI 1982 r., k. 225–226.

91 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 11, Protokół przesłuchania świadka Mariana Wichrzyńskiego, 25 XI 2009 r., k. 2066–2067; ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania świadka Aleksandra Henryka Rogozińskiego, 25 XI 2009 r., k. 2070–2071.

92 Ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Witolda Ludwika Dobrowolskiego, 20 X 2009 r., k. 1881.

93 AIPN, 2386/20861, Notatka szefa Oddziału III Zarządu III WSW płk. Kazimierza Stefanowicza dotycząca stanu pracy operacyjnej wśród powołanych do wojska działaczy antysocjalistycznych, 3 XII 1982 r., k. 129; OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Edmunda Kopaczewskiego, 20 X 2009 r., k. 1875–1877.

94 Decyzję podejmowało kierownictwo zarządu (płk Wichrzyński, płk Rogoziński), zlecając realizację wniosku szefowi Oddziału IV Zarządu WSW POW (płk Kazimierz Urban), który z kolei polecał wykonanie go szefowi Wydziału I (płk Feliks Mrozowski) zajmującego się zakładaniem podsłuchów lokalowych, telefonicznych i łącznością prewencyjną, ibidem, t. 11, Protokoły przesłuchania świadka Feliksa Wiktora Mrozowskiego, 25 XI 2009 r., k. 2075; ibidem, Protokoły przesłuchania świadka Mariana Wichrzyńskiego, 25 XI 2009 r., k. 2066; ibidem, Protokoły przesłuchania świadka Aleksandra Henryka Rogozińskiego, 25 XI 2009 r., k. 2069 (oprócz Wydziału I, w Oddziale IV funkcjonował jeszcze Wydział II – obserwacji).

95 Ibidem, Protokół przesłuchania świadka Feliksa Wiktora Mrozowskiego, 25 XI 2009 r., k. 2075; ibidem, t. 18, Protokół przesłuchania świadka Piotra Dobaczewskiego, 15 I 2010 r., k. 3179–3180: „Pamiętam, że płk Mrozowski zwołał odprawę i powiedział, że jest wniosek na wykonanie podsłuchu w pomieszczeniach jednostki w Chełmnie, wiem, że to była jednostka saperska. […] Wiem, że ja jechałem na rozpoznanie do Chełmna, chyba z chor. Eugeniuszem Janowiakiem. […] Poza tym na pewno jechał z nami płk Mrozowski. Na pewno ktoś nas wprowadził do jednostki. Te obiekty, na których miał być zainstalowany podsłuch, były martwe, nie było żadnego żołnierza. […] Oficer obiektowy do końca nie wiedział, gdzie ci żołnierze będą mieszkać, w jakich salach. Po rozpoznaniu była napisana notatka służbowa. […] My założyliśmy w tym obiekcie instalację telefoniczno-sygnałową. Zawsze taką instalację można było wykorzystać do podsłuchu. Ja osobiście nie wiem, czy podsłuch został tam uruchomiony”; ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Witolda Ludwika Dobrowolskiego, 20 X 2009 r., k. 1882: „W tym budynku, w którym mieli być zakwaterowani rezerwiści, został założony podsłuch przez Wydział IV Techniki Operacyjnej WSW w Bydgoszczy [Wydział I Oddziału IV Zarządu WSW w Bydgoszczy – M.Sz.]. Odbyło się to tak, że w dniu realizacji zakładania instalacji podsłuchowej rano przyjechali do mnie Rzepecki [zastępca szefa WSW w Toruniu – M.Sz.] i Rogoziński [zastępca szefa Zarządu WSW POW – M.Sz.]. W tym czasie był już Kopaczewski, ale on był już z batalionem. […] Rzepecki i Rogoziński powiedzieli mi, że będą zakładać podsłuch. Mają ekipę techników, którzy czekają na zewnątrz. Ode mnie oczekiwano tylko tyle, żebym wskazał budynek, w którym są zakwaterowani rezerwiści. Tego dnia zostali oni wyprowadzeni na poligon wodny nad Wisłą i z nimi był Kopaczewski. Dowódca pułku oraz jego zastępcy wiedzieli, co będzie robione, a w ogóle technicy przyjechali po cywilnemu, nie było żadnego kamuflażu, wszyscy domyślali się, co będzie robione. Taka duża operacja w koszarach jest nie do ukrycia. Po ilości techników i tych, co nagrywali, to przypuszczam, że było kilka punktów, tzn. że podsłuch był w kilku izbach żołnierskich. Punkt odbioru był w sąsiednim budynku w klubie żołnierskim na I piętrze. Ja byłem w tym punkcie i po ilości łóżek przypuszczam, że było 3–4 operatorów, którzy odbierali informacje z instalacji. Również oni musieli pisać informacje z tego, co słyszeli. Komu przekazywali informacje, tego nie wiem, może Kopaczewskiemu, może do Oddziału [WSW w Toruniu – M.Sz.] lub Zarządu [WSW POW – M.Sz.]. Instalacja podsłuchowa mogła być założona [na] tydzień lub dwa [tygodnie]. Ta instalacja pracowała krótko, albowiem dowództwo podjęło decyzję o wyprowadzeniu rezerwistów na poligon wodny”; ibidem, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Mariana Jana Gosza, 10 IX 2009 r., k. 1507: „Krótko przed wcieleniem żołnierzy kazano wszystkim żołnierzom służby zawodowej zasadniczej opuścić zajmowany koszarowiec nr 7 na kilka godzin. W tym czasie – dowiedziałem się później – przyjechali żołnierze z zewnątrz, z WSW lub SB z mjr. Kopaczewskim na czele i dokonali lustracji budynku. Dzisiaj wiem, że w salach żołnierskich były pozakładane podsłuchy”.

96 Ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Edmunda Romana Kopaczewskiego, 20 X 2009 r., k. 1876; ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania świadka Jana Emila Rozmusa, 20 XI 2009 r., k. 2010; ibidem, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Mariana Jana Gosza, 10 IX 2009 r., k. 1509; ibidem, t. 57, Protokół przesłuchania świadka Henryka Tomczyka, 22 IX 2011 r., k. 11129 (wymienia nazwiska pozostałych żołnierzy Delegatury WSW w Chełmnie: Marka Subika, Jerzego Domagalskiego i Grzegorza Szprengielskiego).

97 AIPN, 0236/263, t. 1, Szyfrogram OE-VIII-001176/82 dyrektora Departamentu V MSW płk. Józefa Sasina do zastępców komendantów wojewódzkich MO ds. SB, 21 X 1982 r., k. 356–357.

98 Oprócz zlokalizowanego na terenie POW 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, w założeniach Jasińskiego wskazane zostały jeszcze: 10 batalion pontonowy w Rawiczu (ŚOW) i 7 pułk pontonowy w Dęblinie (WOW), AIPN, 1409/32, Założenia organizacyjne dotyczące dodatkowego sformowania pododdziałów szkoleniowych przekazane szefom sztabu okręgów wojskowych przez zastępcę szefa SG WP gen. dyw. Antoniego Jasińskiego, 21 X 1982 r., k. 360v.

99 Telegramu tego niestety nie udało mi się jak dotąd odnaleźć. Informacja o jego przesłaniu tego dnia, z taką treścią i przez tę osobę pochodzi z innego dokumentu, tj. telegramu wysłanego kilka dni później przez zastępcę szefa Sztabu POW ds. organizacyjno-mobilizacyjnych, w którym płk Jan Popiel powoływał się na niego, precyzując poprzednie wytyczne, AIPN By, 1409/30, Telegram 01420/X zastępcy szefa Sztabu POW ds. organizacyjno-mobilizacyjnych płk. Jana Popiela do szefów WSzW w Bydgoszczy, Gdańsku, Elblągu, Koninie, Koszalinie i Łodzi w sprawie wykonania zarządzenia szefa SG WP nr 0141/MOB, 27 X 1982 r., k. 136.

100 AIPN, 1409/32, Wykaz ilościowy poborowych i żołnierzy rezerwy według WKU z wyszczególnieniem zakładów pracy podanych przez organa doboru WSW sporządzony dla szefa Zarządu X Mobilizacji i Uzupełnień SG WP przez zastępcę szefa Sztabu POW ds. organizacyjno-mobilizacyjnych płk. Jana Popiela, 24 X 1982 r., k. 25–55.

101 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 6, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Roubo, 24 IV 2009 r., k. 445–446: „Nie pamiętam, kto był wykonawcą pisma o powołaniu rezerwistów, które było opatrzone pieczątką KW MO w Toruniu i być może jakąś wojskową. […] Ta lista była na dwóch kartkach. […] Nie było [dotąd] nigdy praktykowane, żeby listy rezerwistów były przygotowywane przez milicję do jednostek podległych bezpośrednio MON. […] Ja widziałem listę dostarczoną do WKU pocztą tajną, na której były nazwiska rezerwistów, których należy wcielić do jednostek wojskowych. Lista była sporządzona maszynowo. Na liście były: nazwisko, imię, imię ojca, rok urodzenia. Był opis jeszcze, że mają być powołani na 90-dniowe ćwiczenia, w trybie natychmiastowym. Wiem, że były listy do Chełmna, Trzebiatowa, Czerwonego Boru i Czarnego”; ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Edmunda Romana Kopaczewskiego, 20 X 2009 r., k. 1877: „Przypuszczam, że rezerwistów z mojego terenu do jednostki skierował Rzepecki [szef WSW w Toruniu – M.Sz.] razem z [płk. Zygmuntem] Grochowskim, tzn. szefem [toruńskiej – M.Sz.] SB. Zygmunt Grochowski sporządził listę z terenu działania oddziału [WSW w Toruniu – M.Sz.], przekazał ją Rzepeckiemu, a Rzepecki przekazał do WKU. Musiały być szczególne powody polecenia przełożonych, albowiem szef WKU nie mógłby rozesłać kart powołania na podstawie list WSW. […] Pod pozorem ćwiczeń zebrano opozycję, żeby odizolować ich przynajmniej na jakiś czas od miejsc zamieszkania, zakładów pracy, albowiem władza nie mogła stworzyć OPZZ”. Zygmunt Grochowski, podobnie jak wszyscy pozostali funkcjonariusze SB z wymienionych KW MO (z pionu III i V, oraz szefostwo SB i komendanci wojewódzcy MO) nie przypominają sobie obecnie tej operacji, ibidem, t. 2, Protokół przesłuchania świadka szefa SB w Toruniu płk. Zygmunta Grochowskiego, 16 IV 2009 r., k. 281; ibidem, t. 4, Protokół przesłuchania świadka szefa SB w Łodzi płk. Jana Jasińskiego, 7 V 2009 r., k. 662; ibidem, Protokół przesłuchania świadka szefa SB w Bydgoszczy płk. Adama Czachorowskiego, 22 V 2009 r., k. 739; ibidem, Protokół przesłuchania świadka szefa SB w Gdańsku płk. Sylwestra Paszkiewicza, 20 V 2009 r., k. 779; ibidem, t. 6, Protokół przesłuchania świadka szefa SB w Szczecinie ppłk Mariana Pietrzaka, 5 VI 2009 r., k. 1179; ibidem, t. 6, Protokół przesłuchania świadka szefa SB w Elblągu płk Mariana Kani, 16 VI 2009 r., k. 1191. Pozostali, tj. Józef Pytel (szef SB w Koszalinie), Stefan Gregorczyk (szef SB w Olsztynie), Teodor Mańkowski (szef SB w Słupsku) i Henryk Dojerski (szef SB we Włocławeku) nie żyją. Warto jeszcze wspomnieć, iż płk Jan Cichocki, pełniący w 1982 r. funkcję szefa WKU w Olsztynie, potwierdza sporządzanie kart powołań na podstawie list otrzymywanych z KW MO, ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania świadka płk. Jana Cichockiego, 6 X 1982 r., k. 1850–1851.

102 AIPN By, 069/1283, t. 3, Wykaz pracowników ZNTK w Bydgoszczy proponowanych do odbycia zasadniczej służby wojskowej i ćwiczeń wojskowych sporządzony przez starszego inspektora Sekcji 11 Wydziału II SB KW MO w Bydgoszczy por. Macieja Szczepanka, 22 X 1982 r., k. 82–82v. Charakterystyczną cechą tego spisu są przy poszczególnych nazwiskach opisy zakresu zaangażowania w działalność związkową i aktywność w podziemiu po 13 XII 1981 r.

103 AIPN By, 674/1, Zarządzenie nr 0232 szefa Sztabu POW w sprawie powołania żołnierzy rezerwy na ćwiczenia wojskowe podpisane wz. przez płk. Jana Popiela, zastępcę szefa Sztabu POW ds. organizacyjno-mobilizacyjnych, 28 X 1982 r., k. 483–486.

104 Ibidem, k. 484.

105 Ibidem, k. 485.

106 Do Czerwonego Boru polecono skierować po 9 dowódców drużyn z 36 Pułku Zmechanizowanego w Trzebiatowie i z 19 Brygady Saperów w Unieściu. Poza tym jeszcze z 16 Kaszubskiej Dywizji Pancernej polecono oddelegować dowódcę kompanii, zastępcę dowódcy kompanii ds. politycznych i 3 dowódców plutonu (ibidem, k. 484–485: „Do organizacji pododdziałów i ich szkolenia wykorzystać szczególnie dobraną kadrę posiadającą doświadczenie w dowodzeniu i wychowaniu młodzieży”).

107 Ibidem, k. 486, 487. Jak wynika z informacji zawartych pod rozdzielnikiem, zarządzenie nr 0232 zostało sporządzone w Wydziale II Oddziału X POW przez jego szefa płk. Floriana Bezę.

108 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 17, Kopia dziennika korespondencji otrzymanej. 9 Pomorski Pułk Pontonowy, 4 I–31 XII 1982 r., k. 3069 oraz k. 3068, 3071–3077. Odnotowano tam wpływ list z WKU. W listopadzie 1982 r. kierownikiem kancelarii tajnej w JW nr 1636, odpowiedzialnym za prowadzenie dziennika korespondencji wchodzącej i wychodzącej, był st. sierż. Ireneusz Chojnacki, ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania świadka Ireneusza Chojnackiego, 30 XI 2009 r., k. 2092: „Odnośnie [do] wcielonych rezerwistów w listopadzie 1982 r., to kojarzę, że do kancelarii przychodziły listy imienne powołanych żołnierzy, pod które były podłączone wtórniki kart ewidencyjnych”. Za odbieranie poczty jawnej i niejawnej oraz jej rejestrację w odpowiednim dzienniku odpowiadał sierż. Waldemar Szamotulski, ibidem.

109 Telegram nr 03153 WSzW do Szefa Oddziału X Mobilizacyjnego Sztabu POW w sprawie wykonania polecenia zastępcy szefa Sztabu POW ds. Organizacyjno-Mobilizacyjnych płk. Jana Popiela z 27 X 1982 r., 6 XI 1982 r. (kopia dokumentu w posiadaniu autora dzięki uprzejmości prok. M. Góry).

110 AIPN By, 674/3, Rozkaz nr Pf 68 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego mjr. Mariana Łuczaka w sprawie powołania żołnierzy rezerwy do odbycia długotrwałych ćwiczeń wojskowych oraz zabezpieczenia procesu szkolenia, 24 XII 1982 r. [4 XI 1982 r.], k. 134–142. Dokument sporządził mjr Mieczysław Derdowski, starszy oficer organizacyjno-kadrowy JW nr 1636. W trakcie przesłuchania przed prokuratorem IPN w śledztwie dotyczącym represjonowania „chełminiaków” Derdowski stwierdził, iż widniejąca na rozkazie data 24 XII 1982 r. „została wpisana pomyłkowo”. Właściwą datą powstania rozkazu jest natomiast 4 XI 1982 r., OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Mieczysława Derdowskiego, 4 X 2009 r., k. 1826.

111 AIPN By, 674/3, Rozkaz nr Pf 68 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego mjr. Mariana Łuczaka w sprawie powołania żołnierzy rezerwy do odbycia długotrwałych ćwiczeń wojskowych oraz zabezpieczenia procesu szkolenia, 24 XII 1982 r. [4 XI 1982 r.], k. 134–137. Stanowiska te pełnili wówczas: mjr Ryszard Chodynicki (szef sztabu), mjr Jerzy Bylica (zastępca dowódcy ds. politycznych), ppłk Romuald Syrkiewicz (zastępca dowódcy ds. liniowych), kpt. Ryszard Sobczak (kwatermistrz), kpt. Ryszard Raczyński (szef służb technicznych) i kpt. Andrzej Ługowski (st. lekarz pułku).

112 Chodzi tu m.in. o biuro przepustek (sierż. Waldemar Szamotulski), punkt żywienia (st. sierż. sztab. Tadeusz Michalski), stanowiska pisarzy pododdziałów (5 kompania pontonowa – kpr. Lech Senda, 6 kompania pontonowa – kpr. Krzysztof Gołębiewski, 7 kompania pontonowa – kpr. Włodzimierz Tysa, 8 kompania pontonowa – kpr. Edmund Roziński i kompania inżynieryjno-drogowa – kpr. Andrzej Roszak), punkty mundurowe (chor. Kazimierz Mazurek, st. sierż. Stanisław Małek), punkt ewidencyjny (sierż. sztab. Zbigniew Baranowski i st. szer. Mariusz Szczurek), ibidem, k. 141.

113 Ibidem, k. 137–138.

114 AIPN By, 674/1, Zarządzenie nr 0232 Szefa Sztabu POW w sprawie powołania żołnierzy rezerwy na ćwiczenia wojskowe podpisane wz. przez płk. Jana Popiela, zastępcę szefa Sztabu POW ds. organizacyjno-mobilizacyjnych, 28 X 1982 r., k. 484 (tu mowa o powołaniu tylko czterech kompanii po 75 osób).

115 Polecenie (w postaci zarządzenia bądź telegramu) w sprawie oddelegowania żołnierzy zawodowych specjalności inżynieryjnej do Chełmna wydał szef Wojsk Inżynieryjnych POW płk Franciszek Gach, OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 11, Protokół przesłuchania świadka Józefa Andrzeja Popka, 2 XII 2009 r., k. 2115 (świadek w 1982 r. pełnił funkcję starszego specjalisty szefostwa Wojsk Inżynieryjnych POW).

116 Ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Chodynickiego, 12 X 2009 r., k. 1809, 1811: „Z punktu widzenia jednostki nie było potrzeby szkolenia żołnierzy w specjalności pontonierów i innych, ponieważ mieliśmy swoje przydziały mobilizacyjne” (mjr R. Chodynicki w 1982 r. był szefem sztabu w JW nr 1636).

117 Wśród wcielonych w listopadzie 1982 r. na ćwiczenia rezerwy do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie wykształcenie wyższe mieli: Henryk Bieńkowski, Kazimierz Burzyński, Bogumił Fąkowicz, Jerzy Gross, Franciszek Hirsz, Bogdan Januszewski, Mirosław Kornatowski, Wiesław Łukomski, Jerzy Nowicki, Mirosław Polipowski, Wiesław Rosłoń, Ryszard Wojciechowicz, Wojciech Wesołowski, Tadeusz Wolf, Bolesław Walczak, Stanisław Żabski, AIPN By, 674/7, Księga ewidencji żołnierzy rezerwy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, listopad 1982 – luty 1983 r., k. 5, 20, 22, 28, 31, 36, 49, 56, 62, 68, 84, 85, 87, 88, 94. Zob. też aneks nr 1.

118 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 19, Protokół przesłuchania świadka Bronisława Mieczysława Niburskiego, 2 III 2010 r., k. 3541. W 1982 r. Niburski jedenasty rok pełnił służbę w JW nr 1636 na stanowisku pełnomocnika szefa sztabu pułku ds. mobilizacyjnych (jego zadaniem było m.in. planowanie szkolenia rezerwy w jednostce z przydziałów mobilizacyjnych, czyli osób przewidzianych do wcielenia do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego na wypadek wojny).

119 Ibidem.

120 Ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Chodynickiego, 12 X 2009 r., k. 1808–1809.

121 Ibidem, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Bylicy, 9 IX 2009 r., k. 1502.

122 Ibidem, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Mariana Jana Gosza, 10 IX 2009 r., k. 1508 (Gosz zeznał również, iż dowódca pułku wywierał presję na kadrę zajmującą się szkoleniem rezerwistów, „że jeżeli się nie sprawdzą, to ich zwolni”); ibidem, t. 5, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Antoniego Skupińskiego, 25 V 2009 r., k. 838; ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania świadka Jana Rozmusa, 20 XI 2009 r., k. 2009; ibidem, t. 12, Protokół przesłuchania świadka Jana Sroki, 13 I 2009 r., k. 2403–2404; ibidem, t. 20, Protokół przesłuchania świadka Krzysztofa Łozińskiego, 1 III 2010 r., k. 3619; ibidem, Protokół przesłuchania świadka Lecha Sendy, 25 II 2010 r., k. 3687; ibidem, t. 20, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Bykowskiego, 11 III 2010 r., k. 3704–3705; ibidem, t. 20, Protokół przesłuchania świadka Krzysztofa Urbanowskiego, 11 III 2010 r., k. 3708–3709; ibidem, t. 51, Protokół przesłuchania świadka Leszka Ryszarda Żelazkiewicza, 21 VI 2011 r., k. 10 124; ibidem, t. 56, Protokół przesłuchania świadka Kazimierza Szotowicza, 17 VIII 2011 r., k. 10 990.

123 Ibidem, t. 20, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Gołębiewskiego, 10 III 2010 r., k. 3699; ibidem, Protokół przesłuchania świadka Grzegorza Domagały, 8 III 2010 r., k. 3716.

124 Ibidem, t. 5, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Antoniego Skupińskiego, 25 V 2009 r., k. 837; ibidem, t. 9, Protokół przesłuchania świadka Ireneusza Franciszka Stosika, 2 X 2009 r., k. 1742; ibidem, t. 19, Protokół przesłuchania świadka Tadeusza Lewandowskiego, 4 III 2010 r., k. 3601–3602; ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Bogdana Szulca, 18 XI 2009 r., k. 1975; ibidem, t. 20, Protokół przesłuchania świadka Piotra Henryka Skalskiego, 1 III 2010 r., k. 3607v; ibidem, t. 20, Protokół przesłuchania świadka Mariana Bednarskiego, 1 III 2010 r., k. 3616; ibidem, t. 21, Protokół przesłuchania świadka Krzysztofa Radwańskiego, 9 III 2010 r., k. 3770; ibidem, t. 21, Protokół przesłuchania świadka Pawła Deleszkiewicza, 24 II 2010 r., k. 3804; ibidem, t. 21, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Ociepki, 4 III 2010 r., k. 3924v; ibidem, t. 21, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Roszaka, 16 III 2010 r., k. 3819; ibidem, t. 51, Protokół przesłuchania świadka Waldemara Józefa Konwerskiego, 26 V 2011 r., k. 9831; ibidem, t. 20, Protokół przesłuchania świadka Henryka Marczewskiego, 12 III 2010 r., k. 3722.

125 Ibidem, t. 5, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Murawskiego, 29 V 2009 r., k. 830–831.

126 Na ten fakt zwracała uwagę zdecydowana większość osób przesłuchiwanych jako świadkowie (poszkodowani) w śledztwie prowadzonym przez prok. M. Górę z OKŚZpNP IPN w Gdańsku dotyczącym stosowania represji wobec osób powołanych na ćwiczenia rezerwy do Chełmna w 1982 r. Tu przywołuję tylko kilka spisanych przez „chełminiaków” wspomnień, znajdujących się w aktach śledztwa IPN (obok 223 protokołów przesłuchań), ibidem, t. 1, Wspomnienie Adama Nowaka, 20 V 2008 r., k. 56–59; ibidem, t. 1, Wspomnienie Stanisława Żabskiego, k. 62–68; ibidem, t. 1, Wspomnienie Józefa Pintery, k. 69–74; ibidem, t. 40, Wspomnienie Andrzeja Adamczyka, k. 7711–7717; ibidem, t. 47, Wspomnienie Sławoja Kiginy, k. 9038–9043. Zob. też inne wspomnienia publikowane w pracy P. Pawłowskiego, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 31–88.

127 Por. także wybrane protokoły przesłuchań świadków: Józefa Pintery (OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 1, 25 II 2009 r., k. 79–81), Tadeusza Antkowiaka (ibidem, t. 4, 29 IV 2009 r., k. 627), Zbigniewa Plucińskiego (ibidem, t. 5, 30 IV 2009 r., k. 812–813), Andrzeja Jaroszka (ibidem, t. 6, 18 V 2009 r., k. 1087), Jerzego Życzycy (ibidem, t. 39, 10 III 2011 r., k. 7407–7409), Józefa Dzikiego (ibidem, t. 39, 17 III 2011 r., k. 7511–7515), Zbigniewa Michalczuka (ibidem, t. 40, 24 III 2009 r., k. 7773–7774), Andrzeja Betlejewskiego (ibidem, t. 40, 14 III 2011 r., k. 75–95), Janusza Martynowa (ibidem, t. 40, 17 III 2011 r., k. 7789–7792), Stanisława Szukały (ibidem, t. 46, 11 III 2011 r., k. 8964–8965), Romana Pączka (ibidem, t. 47, 19 IV 2011 r., k. 9002–9003), Andrzeja Andrearczyka (ibidem, t. 48, 5 IV 2011 r., k. 9390–9391), Jana Konończuka (ibidem, t. 48, 12 IV 2011 r., k. 9379–9381), Mirosława Polipowskiego (ibidem, t. 49, 10 V 2011 r., k. 9547–9548), Bogdana Wstawskiego (ibidem, t. 57, 30 IX 2011 r., k. 11 199), Leszka Matulki (ibidem, t. 60, 12 X 2011 r., k. 11 640–11 642), Jerzego Mackiewicza (ibidem, t. 60, 7 X 2011 r., k. 11 690–11 691), Jana Wołczyńskiego (ibidem, t. 60, 12 X 2011 r., k. 11 720–11 722). Przywoływane świadectwa stanowią ok. 10 proc. wszystkich zebranych podczas śledztwa.

128 Ibidem, t. 51, Protokół przesłuchania świadka Leszka Ryszarda Żelazkiewicza, 21 VI 2011 r., k. 10 124–10 127.

129 Informacja o zorganizowaniu tego spotkania (z udziałem zastępcy szefa Oddziału WSW w Toruniu) pojawia się w zeznaniach ówczesnego dowódcy batalionu rezerwy mjr. Edwarda Murawskiego, ibidem, t. 5, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Murawskiego, 29 V 2009 r., k. 830–831. Nazwisko płk. Józefa Popka również jako uczestnika tej narady pada z kolei w zeznaniach jednego z ówczesnych dowódców plutonu poligonowego batalionu rezerwy, ibidem, t. 5, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Skupińskiego, 25 V 2009 r., k. 837–838.

130 Ibidem, t. 5, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Murawskiego, 29 V 2009 r., k. 831.

131 Ibidem, t. 58, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Wojciechowskiego, 9 IX 2011 r., k. 11 259.

132 Ibidem, t. 21, Protokół przesłuchania świadka Bogusława Kaczmarczyka, 5 III 2010 r., k. 3923v.; ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Jana Cieślika, 21 III 2011 r., k. 7840v; ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Domżałowicza, 23 III 2011 r., k. 7864v; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Piotra Koniecznego, 26 III 2011 r., k. 8013.

133 Ibidem, t. 7, Protokół przesłuchania świadka Pawła Darnowskiego, 25 V 2009 r., k. 1352.

134 Ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Jana Wolarza, 9 III 2011 r., k. 8952.

135 Tak w wywiadzie prasowym tę sytuację wspominali T. Antkowiak i J. Pintera, zob. K. Błażejewski, Niech poligon wyleczy z „Solidarności”, „Express Bydgoski”, 6 IX 2013 r. Wątek dotyczący negatywnego nastawiania mieszkańców Chełmna wobec przybywających 5 listopada do miasta osób powołanych na „ćwiczenia rezerwy” pojawia się w wielu protokołach przesłuchań świadków sporządzanych w trakcie prowadzonego przez IPN śledztwa. Jest on również obecny we wspomnieniach. Zob. np. OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 1, S. Żabski, Wspomnienia z wojskowego obozu internowania w Chełmnie w 1982 r., Szczecinek, grudzień 2007, s. 6–7.

136 AIPN By, 674/13, Rozkaz dzienny nr Pf 228 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 10 XI 1982 r., k. 19–30.

137 Ze względu na to, iż rezerwiści wcieleni do jednostki w listopadzie 1982 r. (i później) nie figurowali w przydziałach mobilizacyjnych chełmińskiego pułku pontonowego, została dla nich założona osobna dokumentacja ewidencyjna, AIPN By, 674/7, Księga ewidencji żołnierzy rezerwy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, listopad 1982 – luty 1983 r. Wpisy do książki ewidencji były prowadzone na bieżąco, od 5 XI 1982 r. Za założenie tej dokumentacji był odpowiedzialny starszy oficer organizacyjno-kadrowy mjr Mieczysław Derdowski, OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Mieczysława Derdowskiego, 14 X 2009 r., k. 1825.

138 Mowa o: Edwardzie Dudku (wcielonym 6 listopada), Lechu Wizińskim, Bolesławie Walczaku, Adamie Nowaku, Władysławie Kurpińskim, Sławomirze Piątkowskim, Jerzym Przybyszewskim, Janie Stasiaku, Krzysztofie Gnatku, Zbigniewie Bajaku (wcielonym 8 listopada), Pawele Darnowskim, Witoldzie Amiłowskim i Wiesławie Urbaniaku (wcielonym 9 listopada), Kazimierzu Bocheńskim, Ryszardzie Krzysztofiaku, Zbigniewie Mroczkowskim, Edwardzie Nowakowskim i Konradzie Jończyku (wcielonym 10 listopada) oraz Grzegorzu Klimie i Ignacym Wrzesińskim (wcielonym 11 listopada). Zob. AIPN By, 674/13, Rozkaz dzienny nr Pf 228 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego mjr. Mariana Łuczaka, 10 XI 1982 r., k. 30; ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 229 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego mjr. Mariana Łuczaka, 11 XI 1982 r., k. 34–35; ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf nr 230 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego mjr. Mariana Łuczaka, 12 XI 1982 r., k. 42.

139 Najpóźniej wcielonymi do jednostki w Chełmnie „rezerwistami” byli Marek Rajski i Leszek Derek. Zob. ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 237 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego mjr. Mariana Łuczaka, 23 XI 1982 r., k. 87; ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 3 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego mjr. Mariana Łuczaka, 5 I 1983 r., k. 310.

140 AIPN, 2386/20861, Zestawienie ilościowe poborowych i żołnierzy rezerwy planowanych do odbycia czynnej służby wojskowej w pododdziałach szkoleniowych z terenu POW, 26 X 1982 r., k. 109–109v (załącznik do zarządzenia nr 0141/MOB szefa SG WP gen. broni Floriana Siwickiego w sprawie powołania określonej grupy poborowych do odbycia zasadniczej służby wojskowej oraz żołnierzy rezerwy na ćwiczenia wojskowe, 26 X 1982 r.). W przywoływanym dokumencie w części pierwszej zestawienia wymieniono nazwy 16 zakładów pracy objętych tzw. patronatem, z których planowano powołać na „ćwiczenia rezerwy” daną liczbę wyselekcjonowanych pracowników, a w części drugiej wskazano zakłady pracy nieobjęte patronatem, z których również zamierzano izolować ustalone w porozumieniu z SB osoby.

141 AIPN, 1409/32, Telegram nr 2355 szefa Sztabu POW do Zarządu Mobilizacji i Uzupełnień SG WP (wysłany w zastępstwie przez zastępcę szefa Sztabu POW ds. Organizacyjno-Mobilizacyjnych płk. Jana Popiela), 8 XI 1982 r., k. 80.

142 Zob. część statystyczną w aneksie nr 1 do niniejszego artykułu.

143 Oprócz wymienionych w zestawieniu obozów z terenu POW, mowa o 1 brygadzie saperów w Brzegu, 4 brygadzie saperów w Gorzowie Wielkopolskim, 6 pułku pontonowym w Głogowie i 10 batalionie pontonowym w Rawiczu (z terenu ŚOW) oraz 2 batalionie inżynieryjnym w Czerwonym Borze (WOW), AIPN, 2386/20861, Zestawienie żołnierzy rezerwy powołanych w dniach 5–6 XI 1982 r. do pododdziałów szkoleniowych. Załącznik do notatki Zarządu Mobilizacji i Uzupełnień SG WP w sprawie powołania żołnierzy rezerwy oraz poborowych do pododdziałów szkoleniowych, 9 XI 1982 r., k. 113. Por. P. Piotrowski, Kompanie polowe..., s. 442.

144 Zob. przypis 7.

145 Telegram nr 0932 zastępcy szefa Sztabu ds. Organizacyjno-Mobilizacyjnych ŚOW płk. Jana Stachury do Zarządu Mobilizacji i Uzupełnień SG WP, 8 XI 1982 r., k. 308 (kopia dokumentu w posiadaniu autora dzięki uprzejmości prok. M. Góry); AIPN, 2386/20861, Notatka służbowa dotycząca oceny organizacji i efektywności kontrwywiadowczego rozpoznania przez organy WSW kompanii rezerwistów utworzonych w dniach 5–6 XI br., sporządzona przez zastępcę szefa Zarządu WSW ŚOW płk. Stanisława Torebkę, 27 XI 1982 r., k. 132; AIPN By, 674/10, Książka izby chorych 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie za okres 28 X–20 XII 1982 r., k. 17–46, 52, 78, 84, 98, 132, 140, 157.

146 Meldunek szefa Zarządu WSW WOW płk. Jerzego Markuszewskiego do dowódcy WOW gen. dyw. Włodzimierza Oliwy w sprawie wcielenia rezerwistów i poborowych do wytypowanych jednostek WOW, 8 XI 1982 r., k. 389 (kopia dokumentu w posiadaniu autora dzięki uprzejmości prok. M. Góry); AIPN By, 674/11, Książka izby chorych 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie za okres 6 XII 1982 – 29 I 1983 r.; AIPN By, 674/7, Księga ewidencji żołnierzy rezerwy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, listopad 1982 – luty 1983 r.

147 Z wszystkich czterech specjalnych obozów wojskowych zorganizowanych w ŚOW, w okresie od 6 do 8 XI 1982 r. z powodów zdrowotnych zwolniono 12 osób (na 417, które stawiły się z kartą powołania), Telegram nr 0932 zastępcy szefa Sztabu ds. Organizacyjno-Mobilizacyjnych ŚOW płk. Jana Stachury do Zarządu Mobilizacji i Uzupełnień SG WP, 8 XI 1982 r., k. 308 (kopia dokumentu w posiadaniu autora dzięki uprzejmości prok. M. Góry). Pierwsze zwolnienia z „ćwiczeń” w Chełmnie tak uzasadnione przeprowadzono 19 listopada. Zwolniono wtedy 12 osób (na 302, które zgłosiły się z kartą powołania i zostały do tego dnia wcielone). Zob. aneks nr 1 do niniejszego artykułu (tam również podstawa źródłowa). W przypadku Czerwonego Boru z terenu WOW nie dysponuję niestety źródłową wiedzą na ten temat. W meldunku szefa Zarządu WSW WOW płk. Jerzego Markuszewskiego pojawia się jedynie ogólna wzmianka, iż: „na wniosek lekarza przewidzianych jest do zwolnienia 27 osób” (na 365, które zgłosiły się do jednostki z kartą powołania do 7 XI 1982 r.). W sprawie liczby osób, które zgłosiły się do jednostek z kartami powołania zob. AIPN, 2386/20861, Zestawienie żołnierzy rezerwy powołanych w dniach 5–6 XI 1982 r. do pododdziałów szkoleniowych. Załącznik do notatki Zarządu Mobilizacji i Uzupełnień SG WP w sprawie powołania żołnierzy rezerwy oraz poborowych do pododdziałów szkoleniowych, 9 XI 1982 r., k. 113.

148 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 1, Protokół przesłuchania świadka Józefa Pintery, 25 II 2009 r., k. 81; ibidem, t. 49, Protokół przesłuchania świadka Mirosława Polipowskiego, 10 V 2011 r., k. 9548–9549; ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Władysława Etca, 7 IV 2011 r., k. 8314; ibidem, t. 47, Protokół przesłuchania świadka Sławoja Kiginy, 21 IV 2011 r., k. 9034. Por. P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 85–86, 88, 101.

149 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 10, Protokół przesłuchania świadka starszego lekarza pułku Andrzeja Ługowskiego, 13 X 2009 r., k. 1818–1820. Jako pierwszy zeznanie kpt. Ługowskiego upublicznił Józef Pintera – jeden z „chełminiaków”, idem, Specjalne Obozy Wojskowe, Tajemnica operacji WSW pod kryptonimem „Jesień 1982”, cz. II, „Wolne Związki” 2011, nr 6, s. 7.

150 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 47, S. Kigina, Moje internowanie, 2005, k. 9040. To najprawdopodobniej Andrzeja Kosiewicza dotyczy relacja Piotra Paczkowskiego: „Widziałem ludzi, jak byli […] odsyłani do psychiatryka z komentarzem: »my was tam, symulanci, sprawdzimy«”, ibidem, t. 38, Protokół przesłuchania świadka Piotra Paczkowskiego, 11 III 2011 r., k. 7396.

151 AIPN, 2386/20861, Notatka szefa Oddziału III Zarządu III WSW płk. Kazimierza Stefanowicza dotycząca stanu pracy operacyjnej wśród powołanych do wojska działaczy antysocjalistycznych, 3 XII 1982 r., k. 128.

152 P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 50 (wspomnienie Henryka Oleszkiewicza).

153 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 36, Protokół przesłuchania świadka Romana Szczukiewicza, 10 II 2011 r., k. 6832.

154 Ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Marka Grabowskiego, 6 IV 2011 r., k. 8301.

155 Ibidem, t. 5, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Plucińskiego, 30 IV 2009 r., k. 812; ibidem, t. 7, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Borejszo, 21 V 2009 r., k. 1330; ibidem, t. 36, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Rau, 3 III 2011 r., k. 6824; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Zdzisława Szumskiego, 8 III 2011 r., k. 8945.

156 Ibidem, t. 47, Protokół przesłuchania świadka Sławoja Kiginy, 21 IV 2011 r., k. 9034. Zob. także inne świadectwa potwierdzające stosowanie w jednostce procederu przeszukań z nakazem rozbierania się do naga, ibidem, t. 4, Protokół przesłuchania świadka Tadeusza Antkowiaka, 29 IV 2009 r., k. 627v; ibidem, t. 7, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Borejszo, 21 V 2009 r., k. 1331; ibidem, t. 7, Protokół przesłuchania świadka Pawła Darnowskiego, 25 V 2009 r., k. 1352; ibidem, t. 7, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Nowickiego, 25 VI 2009 r., k. 3045; ibidem, t. 17, Protokół przesłuchania świadka Romana Furmaniaka, 24 VIII 2009 r., k. 2975v; ibidem, t. 39, Protokół przesłuchania świadka Jana Stasiaka, 17 III 2011 r., k. 7583; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Henryka Oleszkiewicza, 14 III 2011 r., k. 8136; ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Fąsa, 28 IIII 2011 r., k. 8219; ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Klemensa Bielińskiego, 22 III 2011 r., k. 8235; ibidem, t. 44, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Łukowskiego, 14 IV 2011 r., k. 8522–8523; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Józefa Grządzielskiego, 17 III 2011 r., k. 8982; ibidem, t. 49, Protokół przesłuchania świadka Janusza Skorupskiego, 11 III 2011 r., k. 7558; P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 38 (wspomnienie Leszka Olszewskiego), s. 55 (wspomnienie Henryka Oleszkiewicza), s. 82 (wspomnienie Zbigniewa Szewczyka).

157 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Jana Wolarza, 9 III 2011 r., k. 8952.

158 Ibidem, t. 38, Protokół przesłuchania świadka Piotra Paczkowskiego, 11 III 2011 r., k. 7394–7395.

159 Ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania Zdzisława Szumskiego, 8 III 2011 r., k. 8945.

160 Ibidem, t. 1, Protokół przesłuchania świadka Józefa Pintery, 25 II 2009 r., k. 80; ibidem, t. 17, Protokół przesłuchania świadka Sławomira Piątkowskiego, 26 VIII 2009 r., k. 2987; ibidem, t. 38, Protokół przesłuchania świadka Piotra Paczkowskiego, 11 III 2011 r., k. 7392–7393; ibidem, t. 39, Protokół przesłuchania świadka Józefa Dzikiego, 17 III 2011 r., k. 7514; ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Adamczyka, 22 III 2011 r., k. 7707; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Klamanna, 21 III 2011 r., k. 8200–8201; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Grzegorza Klima, 21 III 2011 r., k. 8211; ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Henryka Bieńkowskiego, 23 III 2011 r., k. 8246; ibidem, t. 47, Protokół przesłuchania świadka Sławoja Kiginy, 21 IV 2011 r., k. 9034; ibidem, Protokół przesłuchania świadka Leszka Jaworskiego, 15 III 2011 r., k. 8971; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Jana Wolarza, 9 III 2011 r., k. 8952–8953; ibidem, t. 47, Protokół przesłuchania świadka Marka Kołodzieja, 22 IV 2011 r., k. 9049; ibidem, t. 47, Protokół przesłuchania świadka Jana Kucińskiego, 26 IV 2011 r., k. 9054; ibidem, t. 53, Protokół przesłuchania świadka Marka Przybytniaka, 9 VI 2011 r., k. 10 229; ibidem, t. 60, Protokół przesłuchania świadka Jana Wołczyńskiego, 12 X 2011 r., k. 11 721.

161 Ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Nowakowskiego, 31 IV 2011 r., k. 8887.

162 Ibidem, t. 60, Protokół przesłuchania świadka Jana Wołczyńskiego, 12 X 2011 r., k. 11 721.

163 Ibidem, t. 58, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Wojciechowskiego, 9 IX 2011 r., k. 11 259.

164 T. Turczyn, Straszyli ich, że wojsko radzieckie zrobi im drugi Katyń!, „Dziennik Sławieński”, 23 XI 2007 r., s. 5.

165 Zob. przypis 27.

166 Zob. przypis 28.

167 Taka sytuacja dotyczyła: Jana Wolarza, Stanisława Żabskiego, Leszka Wojciechowskiego i innych.

168 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Jana Wolarza, 9 III 2011 r., k. 8952. Wolarz przed powołaniem w listopadzie 1982 r. do Chełmna, od 15 VI do 13 VIII 1982 r. przebywał na ćwiczeniach rezerwy w jednostce wojskowej w Okonku.

169 Ibidem, t. 4, Protokół przesłuchania świadka Stefana Grzybowskiego, k. 617.

170 Ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Leszka Jaworskiego, 15 III 2011 r., k. 8972.

171 Ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Domżałowicza, 23 III 2011 r., 7864v.

172 Ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Leszka Głaszcza, 18 III 2011 r., k. 8991.

173 Por. także inne relacje dotyczące momentu wcielenia do JW nr 1636, ibidem, t. 17, Protokół przesłuchania Lecha Wardy, 27 VIII 2009 r., k. 3015v: „Podczas wcielenia traktowano nas jak bandziorów”; ibidem, t. 39, Protokół przesłuchania świadka Józefa Dzikiego, 17 III 2011 r., k. 7511: „Było widać, że traktują nas jak gorszą kategorię, jak wywrotowców”; ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Henryka Bieńkowskiego, 23 III 2011 r., k. 8246: „Po przyjeździe do JW w Chełmnie kadra traktowała nas jako ludzi, którzy są przeciwnikami, buntownikami. Nie stosowano tam przemocy. Były groźby słowne, że jesteśmy wrogami i należy nas specjalnie traktować”; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Dubla, 18 III 2011 r., k. 8986: „Kadra była arogancka, bezkompromisowa, nieprzyjemna, obcesowa”; ibidem, t. 47, Protokół przesłuchania świadka Mieczysława Bujaka, 7 IV 2011 r., k. 9016v: „Podczas wcielenia kadra zachowywała się bardzo agresywnie. Wyzywali nas, chcieli złamać naszą psychikę”; ibidem, t. 49, Protokół przesłuchania świadka Janusza Skorupskiego, 11 III 2011 r., k. 7559: „Kadra była aż do przesady nieprzyjemna w stosunku do wcielanych”; ibidem, t. 53, Protokół przesłuchania świadka Marka Przybytniaka, 9 VI 2011 r., k. 10 230: „Traktowali nas jak morderców, którzy wymordowali pół wsi, bo tak nas lekceważyli”.

174 P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 85.

175 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Domżałowicza, 23 III 2011 r., 7864v.

176 Ibidem, t. 4, Protokół przesłuchania świadka Stefana Grzybowskiego, k. 617.

177 Ibidem, t. 38, Protokół przesłuchania świadka Piotra Paczkowskiego, 11 III 2011 r., k. 7393; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Józefa Grządzielskiego, 17 III 2011 r., k. 8982: „Pomimo iż miałem zerwane ścięgno Achillesa i musiałem chodzić w butach sportowych typu trampki, nie byłem zwalniany od pracy przy kopaniu rowów”. Por. P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 43: „Trzymanie ludzi na mrozie i śniegu w tenisówkach nie należało do rzadkości. Ci nieszczęśnicy dostawali zwolnienia lekarskie od noszenia butów, ponieważ mieli poranione i poobcierane nogi” (wspomnienie Pawła Darnowskiego); ibidem, s. 82: „Mundury stare i podarte. Menażki i maski przeciwgazowe brudne” (wspomnienie Zbigniewa Szewczyka); ibidem, s. 86: „Sformowane świeżo kompanie pospiesznie otrzymały materace, koce, maski, stare zniszczone umundurowanie, stare obuwie, brudne manierki, menażki i podejrzanej jakości przybory do jedzenia; sądzę, że celowo, żeby szczególnie upokorzyć” (wspomnienie Józefa Pintery).

178 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Mariana Jana Gosza, 10 IX 2009 r., k. 1509.

179 Ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania świadka starszego lekarza pułku Andrzeja Ługowskiego, 13 X 2009 r., k. 1820 (inny fragment przesłuchania A. Ługowskiego zob. wyżej tekst odpowiadający przypisowi 149).

180 Ibidem, t. 36, Protokół przesłuchania świadka Mirosława Rochny, 7 II 2011 r., k. 6806–6807.

181 Część z internowanych w Chełmnie pamięta jednak bolesny zastrzyk uodparniający, który miał być zaaplikowany przy wcieleniu. Ibidem, t. 7, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Borejszo, 21 V 2009 r., k. 1330; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Klamanna, 21 III 2011 r., k. 8199; ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Fąsa, 28 III 2011 r., k. 8217.

182 Ibidem, t. 7, Wspomnienie Adama Nowaka, 20 V 2008 r., k. 1268; ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Fąsa, 28 III 2011 r., k. 8217: „Na poligonie przyjmował wprawdzie lekarz wojskowy, ale nie posiadał on żadnych konkretnych lekarstw”.

183 Ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Jana Cieślika, 21 III 2011 r., k. 7840v.

184 Wszystkie inne pododdziały rezerwy utworzone jesienią 1982 r. zostały umieszczone na terenie jednostek. AIPN, 2386/20862, Ocena sytuacji operacyjnej i stanu pracy kontrwywiadowczej w pododdziałach rezerwy powołanych na ćwiczenia rezerwy w listopadzie 1982 r., sporządzona przez szefa Zarządu WSW POW płk. Mariana Wichrzyńskiego, 25 XI 1982 r., k. 74.

185 Konkretnej daty wymarszu na poligon nie podaje żaden świadek. Nie pojawia się ona również we wspomnieniach „chełminiaków” publikowanych przez Piotra Pawłowskiego. Najczęściej określa się ją w przybliżeniu, tj. „kilka dni po wcieleniu”. Podana w tekście data wymarszu (8 listopada) wiązana jest przeze mnie z treścią rozkazu mjr. Mariana Łuczaka datowanego co prawda na 16 XI 1982 r., ale w którym pojawia się informacja, iż polecenie skierowania żołnierzy rezerwy na Kępę Panieńską zostało wydane 7 listopada, a więc prawdopodobnie nastąpiło bardzo szybko, najpewniej właśnie dzień później. AIPN By, 674/13, Rozkaz dzienny nr Pf 232 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 16 XI 1982 r., k. 54–56. W cytowanym dokumencie jest mowa o 302 osobach skierowanych na poligon. Taki stan osiągnięto jednak dopiero 11 XI 1982 r. Podana liczba skierowanych na poligon 8 listopada jest zatem adekwatna dla momentu spisania rozkazu, a nie jego wydania.

186 Przydział osób wcielonych do JW nr 1636 na „ćwiczenia rezerwy” do poszczególnych kompanii odbył się w kilku etapach. Pierwotny nastąpił już z dniem wcielenia, później dokonano w nim dwóch korekt (8 i 10 XI 1982 r.). Zob. cytowany niżej rozkaz dowódcy pułku mjr. Mariana Łuczaka oraz poprawki dokonywane w księdze ewidencji żołnierzy rezerwy (AIPN By, 674/7).

187 AIPN By, 674/13, Rozkaz dzienny nr Pf 228 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 10 XI 1982 r., k. 19–30.

188 P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 57.

189 Utworzenia takiej kompanii nie zakładano w zarządzeniu nr 0232 szefa Sztabu POW z 28 X 1982 r. Plan jej powołania pojawia się dopiero 4 XI 1982 r. w rozkazie dziennym nr Pf 68 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego mjr. Mariana Łuczaka z tego dnia (AIPN By, 674/3, k. 140–141). Zdaniem Andrzeja Adamczyka, utworzenie nowej kompanii i przegrupowanie starych służyło lepszemu rozmieszczeniu konfidentów, OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 40, Wspomnienie Andrzeja Adamczyka, 29 VIII 2008 r., k. 7711.

190 AIPN By, 674/13, Rozkaz dzienny nr Pf 226 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 8 XI 1982 r., k. 14. Warto dodać, że mjr J. Bylica w dniach 2–3 XI 1982 r. był obecny na odprawie Zarządu Politycznego POW, na której z pewnością poruszono temat dotyczący celowości prowadzenia takich rozmów, ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 227 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 9 XI 1982 r., k. 16.

191 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 36, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Skoniecznego, 7 II 2011 r., k. 6846: „Przez chyba 3 dni mieliśmy »szkolenie« w jednostce. Polegało ono na tym, że przez większość dnia w pełnym oporządzeniu, z całym sprzętem wojskowym, jaki dostaliśmy, biegaliśmy po schodach prowadzących do jednostki – w górę i w dół, oraz prowadzano nas na marsze”. Ibidem, t. 45, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Szewczyka, 11 III 2011 r., k. 8682.

192 Ibidem, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Mariana Jana Gosza, 10 IX 2009 r., k. 1507–1508. Szerzej zob. przypisy 94 i 95. Materiał zebrany z podsłuchów nie jest dzisiaj znany. Por. AIPN, 2386/20862, Ocena sytuacji operacyjnej i stanu pracy kontrwywiadowczej w pododdziałach rezerwy powołanych na ćwiczenia w listopadzie 1982 r., sporządzona przez szefa Zarządu WSW POW płk. Mariana Wichrzyńskiego, 25 XI 1982 r., k. 76. Poza Chełmnem, na terenie jednostek podporządkowanych POW, w których skoszarowano rezerwę, podsłuchy zainstalowano jeszcze w Trzebiatowie i w Czarnem.

193 P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 51 (wspomnienie Henryka Oleszkiewicza); OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Domżałowicza, 23 III 2011 r., k. 7865; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Henryka Oleszkiewicza, 14 III 2011 r., k. 8136; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Eugeniusza Grudnia, 17 III 2011 r., k. 8193.

194 AIPN, 2386/20862, Ocena sytuacji operacyjnej i stanu pracy kontrwywiadowczej w pododdziałach rezerwy powołanych na ćwiczenia w listopadzie 1982 r., sporządzona przez szefa Zarządu WSW POW płk. Mariana Wichrzyńskiego, 25 XI 1982 r., k. 76. Perlustrację korespondencji potwierdzają także osoby zeznające w śledztwie IPN, OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 49, Protokół przesłuchania świadka Mirosława Polipowskiego, 10 V 2011 r., k. 9549; ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Jana Cieślika, 21 III 2011 r., k. 7839v. Wątek ten pojawia się również we wspomnieniach internowanych w Chełmnie, ibidem, t. 1, S. Żabski, Wspomnienia z wojskowego obozu internowania w Chełmnie w 1982 r., Szczecinek, grudzień 2007 r., k. 66; ibidem, t. 40, Wspomnienie Andrzeja Adamczyka, Gdańsk, 29 VIII 2008 r., k. 7711–7717; ibidem, t. 47, S. Kigina, Moje internowanie, 2005 r., k. 9038–9043. Zob. też wspomnienia publikowane w pracy P. Pawłowskiego, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 31–88.

195 AIPN, 2386/20861, Notatka służbowa z wyjazdu służbowego do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, sporządzona przez starszego oficera Oddziału II Zarządu III WSW ppłk. Tadeusza Chabera, 28 XI 1982 r., k. 144.

196 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Mariana Jana Gosza, 10 IX 2009 r., k. 1508–1509.

197 Wątek dotyczący wcześniejszej aktywności opozycyjnej internowanych w JW nr 1636 stanowi interesujący problem badawczy, który powinien stać się przedmiotem osobnego opracowania. Jego rozpoznanie pozwoliłoby na pełniejsze uchwycenie skali zjawiska internowania w Chełmnie osób z powodów politycznych (część z powołanych na „ćwiczenia rezerwy” do tutejszej jednostki nie angażowała się bowiem w przeszłości w żadne działania antysystemowe).

198 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 57, Protokół przesłuchania świadka Marka Napierały, 21 IX 2011 r., k. 11 121.

199 O mjr. E. Murawskim (zwanym Duce) zob. ibidem, t. 1, S. Żabski, Wspomnienia z wojskowego obozu internowania w Chełmnie w 1982 r., grudzień 2007 r., k. 65; ibidem, t. 40, Wspomnienie Andrzeja Adamczyka, 28 VIII 2008 r., k. 7711–7712; ibidem, t. 47, S. Kigina, Moje internowanie, k. 9041–9042; ibidem, t. 49, Protokół przesłuchania świadka Mirosława Polipowskiego, 10 V 2011 r., k. 9549. O kpt. M. Goszu (zwanym Katem) zob. ibidem, t. 39, Protokół przesłuchania świadka Józefa Dzikiego, 17 III 2011 r., k. 7511: „Ja zapamiętałem kpt. Gosza. Nie wiem, czy to był jego pseudonim, czy nazwisko. My na niego mówiliśmy »kat«. On robił nam często zbiórki i spotkania, podczas których straszył nas więzieniem. Mówił, że nauczą nas miłości do ojczyzny, że każdy opór zostanie stłumiony. Mówił, że stąd można trafić tylko do więzienia w razie nieposłuszeństwa”; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Jana Wolarza, 9 III 2011 r., k. 8953. O mjr. T. Małolepszym zob. ibidem, t. 7, Protokół przesłuchania świadka Mariana Chmielewskiego, 21 V 2009 r., k. 1157; ibidem, t. 7, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Borejszo, 21 V 2009 r., k. 1330v; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Müllera, 5 IV 2011 r., k. 8997–8998; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Nowakowskiego, 31 III 2011 r., k. 8887; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Szukały, 11 III 2011 r., k. 8966.

200 Ibidem, t. 17, Protokół przesłuchania świadka Romana Furmaniaka, 24 VIII 2009 r., k. 2975v (tu o dowódcy kompanii inżynieryjno-drogowej kpt. H. Rokickim); ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Adamczyka, 22 III 2011 r., k. 7707 (tu o zastępcy Rokickiego); ibidem, t. 36, Protokół przesłuchania świadka Mirosława Rochny, 7 II 2011 r., k. 6807; ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Henryka Bieńkowskiego, 23 III 2011 r., k. 8245 (w obu ostatnich zeznaniach o oficerach politycznych); ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Tadeusza Barasińskiego, 7 III 2011 r., k. 8352 (tu o dowódcy 5 kompanii pontonowej kpt. Bolesławie Łabie); ibidem, t. 39, Protokół przesłuchania świadka Zdzisława Boksy, 11 III 2011 r., k. 7542 (tu o dowódcy 8 kompanii pontonowej por. Zbigniewie Grabowskim).

201 Ibidem, t. 36, Protokół przesłuchania świadka Mirosława Rochny, 7 II 2011 r., k. 6806: „Na początku moim dowódcą był por. Baranowski. […] Zachowywał się jak prawdziwy oficer. On był według mojej oceny bardzo porządnym człowiekiem. Traktował nas jak zwykłych żołnierzy. On później został odwołany. Motywowane to było tym, że miał jakieś problemy rodzinne, jednak nieoficjalnie wszyscy wiedzieli, że to dlatego, że zachowywał się jak normalny oficer”. Podobnie wspominają por. Baranowskiego Andrzej Adamczyk (ibidem, t. 40, Wspomnienie, 29 VIII 2008 r., k. 7713) oraz T. Antkowiak (P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 70: „Miał honor oficera i traktował nas jak normalnych żołnierzy. Za swą postawę został przez przełożonych ukarany, […] odwołany ze stanowiska dowódcy kompanii i zesłany do jednostki karnej w Orzyszu”). Na temat okoliczności odwołania por. Baranowskiego z JW nr 1636 zob. OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Adamczyka, 22 III 2011 r., k. 7707; A. Adamczyk, Wspomnienia z okresu pobytu w JW nr 1636 w Chełmnie, Gdańsk, listopad 2013 r., s. 4 (kopia maszynopisu w posiadaniu autora).

202 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Jana Cieślika, 21 III 2011 r., k. 7838, 7840v.

203 Mowa m.in. o dowódcy 1 plutonu 5 kompanii pontonowej por. Leszku Żelazkiewiczu (ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Adamczyka, 22 III 2011 r., k. 7706: „Nasz kolega Józef Pintera z Bydgoszczy został pomówiony o obrażenie oficera na służbie, a Żelazkiewicz tego nie potwierdził, gdyż nie chciał fałszywie zeznawać i za to go wyrzucono dyscyplinarnie z wojska”), dowódcy 3 plutonu w 8 kompanii pontonowej ppor. Ireneuszu Stosiku (ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Zdzisława Szumskiego, 8 III 2011 r., k. 8945); dowódcy 1 drużyny w 2 plutonie 7 kompanii pontonowej kpr. Piotrze Czekaju (ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Domżałowicza, 23 III 2011 r., k. 7864v–7865) i szefie 7 kompanii pontonowej st. sierż. Zbigniewie Matusiaku (ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Jana Cieślika, 21 III 2011 r, k. 7842: „Pamiętam, że w czasie wigilii, wszedł do nas na taką prymitywną kolację wigilijną sierżant – szef naszej kompanii, który zapytał się, czy może z nami spędzić ten czas. On się bardzo w porządku zachował. W sumie to wymagało z jego strony odwagi, żeby wejść do nas na taką kolację wigilijną. On w czasie tej kolacji dzielił się z nami swymi spostrzeżeniami i powiedział, że jednostka w ogóle nie była przygotowana na te ćwiczenia, że nie miała tego w planie, że wcielenie nas do tych ćwiczeń było dla dowództwa jednostki całkowitym zaskoczeniem. […] Dla nas jego postawa była wzruszająca. On nam dawał wprost do zrozumienia, że też uważa, że celem tych ćwiczeń było to, żeby nas odizolować”).

204 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 45, List Stowarzyszenia Osób Internowanych „Chełminiacy 1982” do kapitana Zbigniewa Baranowskiego podpisany z upoważnienia przewodniczącego Józefa Pintery przez Andrzeja Adamczyka, 2 II 2008 r., k. 8726.

205 Ibidem, t. 1, S. Żabski, Wspomnienia z wojskowego obozu internowania w Chełmnie w 1982 r., grudzień 2007 r., k. 67. Por. także ibidem, t. 44, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Łukowskiego, 14 IV 2011 r., k. 8522–8523: „Celowym upokorzeniem żołnierzy było również i to, że dowódcami drużyn w ramach jednostki byli żołnierze z czynnej służby, […] gdy tymczasem żołnierzami byli dojrzali mężczyźni w wieku od 30 do 40 lat”. Wśród internowanych na poligonie w wieku między 30. a 40. rokiem życia było 167 osób (tj. ok. 56 proc. zob. aneks nr 1 do niniejszego artykułu).

206 Forsownego marszu nie wytrzymał szer. Józef Pintera, który z uwagi na kłopoty z sercem został doprowadzony do obozu poligonowego przez dwóch żołnierzy służby zasadniczej, ibidem, t. 5, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Plucińskiego, 30 IV 2009 r., k. 812; P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 86 (wspomnienie J. Pintery).

207 AIPN By, 674/13, Rozkaz dzienny nr Pf 232 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego mjr. Mariana Łuczaka, 16 XI 1982 r., k. 56 (rozkaz spisany 16 listopada dotyczy dyspozycji z 7 XI 1982 r., tj. wysłania na poligon m.in. kilku samochodów ciężarowych). Zob. także OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 39, Protokół przesłuchania świadka Józefa Dzikiego, 17 III 2011 r., k. 7511; ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Mieszkalskiego, 15 III 2011 r., k. 7437 (w obu zeznaniach mowa o dowożeniu „rezerwy” na poligon samochodami, natomiast w zamieszczonym w „Tygodniku Mazowsze” nr 37 z 16 XII 1982 r. grypsie z poligonu zawarta została informacja o pustych samochodach, bez ludzi, jadących obok osób maszerujących na Kępę Panieńską). AIPN, 2386/20834, Załącznik do informacji nr 344 szefa Zarządu WSW gen. bryg. Edwarda Poradki, 24 XII 1982 r., k. 196.

208 O wcześniejszym rozpoczęciu budowy obozu poligonowego (przed 5 listopada) wspomina w swoich zeznaniach dowództwo Zgrupowania Poligonowego, OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Mariana Jana Gosza, 10 IX 2009 r., k. 1508; ibidem, t. 5, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Murawskiego, 29 V 2009 r., k. 831. O budowie obozu poligonowego na Kępie Panieńskiej przez część „rezerwy” jeszcze przed opuszczeniem koszar zob. ibidem, t. 7, Protokół przesłuchania świadka Jana Blechewicza, 27 V 2009 r., k. 1258v; ibidem, t. 45, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Szewczyka, 11 III 2011 r., k. 8682.

209 Zdjęcia specjalnego obozu wojskowego na Kępie Panieńskiej publikuje P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 8, 9, 13 oraz 22 i 26 (pontony na Wiśle). Autorowi mimo wielu rozmów z osobami przetrzymywanymi w Chełmnie nie udało się niestety ustalić, kto jest autorem tych zdjęć.

210 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 4, Protokół przesłuchania świadka Tadeusza Małolepszego, 18 V 2009 r., k. 746; ibidem, t. 5, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Murawskiego, 29 V 2009 r., k. 831; ibidem, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Mariana Jana Gosza, 10 IX 2009 r., k. 1510; ibidem, t. 19, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Wojtaszka, 1 III 2010 r., k. 3528.

211 Ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Betlejewskiego, 14 III 2011 r., k. 7596; ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Leszka Bartoszewskiego, 21 III 2011 r., k. 7823v; ibidem, t. 44, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Łukowskiego, 14 IV 2011 r., k. 8523; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Nowakowskiego, 31 III 2011 r., k. 8888 (i w wielu innych zeznaniach).

212 Zob. także ibidem, t. 20, Protokół przesłuchania świadka Krzysztofa Łozińskiego, 1 III 2010 r., k. 3619; ibidem, Protokół przesłuchania świadka Krzysztofa Urbanowskiego, 11 III 2010 r., k. 3708; ibidem, t. 21, Protokół przesłuchania świadka Bogusława Kaczmarczyka, 5 III 2010 r., k. 3923v.

213 Ibidem, t. 20, Protokół przesłuchania świadka dowódcy 1 drużyny 1 plutonu 8 kompanii pontonowej Stanisława Bykowskiego, 11 III 2010 r., k. 3704.

214 Mowa o dowódcy 2 drużyny w 2 plutonie 6 kompanii pontonowej kpr. Zbigniewie Araminowiczu zarejestrowanym jako TW ps. „Janek” 29 X 1982 r. przez Wydział WSW Rejon w Szczecinie (nr rej. 58855), dowódcy 2 drużyny w 1 plutonie 5 kompanii pontonowej kpr. Lechu Sendzie zarejestrowanym jako TW ps. „Dziubek” 2 VIII 1982 r. przez Oddział WSW w Toruniu (nr rej. 58 494), dowódcy 1 drużyny w 3 plutonie 7 kompanii pontonowej kpr. Henryku Marczewskim zarejestrowanym jako TW ps. „Jola” 9 XI 1982 r. przez Oddział WSW w Toruniu (nr rej 58 932) oraz dowódcy 1 plutonu w 8 kompanii pontonowej ppor. Władysławie Zdanowskim zarejestrowanym jako TW ps. „Komputer” 2 XI 1982 r. przez Oddział WSW w Toruniu (nr rej. 58 873) – jak ustalono na podstawie wypisów ewidencyjnych (z kartotek MON, centralnego rejestru współpracowników Zarządu WSW POW i kartoteki Biura „C” MSW) zebranych przez prok. M. Górę w czasie śledztwa OKŚZpNP IPN w Gdańsku (ibidem, t. 54, k. 10 550–10 551; ibidem, t. 57, k. 11 088–11 089; ibidem, t. 60, k. 11 605–11 607). Por. także: ibidem, t. 34, Zapis ewidencyjny agentury rejestrowanej w okresie od listopada 1982 do lutego 1983 r. przez Oddział WSW w Toruniu, k. 6515–6517; AIPN Bi, 0014/153, Karta osobowa i deklaracja współpracy TW ps. „Janek” (Zbigniew Araminowicz); zestawienie tabelaryczne zamieszczone w dalszej części artykułu.

215 O agenturze ulokowanej w namiotach wywodzącej się spośród „rezerwy” wspominają sami internowani (OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 7, Protokół przesłuchania świadka Witolda Amiłowskiego, 25 V 2009 r., k. 1354; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Janusza Drążka, 11 IV 2011 r., k. 8931; ibidem, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Szukały, 11 III 2011 r., k. 8965), zawodowa kadra oddelegowana do szkolenia (ibidem, t. 51, Protokół przesłuchania świadka Leszka Żelazkiewicza, 21 VI 2011 r., k. 10 125) i przedstawiciele dowództwa poligonowego (ibidem, t. 5, Protokół przesłuchania świadka Mariana Gosza, 10 IX 2009 r., k. 1509: „W każdym namiocie służba WSW lub SB miała swojego człowieka”). W przypadku tych dwu ostatnich należy jednak zachować duży dystans w kwestii prezentowanej skali zjawiska. W sprawie nazwisk konkretnych osób, dat ich werbunków i pseudonimów zob. zestawienie tabelaryczne zamieszczone w dalszej części artykułu.

216 W namiocie ambulatoryjnym na poligonie funkcjonował jedynie punkt przyjęć z apteczką do badania chorych, obsługiwany przez stałego sanitariusza i dojeżdżających z jednostki lekarzy (przeważnie Marka Andruszkiewicza i Mirosława Badowca). Stąd badani w razie zalecenia byli kierowani na izbę chorych do JW nr 1636, ibidem, t. 9, Protokół przesłuchania świadka Mirosława Badowca, 12 X 2009 r., k. 1798–1799; ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Marka Dariusza Andruszkiewicza, 19 XI 2009, k. 1982; ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Romana Oberdy, 19 XI 2009 r., k. 1986–1987 (Oberda jako szef izby chorych był odpowiedzialny za jej zabezpieczenie gospodarcze i żywieniowe).

217 Ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Henryka Dettlaffa, 10 III 2011 r., k. 7694; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Grossa, 15 III 2011 r., k. 8173.

218 Dowódca 8 kompanii pontonowej por. Zbigniew Grabowski przyznał, iż „utrzymywanie kontaktów z oficerem kontrwywiadu należało do obowiązków dowódcy kompanii”, ibidem, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Grabowskiego, 10 IX 2009 r., k. 1516. Zob. także ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Edmunda Romana Kopaczewskiego, 20 X 2009 r., k. 1876; ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania świadka Jana Rozmusa, 20 XI 2009 r., k. 2010; ibidem, t. 51, Protokół przesłuchania świadka Leszka Żelazkiewicza, 21 VI 2011 r., k. 10 125.

219 Jeden z internowanych na Kępie Panieńskiej – Janusz Martynow – podaje, iż nawet połowa wcielonych „rezerwistów” jednocześnie chorowała z zimna, ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Janusza Martynowa, 17 III 2011 r., k. 7790. Z kolei Jan Cieślik przyznał, iż zachorowalność w jego kompanii sięgała w jednym czasie nawet 70 proc., ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Jana Cieślika, 21 III 2011 r., k. 7841v. W świetle zeznań lekarza w JW nr 1636 Mirosława Badowca, który zwracał uwagę na konieczność dowożenia „rezerwistów” z Kępy Panieńskiej do szpitala w Grudziądzu samochodem Star nawet trzy razy w tygodniu „z uwagi na dużą ilość wymagających konsultacji”, podane przez Martynowa i Cieślika szacunki przedstawiają się bardzo prawdopodobnie, ibidem, t. 9, Protokół przesłuchania świadka Mirosława Badowca, 12 X 2009 r., k. 1798. O zakazie sznurowania wejść do namiotów zob. ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Müllera, 5 IV 2011 r., k. 8997. Sprawa wpływu warunków bytowych panujących na poligonie na Kępie Panieńskiej na stan zdrowia internowanych w JW nr 1636 powinna się stać przedmiotem osobnego opracowania uwzględniającego również warunki pobytu i sposób traktowania „chełminiaków” na izbie chorych na terenie jednostki oraz w okolicznych szpitalach, tj. w Grudziądzu i w Chełmnie.

220 Ibidem, t. 51, Protokół przesłuchania świadka Leszka Żelazkiewicza, 21 VI 2011 r., k. 10 125.

221 Ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Nowakowskiego, 31 III 2011 r., k. 8888.

222 Ibidem, t. 7, Protokół przesłuchania świadka Adama Gęgotka, 20 V 2009 r., k. 1133; ibidem, t. 17, Protokół przesłuchania świadka Romana Furmaniaka, 24 VIII 2009 r., k. 2975v; ibidem, t. 39, Protokół przesłuchania świadka Zdzisława Boksy, 11 III 2011 r., k. 7542; ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Janusza Martynowa, 17 III 2011 r., k. 7790; ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Jana Cieślika, 21 III 2011 r., k. 7840v; ibidem, t. 47, Protokół przesłuchania świadka Romana Pączka, 19 IV 2011 r., k. 9003; ibidem, t. 47, Protokół przesłuchania świadka Sławoja Kiginy, 21 IV 2011 r., k. 9035.

223 Ibidem, t. 45, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Szewczyka, 11 III 2011 r., k. 8682.

224 Ibidem.

225 Ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Fąsa, 28 III 2011 r., k. 8217.

226 Ibidem, t. 58, S. Żabski, Wspomnienia z wojskowego obozu internowania w Chełmnie w 1982 r., grudzień 2007 r., k. 11 246.

227 Ibidem, t. 5, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Murawskiego, 29 V 2009 r., k. 831; ibidem, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Mariana Jana Gosza, 10 IX 2009 r., k. 1509; ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Chodynickiego, 12 X 2009 r., k. 1810; ibidem, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Grabowskiego, 10 IX 2009 r., k. 1515.

228 Ibidem, t. 7, Wspomnienie Adama Nowaka, 20 V 2008 r., k. 1267; ibidem, t. 39, Protokół przesłuchania świadka Jana Stasiaka, 17 III 2011 r., k. 7582: „Wał powodziowy patrolowały specjalne patrole, które wyposażone były w broń ostrą i amunicję. Patrole zobowiązane były użyć tej broni i amunicji wobec osób, które usiłowały opuścić rejon zgrupowania”; ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Domżałowicza, 23 III 2011 r., k. 7866v: „Byliśmy ostrzegani, żeby nie próbować uciekać, gdyż ci żołnierze, którzy mają broń, mogą jej użyć bez ostrzeżenia. Tak ostrzegali nas na porannym apelu”. Zeznający w śledztwie prowadzonym przez OKŚZpNP IPN w Gdańsku nie potrafili sprecyzować jednostki, która miała pełnić wartę z ostrą bronią na wale (często pojawia się tu domysł, iż byli to żołnierze WSW). O uzbrojonych patrolach na wale zob. ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Janusza Martynowa, 17 III 2011 r., k. 7790v; ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Jana Cieślika, 21 III 2011 r., k. 7841; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Romana Kuropatwy, 1 IV 2011 r., k. 8044; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Klamanna, 21 III 2011 r., k. 8200; ibidem, t. 44, Protokół przesłuchania świadka Ludwika Jurkowskiego, 25 III 2011 r., k. 8467; ibidem, t. 45, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Stykucia, 9 III 2011 r., k. 8668; ibidem, t. 45, Protokół przesłuchania świadka Kazimierza Tuska, 29 III 2011 r., k. 8706; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Kazimierza Szczepańskiego, 6 III 2011 r., k. 8943; ibidem, t. 49, Protokół przesłuchania świadka Mirosława Polipowskiego, 10 V 20111 r., k. 9548.

229 Zob. protokoły przesłuchań świadków zeznających w śledztwie OKŚZpNP w Gdańsku, którzy warunki socjalno-bytowe panujące na poligonie uważają za bardzo dobre (ewentualnie „normalne, standardowe”), niewydanie broni osobom wysłanym na poligon tłumaczą niepamięcią, brakiem takiej potrzeby czy nawet dbaniem o zapewnienie bezpieczeństwa wcielonym. Oficjalnie, część z ówczesnej kadry nie dopuszcza również myśli, iż powołania na ćwiczenia rezerwy mogły mieć charakter polityczny i wiązać się z reprezentowaną w tamtym czasie postawą antyreżimową (takie zdanie w świetle ujawnionych dokumentów reprezentuje jednak już obecnie mniejszość). Rezerwiści mieli być traktowani standardowo, „tak jak każda inna grupa rezerwy”, a ćwiczenia na Kępie Panieńskiej miały mieć rzekomo na celu szkolenie w zakresie „minowania, profilowania dróg, umiejętności budowy mostów pontonowych” itp. Zob. ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Chodynickiego, 12 X 2009 r., k. 1808–1811; ibidem, t. 11, Protokół przesłuchania świadka Mariana Łuczaka, 24 XI 2011 r., k. 2061–2063; ibidem, t. 4, Protokół przesłuchania świadka Tadeusza Małolepszego, 18 V 2009 r., k. 745–746; ibidem, t. 5, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Murawskiego, 29 V 2009 r., k. 831; ibidem, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Mariana Jana Gosza, 10 IX 2009 r., k. 1508–1511. Sprawa przedstawiania przyczyn, przebiegu i warunków szkolenia „rezerwy” wcielonej jesienią 1982 r. do JW nr 1636 z punktu widzenia osób odpowiedzialnych za przeprowadzenie tej operacji powinna stać się przedmiotem osobnego opracowania uwzględniającego materiał zebrany przez prok. M. Górę w czasie śledztwa. Zeznania ówczesnej kadry pozwalają bowiem na wyszczególnienie różnych strategii unikania odpowiedzialności za udział w tej formie represjonowania podziemia solidarnościowego w stanie wojennym.

230 Kryptonim „Jesień 1982” odnoszony do przeprowadzonego wówczas poboru pojawia się m.in. w rozkazach dziennych mjr. Mariana Łuczaka, dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, AIPN By, 674/13, Rozkaz dzienny nr Pf 246 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 3 XII 1982 r., k. 140; ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 252 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 13 XII 1982 r., k. 188. Ma on jednak znaczenie neutralne. Nie należy go wiązać ze spotykanym niekiedy w literaturze kryptonimem operacyjnym, rzekomo nadanym akcji wcielenia „ekstremy solidarnościowej” do wojska na ćwiczenia „rezerwy” (tak np. T. Chinciński, Ekstrema w obozie..., s. 56; K. Osiński, Zarys dziejów..., s. 108; J. Pintera, Specjalne Obozy Wojskowe..., cz. I, s. 7). Sam również wcześniej uznałem wspomniany kryptonim za nadany specjalnej akcji, M. Szymaniak, Służba Bezpieczeństwa przeciwko bydgoskiej „Solidarności”. Taktyka działania – struktury – funkcjonariusze (1980–1982) [w:] Szkice z dziejów NSZZ „Solidarność” na Pomorzu Nadwiślańskim i Kujawach, red. I. Hałagida, Bydgoszcz–Gdańsk 2012, s. 131.

231 Mowa o typowaniu poszczególnych osób przez SB, sporządzaniu przez WKU kart powołania na podstawie list układanych w KW MO, błyskawicznej akcji przeprowadzenia nieplanowanego wcześniej poboru, upokarzająco-zastraszającym sposobie przeprowadzenia wcielenia, zatrzymywaniu w jednostce osób niemogących z powodów zdrowotnych brać udziału w szkoleniu, zakładaniu podsłuchów w koszarach JW nr 1636, perlustracji korespondencji i agenturalnym („kontrwywiadowczym”) zabezpieczeniu poligonu przez WSW itd.

232 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 44, Protokół przesłuchania świadka Włodzimierza Koprowskiego, 24 III 2011 r., k. 8436.

233 Ibidem, t. 39, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Rajmunda Życzycy, 10 III 2011 r., k. 7408; ibidem, t. 48, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Andrearczyka, 5 IV 2011 r., k. 9391: „Szkolenie było bardzo rygorystyczne, intensywne, kopaliśmy bezsensowne rowy. Nie było żadnych zajęć z bronią ani dynamitem, mimo że to było moje szkolenie saperskie. Fakt ten świadczy tak naprawdę o parodii szkolenia i rzeczywistym jego motywie dokuczenia niższemu szczeblowi »Solidarności«”.

234 Ibidem, t. 9, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Czerniela, 18 IX 2009 r., k. 1705; ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Marka Cabaja, 21 III 2011 r., k. 7757; ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Bogusława Krzysztoforskiego, 23 III 2011 r., k. 7887; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Grossa, 15 III 2011 r., k. 8172; ibidem, t. 58, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Żabskiego, 8 IX 2011 r., k. 11 233.

235 Ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Müllera, 5 IV 2011 r., k. 8997.

236 Ibidem, t. 7, Protokół przesłuchania świadka Adama Gęgotka, 20 V 2009 r., k. 1132v; ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Michalczuka, 24 III 2011 r., k. 7773: „Nie było tam żadnych szkoleń typowo wojskowych. […] Gdy mieszkaliśmy w namiotach nad Wisłą, to wtedy przywieźli pontony i kazali nam je składać i rozkładać. To działo się wszystko na wodzie. Ja i wielu kolegów nigdy nie mieliśmy styczności z pontonami i nie przeszliśmy żadnego przeszkolenia w tym zakresie. W ogóle praca przy tych pontonach była niebezpieczna, gdyż odbywała się na rzece. Bez przeszkolenia było bardzo trudno skręcić taki ponton”.

237 Ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Henryka Dettlaffa, 10 III 2011 r., k. 7695.

238 Ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Michalczuka, 24 III 2011 r., k. 7773.

239 Ibidem, t. 45, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Stykucia, 9 III 2011 r., k. 8668.

240 Na temat daty rozpoczęcia spływu do Kwidzyna i kompanii rezerwy, z których skompletowana została obsada grupy „rezerwistów” wysłanych na poligon rakowicki zob. AIPN By, 674/12, Rozkaz dzienny nr Pf 250 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego mjr Mariana Łuczaka, 9 XII 1982 r., k. 174 i 175. Spływ rozpoczął się ok. 4.00 rano i zakończył ok. 19.00. Czas trwania całego pobytu określił mjr E. Murawski w zeznaniu przed prokuratorem IPN, OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 5, Protokół przesłuchania świadka E. Murawskiego, 29 V 2009 r., k. 831.

241 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 45, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Szewczyka, 11 III 2011 r., k. 8683; Z. Szewczyk, Wspomnienie z pobytu na poligonie wodnym w Rakowicach pod Kwidzynem 10–24 XII 1982 r., Sopot, marzec 2016 r., s. 1–4 (rękopis w posiadaniu autora).

242 Z. Szewczyk, Wspomnienie z pobytu na poligonie wodnym w Rakowicach pod Kwidzynem 10–24 XII 1982 r. Sopot, marzec 2016 r., s. 1–4 (rękopis w posiadaniu autora).

243 S. Fąs, Moje wspomnienia z wojskowego obozu „rezerwy” w Chełmnie w 1982 r., Gdańsk, marzec–kwiecień 2016 r., s. 17a–18 (oryginał rękopisu w posiadaniu autora).

244 Z. Szewczyk, Krótkie wspomnienie z obozu w Chełmnie, Sopot, grudzień 2007 r., s. 7–8; idem, Wspomnienie z pobytu na poligonie w Rakowicach pod Kwidzynem 10–24 XII 1982 r., Sopot, marzec 2016 r., s. 2–4.

245 W czasie pracy nad niniejszym artykułem nie udało mi się niestety dotrzeć do dokumentacji wojskowej zawierającej imienny skład wszystkich osób, które spędziły dwa tygodnie w bazie rakowickiej. Podstawową bazą źródłową w tej mierze pozostają więc wspomnienia „chełminiaków”. Przybliżoną liczbę przetransportowanych – ok. 30 – podaje w swoich wspomnieniach Henryk Oleszkiewicz, P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 54. O swoim pobycie pod Kwidzynem wspominają również Leszek Olszewski i Janusz Quaas, ibidem, s. 38 i 57. Oprócz wymienionych, na podstawie zeznań świadków złożonych w śledztwie IPN, wiadomo, że razem z nimi na poligon pod Kwidzynem zostali także wysłani m.in.: Zbigniew Bajak, Kazimierz Burzyński, Stanisław Fąs, Grzegorz Klim, Jan Michalczyk, Marek Noga, Zbigniew Stykuć, Zbigniew Szewczyk, Ignacy Wrzesiński, Mieczysław Zieliński i inni. Listę tę uzupełnił w ostatnim czasie Z. Szewczyk, który wskazał jeszcze na: Sławomira Bartczaka, Andrzeja Betlejewskiego, Jana Blechewicza, Bogusława Daniela, Romana Furmaniaka, Krzysztofa Garbacza, Zbigniewa Krawczyka, Zbigniewa Kumora, Marka Otto, Wiesława Skręciaka-Lewandowskiego, Romana Szczukiewicza, Pawła Szmidta, Marka Wojtasika, Wiesława Wróblewskiego (wszyscy z kompanii inżynieryjno-drogowej). Spośród kadry zawodowej w spływie brał udział m.in. dowódca 2 plutonu 8 kompanii pontonowej ppor. Ryszard Jasik (OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Jasika, 19 X 2009 r., k. 1855) i dowódca 3 drużyny w 1 plutonie kompanii inżynieryjno-drogowej kpr. Andrzej Macur (ibidem, t. 21, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Macura, 16 III 2010 r., k. 3816).

246 Szef Sztabu Zgrupowania Poligonowego na Kępie Panieńskiej kpt. Marian Gosz relacjonuje przebieg odwiedzin tak, jakby dotyczyły one osoby osadzonej w więzieniu: „Odwiedziny rezerwistów odbywały się w jednostce wojskowej. Była informacja telefoniczna do oficera dyżurnego ze zgrupowania, że w jednostce czeka osoba na widzenie z konkretnym rezerwistą. Odwiedziny odbywały się w sali odwiedzin w obecności dyżurnego izby odwiedzin. Jego zadaniem było słuchanie, o czym rozmawiają żołnierze z odwiedzającymi. Osoba odwiedzająca była dokładnie sprawdzana na biurze przepustek. Odwiedziny odbywały się tylko w dni wyznaczone”, ibidem, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Mariana Gosza, 10 IX 2009 r., k. 1510. Osoby internowane w JW nr 1636 podobnie wspominają przebieg odwiedzin, zwracając uwagę na ich bardzo krótki czas (15–20 min), brak możliwości swobodnej rozmowy, zagrożenie natychmiastowym zakończeniem długo wyczekiwanego spotkania w wypadku poruszenia tematu warunków panujących na poligonie. Poza tym zawierają one również informacje o celowym przedłużaniu momentu spotkania i przetrzymywaniu odwiedzających rodzin przed jednostką na mrozie do chwili odwlekanego dowiezienia „rezerwisty” z poligonu. Po spotkaniu przeprowadzano upokarzającą rewizję osobistą, ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Józefa Papskiego, 21 III 2011 r., k. 8144; ibidem, t.  46, Protokół przesłuchania świadka Leszka Jaworskiego, 15 III 2011 r., k. 8972. Część osób wcielonych dowiadywała się w późniejszym czasie, iż zdarzały się wypadki odmowy widzenia, o których odwiedzających informowano na miejscu, nierzadko po bardzo długiej podróży z odległych części kraju, ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Romana Kuropatwy, 1 IV 2011 r., k. 8044; ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Klemensa Bielińskiego, 22 III 2011 r., k. 8234; ibidem, t. 58, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Tomaszewskiego, 25 VII 2011 r., k. 11267v. Zdarzały się także wypadki, iż daną osobę informowano na poligonie, iż odmawia się jej widzenia z czekającą w jednostce bliską osobą, ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Henryka Dettlaffa, 10 III 2011 r., k. 7695. Wśród „chełminiaków” byli również tacy, którzy podczas całego okresu pobytu w Chełmnie nie mieli ani razu odwiedzin, ibidem, t. 44, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Łukowskiego, 14 IV 2011 r., k. 8523v. Tadeuszowi Barasińskiemu utkwiły z kolei w pamięci słowa skierowane po widzeniu do jego syna: „obyś ty był mądrzejszy od starego” (idem, Moje wspomnienia z opozycji antykomunistycznej, Lębork, styczeń 2008 r., s. 2, kopia w posiadaniu autora). Sprawa odwiedzin internowanych w JW nr 1636 powinna stać się przedmiotem bardziej szczegółowego ujęcia (organizacja, przebieg, szykany).

247 Była już o tym mowa nieco wcześniej (zob. przypisy 160–161 i odpowiadający im fragment tekstu). Zob. także OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Eugeniusza Pałysa, 2 III 2011 r., k. 8332: „Pytali mnie się, czy umiem pływać, ja powiedziałem, że nie, to oni wtedy powiedzieli, że Wisła jest blisko i mnie nauczą”; ibidem, t. 7, Wspomnienie Adama Nowaka, 20 V 2008 r., k. 1267: „Nasz polityczny i inni oficerowie przesłuchiwali mnie kilka razy w tygodniu, próbując nakłonić do współpracy, mówiąc, że jeżeli nie będę współpracował, to może stać się mojej rodzinie krzywda”. Tego typu groźby są przywoływane w zeznaniach świadków składanych w śledztwie IPN stosunkowo często.

248 W zeznaniu Piotra Paczkowskiego (ibidem, 11 III 2011 r., k. 7395) pojawia się informacja o dotarciu Krzysztofa Szeglowskiego (zapewne zaraz po wcześniejszym zwolnieniu z obozu – 3 XII 1982 r.) do proboszcza parafii pw. Wniebowzięcia NMP w Chełmnie ks. Jana Kujaczyńskiego z informacją o tym, co się dzieje w obozie i kim są przetrzymywane w nim osoby. Ksiądz Kujaczyński ogłaszając to na kazaniu, poprosił o pomoc dla „chełminiaków”. Z kolei Tadeusz Antkowiak wskazuje na Henryka Załogę jako osobę, która w czasie pobytu w jednostce dotarła do ks. Kujaczyńskiego, idem, Wspomnienia z pobytu w JW 1636 w Chełmnie w okresie 5 XI 1982 – 3 II 1983 r., Bydgoszcz, lipiec 2007 r., s. 2.

249 W jednym z zeznań jest m.in. mowa o oficjalnym zakazie opisywania w korespondencji tego, co się dzieje w obozie na Kępie Panieńskiej pod groźbą sankcji karnych (3 lata więzienia), OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/2k, t. 38, Protokół przesłuchania świadka Piotra Paczkowskiego, 11 III 2011 r., k. 7393.

250 O urządzaniu takich przeszukań „pod pozorem sprawdzenia porządku w namiotach” zeznawał przed prokuratorem IPN m.in. kpt. Marian Gosz (ówczesny szef Sztabu Zgrupowania Poligonowego), ibidem, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Mariana Jana Gosza, 10 IX 2009 r., k. 1509. Ten fakt potwierdza wielu internowanych na poligonie na Kępie Panieńskiej, zob. ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Janusza Martynowa, 17 III 2011 r., k. 7791v; ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Jana Cieślika, 21 IIII 2011 r., k. 7839v; ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Grzegorza Rakowskiego, 25 III 2011  r., k. 7892–7892v; ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Henryka Bieńkowskiego, 23 III 2011 r., k. 8245; ibidem, t. 44, Protokół przesłuchania świadka Włodzimierza Koprowskiego, 24 III 2011 r., k. 8436; ibidem, t. 44, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Łukowskiego, 14 IV 2011 r., k. 8523; ibidem, t. 48, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Kwiatkowskiego, 6 V 2011 r., k. 9376: „Przeszukania miały miejsce i na poligonie, i później w koszarach. Robiono to kilkanaście razy, zawsze pod naszą nieobecność. Były to dyskretne przeszukania, widać było, że ktoś czegoś szukał, łóżka i posłania były w nieładzie. W naszej obecności nie stosowano takich metod. Szukano emblematów »Solidarności« i ulotek”. O tajnych przeszukaniach namiotów także w innych protokołach przesłuchań z tegoż śledztwa.

251 Ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Klamanna, 21 III 2011 r., k. 8200; ibidem, t. 60, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Mackiewicza, 7 X 2011 r., k. 11 691.

252 Ibidem, t. 38, Protokół przesłuchania świadka Piotra Paczkowskiego, 11 III 2011 r., k. 7396: „Małolepszy – zastępca [szefa Zgrupowania Poligonowego – M.Sz.] ds. politycznych powiedział do nas na apelu, że jak będziemy uciekać, to oni – wartownicy – będą do nas strzelać, bo jest stan wojenny i mają takie prawo”; ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Eugeniusza Pałysa, 2 III 2011 r., k. 8332: „Nie mogliśmy się oddalać, bo grozili otwarciem ognia”; ibidem, t. 45, Protokół przesłuchania Edwarda Szczygła, 9 III 2011 r., k. 8674 (dalsza dokumentacja wyżej, w przypisie 228); T. Antkowiak, Wspomnienia z pobytu w JW 1636 w Chełmnie w okresie 5 XI 1982 – 3 II 1983 r., Bydgoszcz, lipiec 2007 r., s. 6: „podnosiliśmy głośno sprawę, że jesteśmy więźniami, a uzbrojeni wartownicy to straż więzienna w mundurach LWP”.

253 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Czuczeło, 9 III 2011 r., k. 7678: „Na apelu mjr Małolepszy przeważnie straszył karami więzienia za nieprzestrzeganie regulaminu wojskowego”; ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Janusza Martynowa, 17 III 2011 r., k. 7790v: „Apel był codziennie. Na apelu zastępca dowódcy do spraw politycznych codziennie czytał jakieś paragrafy, za co i na ile możemy być ukarani”; ibidem, t. 60, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Mackiewicza, 7 X 2011 r., k. 11 691: „Na apelach wojskowych informowano nas, że mamy dostosowywać się do poleceń służbowych, w przeciwnym [...] razie będziemy karani karą śmierci”.

254 Spotkanie, o którym mowa, miało miejsce tuż przed powrotem „rezerwistów” z poligonu do koszar – 23 XII 1982 r., AIPN, 2386/20834, Informacja nr 345 szefa WSW do ministra obrony narodowej, 27  XII 1982 r., k. 204. Wspominają je w swoich zeznaniach niektórzy powołani na „ćwiczenia”, OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 6, Protokół przesłuchania świadka Wiesława Rybickiego, k. 1149v; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Józefa Papskiego, 21 III 2011 r., k. 8143; ibidem, t. 48, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Kwiatkowskiego, 6 V 2011 r., k. 9376. Zob. także: ibidem, t. 58, S. Żabski, Wspomnienia z wojskowego obozu internowania w Chełmnie w 1982 r., Szczecinek, grudzień 2007 r., s. 6.

255 S. Fąs, Moje wspomnienia z wojskowego obozu „rezerwy” w Chełmnie w 1982 r., Gdańsk, marzec–kwiecień 2016 r., s. 10 (oryginał w posiadaniu autora): „Pozwalano nam czasem odpalić kozę, cudowny piecyk radzieckiej myśli technicznej. Trzeba było go pilnować. Wystarczyła chwila nieuwagi przy eksploatacji tego cudu technicznego, a namiot by spłonął. Wystarczyła minuta i z namiotu pozostałyby tylko stelaże. Trudno pomyśleć, co by było, gdybyśmy znajdowali się w środku. Piszę o tym dlatego, że widziałem, jak zapalił się namiot gospodarczy kuchni. Widok był makabryczny”. Pożar tego namiotu miał miejsce na poligonie rakowickim, zob. H. Oleszkiewicz, Internowali mnie do Chełmna nad Wisłą, Tolkmicko, kwiecień 2007 r., s. 4, 5; Z. Szewczyk, Wspomnienie z pobytu na poligonie w Rakowicach pod Kwidzynem 10–24 XII 1982 r., Sopot, marzec 2016 r., s. 4 (kopie w posiadaniu autora).

256 S. Fąs, Moje wspomnienia z wojskowego obozu „rezerwy” w Chełmnie w 1982 r., Gdańsk, marzec–kwiecień 2016 r., s. 18a: „Od rana do wieczora konserwacja elementów mostu pontonowego: szlifowanie od rdzy, płukanie, czyszczenie w ropie. Żadnego zabezpieczenia na dłonie (myślę o maściach, czy nawet rękawicach). […] Wszystko to gołymi rękami”.

257 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 42, Protokół przesłuchania Andrzeja Klamanna, 21 III 2011 r., k. 8200: „Za pomocą saperek wojskowych i szpadli musieliśmy wykopywać doły w zmarzniętej ziemi, na której rosła trzcina, następnie tam umieszczać miny i wszystko na powrót zakopywać. Potem oczywiście należało jeszcze raz wszystko odkopać, wyjąć miny, je oczyścić, a doły zakopać. Było to według mnie bezsensowne i sprowadzało się do wyniszczenia fizycznego i psychicznego człowieka. Te czynności nie miały sensu i były irracjonalne. Wszystko to działo się w okresie zimowym, gdy ziemia była zamarznięta, a wykopywanie tych dołów wymagało dużego wysiłku fizycznego. Tego typu działania odbywały się wielokrotnie, niemal codziennie. Potem było czyszczenie tych saperek, łopat i szpadli. To była nasza »broń«”; ibidem, t. 60, Protokół przesłuchania świadka Jana Wołczyńskiego, 12 X 2011 r., k. 11 721: „Po apelach i śniadaniu szliśmy do jakiegoś miejsca i grabiliśmy las z liści, gałęzi albo kopaliśmy doły, a inni zasypywali te doły”. O wyczerpujących, wielogodzinnych i codziennie przeprowadzanych ćwiczeniach zeznają w śledztwie IPN także przedstawiciele kadry zawodowej oddelegowanej do przeszkolenia rezerwy, zob. ibidem, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Mariana Jana Gosza, 10 IX 2009 r., k. 1508; ibidem, t. 9, Protokół przesłuchania świadka Ireneusza Franciszka Stosika, 2 X 2009 r., k. 1742: „Zajęcia z rezerwistami trwały od poniedziałku do piątku w wymiarze 10 godzin (7 godzin do obiadu i 3 po obiedzie). W soboty i niedziele zajęcia trwały 8 godzin. Ja po tych trzech miesiącach ćwiczeń miałem dosyć wojska i wątpliwości, czy dalej służyć”.

258 Ibidem, t. 7, Wspomnienie Adama Nowaka, 20 V 2008 r., k. 1267; ibidem, t. 38, Protokół przesłuchania świadka Piotra Paczkowskiego, 11 III 2011 r., k. 7393; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Jana Grzelki, 17 III 2011 r., k. 8184; ibidem, t. 58, S. Żabski, Wspomnienia z wojskowego obozu internowania w Chełmnie w 1982 r., Szczecinek, grudzień 2007 r., k. 11 244; ibidem, t. 59, Protokół przesłuchania świadka Wiesława Kalinowskiego, 7 X 2011 r., k. 11 498.

259 Ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania Zbigniewa Michalczuka, 24 III 2011 r., k. 7773; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Klamanna, 21 III 2011 r., k. 8200; ibidem, t. 50, Protokół przesłuchania świadka Mieczysława Bulaka, b.d.

260 Jej zdjęcie zostało opublikowane w książce P. Pawłowskiego, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 15.

261 Ibidem, s. 34, 47, 70.

262 Odbywały się one 1 lub 2 razy w tygodniu i trwały ok. 2 godzin, OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 4, Protokół zeznania świadka Tadeusza Małolepszego, 18 V 2009 r., k. 746.

263 Odbywały się one prawie codziennie, poza tym zastępcy dowódców ds. politycznych prowadzili agitację propagandową także na codziennych apelach kompanijnych, ibidem. Por. także zeznania złożone w śledztwie IPN przez wszystkich zastępców dowódców kompanii ds. politycznych. Wynika z nich, że traktowali oni swoje zadania jako „rutynowe wygłaszanie wykładów na określony temat”, „prowadzenie zajęć z historii Polski ogólnie pojętej”, „organizowanie dyskusji na tematy polityczne szeroko rozumiane” itp., ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Bogdana Szulca, 18 XI 2009 r., k. 1975–1976; ibidem, t. 38, Protokół przesłuchania świadka Waldemara Walczaka, 7 III 2011 r., k. 7339–7341; ibidem, t. 51, Protokół przesłuchania świadka Tadeusza Dąbrowskiego, 13 VI 2011 r., k. 10 135–10 136; ibidem, t. 51, Protokół przesłuchania świadka Waldemara Konwerskiego, 26 V 2011 r., k. 9831–9833; ibidem, t. 56, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Kozła, 26 VIII 2011 r., k. 10 971v–10 973.

264 W okresie od listopada 1982 do lutego 1983 r. zastosowano je za różnego rodzaju „wykroczenia dyscyplinarne” i „nieregulaminowe zachowanie” wobec przynajmniej 13 osób, w tym wobec trzech miało miejsce osadzenie w areszcie śledczym poza jednostką w związku z zarzutami prokuratorskimi dotyczącymi działalności opozycyjnej w okresie sprzed wcielenia do JW nr 1636. Zob. aneks nr 1 przypis 7 oraz aneks nr 2.

265 Wielu z internowanych na Kępie Panieńskiej podkreśla, iż znieważanie rezerwy słowami wulgarnymi było normą, OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 34, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Ząbka, 10 XI 2010 r., k. 6595; ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Bogusława Krzysztoforskiego, 23 III 2011 r., k. 7884–7884v i n. Poza niewyszukanymi prymitywnymi obelgami charakterystycznymi dla środowisk z marginesu społecznego „byliśmy wyzywani codziennie słowami obelżywymi typu »chuje«, »zasrańcy«, »zera«, »minus pięć«, »szmaciarze«, »skurwysyny« i inne podobne”, ibidem, t. 44, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Łukowskiego, 14 IV 2011 r., k. 8522v. Przybierały one także formę wulgarnego drwienia z przekonań politycznych: „Zachciało się wam Ameryki, wy skurwysyny z »Solidarności«” (ibidem, t. 7, Protokół przesłuchania świadka Adama Gęgotka, 20 V 2009 r., k. 1132v) i ubliżania członkom rodzin: „Oni mnie strasznie wyzywali, to się w głowie nie mieści. Wyzywali żonę, matkę, strasznie mnie zgnoili, ja tego nie zapomnę” (ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Eugeniusza Pałysa, 2 III 2011 r., k. 8332). Sprawa wulgarnych wyzwisk kierowanych pod adresem „rezerwistów” pojawia się w wielu innych zeznaniach świadków, w tym m.in.: Zbigniewa Bajaka, Jerzego Bratkowskiego, Józefa Dzikiego, Romana Furmaniaka, Leszka Jaworskiego, Sławoja Kiginy, Tadeusza Mackiewicza, Leszka Matulki, Marka Nogi, Adama Nowaka, Jerzego Nowickiego, Piotra Paczkowskiego, Sławomira Piątkowskiego, Jarosława Porwickiego, Edmunda Sikory, Waldemara Szczepańskiego, Stanisława Szukały, Tadeusza Szymańskiego, Leszka Wojciechowskiego, Władysława Żydonika i innych.

266 W zeznaniach internowanych pojawiają się wręcz szokujące przykłady tego typu prowokacyjnych zachowań części kadry. Dotyczą one bardzo wulgarnych określeń i działań znieważających Najświętszą Marię Pannę (ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Władysława Etca, 7 IV 2011 r., k. 8313), Ojca Świętego Jana Pawła II (ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Marka Cabaja, 21 III 2011 r., k. 7756) oraz symbole religijne: „Gdy wszedł na salę w czasie Wigilii oficer, wziął ten krzyż przez gazetę – zdjął ze ściany – i połamał na naszych oczach” (ibidem, t. 39, Protokół przesłuchania Jerzego Życzycy, 10 III 2011 r., k. 7408). Zob. też ibidem, t. 47, S. Kigina, Moje internowanie (wspomnienie), 2005, k. 9039.

267 Ibidem, t. 47, Protokół przesłuchania świadka Sławoja Kiginy, 21 IV 2011 r., k. 9034.

268 Ibidem, t. 7, Protokół przesłuchania świadka Jana Blechewicza, 21 V 2009 r., k. 1259; ibidem, t. 38, Protokół przesłuchania świadka Piotra Paczkowskiego, 11 III 2011 r., k. 7393; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Dubla, 18 III 2011 r., k. 8986; ibidem, t. 51, Protokół przesłuchania świadka Wiesława Łukomskiego, 24 V 2011 r., k. 9802.

269 Ibidem, t. 44, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Łukowskiego, 14 IV 2011 r., k. 8522v. Dodatkowo nie podawano przyczyny wymierzenia tej kary.

270 Ibidem, t. 7, Wspomnienie Adama Nowaka, 20 V 2008 r., k. 1268; ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Janusza Martynowa, 17 III 2011 r., k. 7790v: „Obiad był w formie puszek. Jak pamiętam, to kiedyś sprawdziłem datę przydatności tej puszki i było 3 miesiące po dacie ważności”; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Waldemara Szczepańskiego, 6 III 2011 r., k. 8943; ibidem, t. 44, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Łukowskiego, 14 IV 2011 r., k. 8522: „Jedzenie było przewożone z terenu jednostki. Były to małe porcje niepełnowartościowego pożywienia. Ja cały ten czas chodziłem głodny. Byłem młodym 32-letnim mężczyzną i tego jedzenia było po prostu dla mnie mało. Wydawanie porcji żywieniowych było upokorzeniem dla całej jednostki, gdyż przy tej czynności zawsze był obecny ktoś z kadry kierowniczej, który złośliwie komentował jakość i ilość tego jedzenia”; S. Fąs, Moje wspomnienia z wojskowego obozu „rezerwy” w Chełmnie w 1982 r., Gdańsk, marzec–kwiecień 2016 r., s. 10, 10a (oryginał w posiadaniu autora).

271 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 41; Protokół przesłuchania świadka Jana Cieślika, 21 III 2011 r., k. 7838v; ibidem, t. 44, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Łukowskiego, 14 IV 2011 r., k. 8522v: „zmuszany byłem do zaniechania uczestnictwa we mszy św., posiadania jakichkolwiek symboli religijnych”; ibidem, t. 58, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Żabskiego, 8 IX 2011 r., k. 11 232.

272 Ibidem, t. 47, S. Kigina, Moje internowanie (wspomnienie), 2005 r., k. 9041–9042.

273 M. Zielińska, Wspomnienie z widzenia z mężem w jednostce wojskowej w Chełmnie, Bydgoszcz 2008 (kopia wspomnień w posiadaniu autora dzięki uprzejmości Tadeusza Antkowiaka).

274 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Waleriana Kukowskiego, 29 III 2011 r., k. 7785.

275 Ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Oleksiaka, 24 III 2011 r., k. 7770.

276 Ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Bogusława Krzysztoforskiego, 23 III 2011 r., k. 7886: „[…] wpadłem do wody przy pracach polegających na montowaniu tego pontonu. […] Woda tam nie była głęboka, bo wpadłem do pasa. Te ćwiczenia były przeprowadzane blisko obozu, ale obóz było widać. Przy czym ja nie mogłem wrócić się przebrać, tylko musiałem mokry stać z boku i czekać na koniec ćwiczeń”; ibidem, t. 17, Protokół przesłuchania świadka Mieczysława Zielińskiego, 21 V 2009 r., k. 3044; ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Jana Cieślika, 21 III 2011 r., k. 7838.

277 Tak już traktowali tę sytuację internowani na Kępie Panieńskiej: „Broni żadnej nie mieliśmy, można powiedzieć, że bronią naszą była łopata”, ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Edmunda Sikory, 6 IV 2011 r., k. 8005. Roman Gruszczewski podaje informację, iż kadra wskazując na gumowe buty i łopaty, wprost nazwała je w obecności „rezerwistów” ich bronią, ibidem, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Romana Gruszczewskiego, 1 IV 2011 r., k. 7996.

278 P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 74–75 (wspomnienie Kazimierza Cieślika).

279 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 47, Protokół przesłuchania świadka Jana Kucińskiego, 26 IV 2011 r., k. 905l; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Waldemara Szczepańskiego, 6 III 2011 r., k. 8943: „Pamiętam, że nas szantażowano przepustkami, byśmy donosili na siebie”. Nazwiska wszystkich osób korzystających z przepustek w okresie przetrzymywania w JW nr 1636 figurują w rozkazach dziennych JW nr 1636. Zob. też AIPN By 674/13, Rozkazy dzienne dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, k. 199, 303–306, 319–320, 328, 337–338, 361, 382–383, 411–412, 422–424. Pierwszą przepustkę dla rezerwisty z Kępy Panieńskiej wydano 15 XII 1982 r. szer. Tadeuszowi Barasińskiemu. W przyszłości dobrze byłoby sporządzić zestawienie tabelaryczne przedstawiające w sposób chronologiczny wydawanie przepustek dla „rezerwy” w okresie od grudnia 1982 do stycznia 1983 r. (imię i nazwisko, data wydania przepustki, liczba dni, uzasadnienie wydania). Podobnie rzecz przedstawia się z urlopami (okolicznościowymi i nagrodowymi).

280 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Grzegorza Rakowskiego, 25 III 2011 r., k. 7892.

281 Ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Chodynickiego, 12 X 2009 r., k. 1809–1810.

282 P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 26.

283 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 41, Protokół przesłuchania świadka Jana Cieślika, 21 III 2011 r., k. 7839.

284 P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej…., s. 21, 37, 74; OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 40, Wspomnienie Andrzeja Adamczyka, 29 VIII 2008 r., k. 7712.

285 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 7, Wspomnienie Adama Nowaka, 20 V 2008 r., k. 1268; ibidem, t. 36, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Rau, 3 II 2011 r., k. 6825; ibidem, t. 39, Protokół przesłuchania świadka Mariana Dymka, 16 III 2011 r., k. 7475; ibidem, t. 47, Protokół przesłuchania świadka Jana Kucińskiego, 26 IV 2011 r., k. 9054; ibidem, t. 48, Protokół przesłuchania świadka Jana Konończuka, 12 IV 2011 r., k. 9380; ibidem, t. 59, Protokół przesłuchania świadka Wiesława Kalinowskiego, 7 X 2011 r., k. 11 498 i wiele innych zeznań świadków, w których wątek dotyczący podejmowania protestów głodowych jest jednym z najczęściej poruszanych.

286 O tej kwestii szczegółowo zeznawali w śledztwie IPN m.in. ówczesny szef Sztabu JW nr 1636 mjr R. Chodynicki (ibidem, t. 10, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Chodynickiego, 12 X 2010 r., k. 1810) i szef Sztabu Zgrupowania Poligonowego kpt. Marian Gosz (ibidem, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Mariana Gosza, 10 IX 2009 r., k. 1509): „Była taka sytuacja, że żołnierze zaplanowali strajk głodowy. Dowódca pułku mjr Łuczak w obecności Kopaczewskiego, Dobrowolskiego i Murawskiego nakazał ustawienie do godzin porannych labiryntu z płyt celem rozdzielenia żołnierzy rezerwy w czasie pobierania posiłku. Pamiętam, że w sytuacji kiedy żołnierz nie chciał pobrać posiłku, ja miałem wydać rozkaz pobrania posiłku. W pięciu wypadkach tak uczyniłem, pomimo to żołnierze nie pobrali posiłku”. Tę sytuację doskonale pamiętają również internowani na Kępie Panieńskiej, ibidem, t. 38, Protokół przesłuchania świadka Piotra Paczkowskiego, 11 III 2011 r., k. 7393: „Ja jako pierwszy szedłem po posiłek i jego [pobrania – M.Sz.] odmówiłem. Wtedy na to szef sztabu [kpt. M. Gosz – M.Sz.] wyciągnął tetetkę i mierząc ku mnie, powiedział »albo Paczkowski będziesz żarł, albo zostaniesz tu na zawsze«”. Por. także ibidem, t. 47, Protokół przesłuchania świadka Sławoja Kiginy, 21 IV 2011 r., k. 9035; ibidem, t.  17, Protokół przesłuchania świadka Ignacego Wrzesińskiego, 25 VIII 2009 r., k. 2984v; ibidem, t. 46, Protokoły przesłuchania świadka Edwarda Müllera, 5 IV 2011 r., k. 8998; P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 34, 37–38, 43–44.

287 AIPN, 2386/20861, Notatka służbowa z wyjazdu służbowego do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, sporządzona przez starszego oficera Oddziału II Zarządu III WSW ppłk. Tadeusza Chabera, 28 XI 1982 r., k. 141–142; ibidem, Szyfrogram nr 015676 szefa Zarządu WSW POW do zastępcy szefa WSW POW jednocześnie szefa Zarządu III WSW POW, 14 XII 1982 r., k. 159–160.

288 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 44, Protokół przesłuchania świadka Włodzimierza Koprowskiego, 24 III 2011 r., k. 8436.

289 W jednym z dokumentów WSW dotyczącym operacyjnych działań na poligonie na Kępie Panieńskiej znajduje się wiadomość, iż cennym źródłem informacji w tej mierze był TW ps. „Michalski”, czyli Edward Dudek z kompanii inżynieryjno-drogowej, pozyskany 12 XI 1982 r. przez mjr. Edmunda Kopaczewskiego (AIPN, 2386/20861, Notatka służbowa z wyjazdu służbowego do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, sporządzona przez starszego oficera Oddziału II Zarządu III WSW ppłk. Tadeusza Chabera, 28 XI 1982 r., k. 143; AIPN, 2386/7746, Teczka personalna TW ps. „Michalski”). W innym dokumencie jest natomiast mowa o „uzyskiwaniu informacji wyprzedzających” (AIPN, 2386/20861, Szyfrogram nr 015628 szefa Zarządu WSW POW, do zastępcy szefa WSW POW jednocześnie szefa Zarządu III WSW POW, 14 XII 1982 r., k. 160: „Oddział WSW Toruń uzyskał informację wyprzedzającą, z której wynikało, że ukaranie dyscyplinarne szer. [Andrzeja] Kwiatkowskiego miało być powodem odmowy spożycia posiłku przez 12 żołnierzy rezerwy tego pododdziału [6 kompanii pontonowej – M.Sz.]. W dn. 4 XII 1982 r. posiadaną informację wykorzystano profilaktycznie. Zastępca dowódcy batalionu ds. politycznych [mjr T. Małolepszy – M.Sz.] przeprowadził rozmowy ostrzegawcze z tymi żołnierzami. Posiłek został przez nich spożyty”).

290 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Szukały, 11 III 2011 r., k. 8965.

291 AIPN, 2386/20861, Szyfrogram nr 025861 szefa Zarządu III WSW (jednocześnie zastępcy szefa WSW) płk. Antoniego Kubickiego do szefów zarządów WSW okręgów wojskowych, 10 XII 1982 r., k. 154v. Tu m.in. mowa o „rezerwistach” z 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie (Sławoju Kiginie, Lechu Rosiaku, Marianie Chmielewskim i Adamie Dziwiszu), przeciwko którym planowano wytoczyć sprawy karne za „nakłanianie innych żołnierzy do popierania akcji protestacyjnych i odmowy spożywania posiłków”.

292 Teksty opublikowano na oficjalnej stronie Stowarzyszenia: http://www.chelminiacy.toya.net.pl/poezja.htm. Część z nich opublikował też P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 27, 32. Inne teksty powstałe w Chełmnie zostały zgromadzone w trakcie prowadzonego śledztwa przez prok. M. Górę z OKŚZpNP w Gdańsku, OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 39, Załącznik do protokołu przesłuchania świadka Władysława Żydonika, 11 III 2011 r., k. 7460; ibidem, t. 39, Załącznik do protokołu przesłuchania świadka Janusza Skorupskiego, 14 III 2011 r., k. 7575. Autorem wielu tekstów (w tym zwłaszcza hymnu obozowego) był Adam Nowak z kompanii inżynieryjno-drogowej, ibidem, t. 7, Wspomnienie Adama Nowaka, 20 V 2008 r., k. 1268.

293 Ibidem, t. 8, Protokół przesłuchania świadka Mariana Jana Gosza, 10 IX 2009 r., k. 1509. Gosz, banalizując w swoim zeznaniu te przykłady postaw antysystemowych, sprowadza je do „dziecinnej gierki” z kadrą poligonową: „Podczas ćwiczeń rezerwiści robili wszystko, aby utrudnić życie kadrze zawodowej. […] Im więcej my się denerwowaliśmy, tym się bardziej [rezerwiści – M.Sz.] cieszyli”.

294 Ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Tadeusza Lipińskiego, 4 IV 2011 r., k. 8994 („90” – oznacza liczbę dni internowania). Odciski tych stempli publikuje P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 23.

295 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Nowakowskiego, 31 III 2011 r., k. 8888; P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 54 (wspomnienie H. Oleszkiewicza), s. 69 (wspomnienie T. Antkowiaka). Por. wyżej (przypis 248), gdzie mowa o podobnej sytuacji. Nie wiadomo, czy wspomnienia cytowanych tu świadków nie dotyczą po prostu dotarcia do ks. Kujaczyńskiego jednego z „rezerwistów” po jego zwolnieniu z obozu w drodze do domu.

296 W kwestii daty ustawienia krzyża w obozie przesądzające znaczenie ma informacja zawarta w wewnętrznym szyfrogramie WSW, AIPN, 2386/20861, Szyfrogram nr 015676 szefa Zarządu WSW POW do zastępcy szefa WSW POW, jednocześnie szefa Zarządu III WSW POW, 14 XII 1982 r., k. 160. Inne daty tego wydarzenia, pojawiające się we wspomnieniach internowanych na Kępie Panieńskiej w świetle wspomnianego dokumentu, nie są wiarygodne (np. wspomnienie Kazimierza Cieślika [w:] P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 75, gdzie mowa o 13 XII 1982 r.). Najbliższy określenia właściwej daty był Stanisław Żabski, piszący o wieczorze 30 XI 1982 r. (ibidem, s. 67). Ostatnio błędną datę tego wydarzenia podał również M. Dąbrowski, Wojskowe obozy specjalne..., s. 46.

297 Również w kwestii przybliżonej godziny ustawienia krzyża oraz czasu, po którym został zdemontowany (ok. 20 min), decydujące znaczenie ma cytowany w przypisie wyżej szyfrogram WSW. Wspominam o tym, ponieważ w bardzo wielu zeznaniach świadków i ich wspomnieniach powtarzana jest błędna informacja o wkopaniu krzyża w nocy i zauważeniu tego faktu przez kadrę dopiero nad ranem w czasie wyjścia „rezerwy” na poranny apel. Tak pisze m.in. Kazimierz Cieślik, autor kalendarium „chełmińskiego”, zawierającego jednak wiele nieścisłości i raczej (wbrew deklaracji autora) nie pisanego na bieżąco („na stołówkowych serwetkach, potem przeszmuglowanych z obozu w tubce po paście do zębów”). Wspomnienie Cieślika publikuje P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 74–75. Jak sądzę, ten tekst (opublikowany w 2008 r.) był podstawą, którą zasugerowało się wielu zeznających w późniejszym czasie w śledztwie IPN świadków, podających informację o „nocnym ustawieniu krzyża z 12/13 XII 1982 r.”, OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, Protokoły przesłuchań świadków: Andrzeja Adamczyka, Zdzisława Boksy, Marka Cabaja, Henryka Dettlaffa, Edwarda Domżałowicza, Eugeniusza Grudnia, Andrzeja Kwiatkowskiego, Ryszarda Łukowskiego, Jana Stasiaka, Henryka Stencela, Stanisława Szukały, Kazimierza Tuska i innych. Prawidłową porę ustawienia krzyża podają: Tadeusz Antkowiak, Jerzy Borejszo, Jan Grzelka, Wiesław Kalinowski, Janusz Martynow, Eugeniusz Pałys, Grzegorz Rakowski. Potwierdza ją również Marian Gosz (szef Sztabu Zgrupowania Poligonowego) i Zdzisław Matusiak (dowódca jednej z kompanii). Tymczasem np. w spisanych rok wcześniej wspomnieniach T. Antkowiaka jest mowa właśnie o wieczornej likwidacji krzyża, T. Antkowiak, Wspomnienia z pobytu w JW 1636 w Chełmnie w okresie 5 XI 1982 – 3 II 1983 r., Bydgoszcz, lipiec 2007 r., s. 8. Tak też np. w protokole przesłuchania świadka Grzegorza Rakowskiego z 25 III 2011 r., OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, k. 7893.

298 Pomysł zrodził się w czasie wspólnego przebywania w izbie chorych, ibidem, t. 38, Protokół przesłuchania świadka Władysława Żydonika, 11 III 2011 r., k. 7385; ibidem, t. 39, Protokół przesłuchania świadka Mariana Dymka, 16 III 2011 r., k. 7474–7475; ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Czuczeło, 9 III 2011 r., k. 7677; ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Eugeniusza Pałysa, 2 III 2011 r., k. 8332. Henryk Załoga niestety nie zdążył złożyć zeznań w śledztwie IPN – zmarł 7 VI 2009 r.

299 M. Dymek i W. Żydonik w momencie stawiania krzyża przebywali poza obozem: Dymek na izbie chorych w jednostce, a Żydonik w areszcie wojskowym w Świeciu.

300 Nazwisko T. Marszałkowskiego pojawia się jako jedyne w znanych mi materiałach WSW dotyczących tej sprawy, AIPN, 2386/20861, Szyfrogram nr 015628 szefa Zarządu WSW POW do zastępcy szefa WSW POW, jednocześnie szefa Zarządu III WSW POW, 14 XII 1982 r., k. 160: „Operacyjnie ustalono, że m.in. krzyż wykonał i ustawił szer. rez. Tadeusz Marszałkowski. Ponieważ działanie jego nie było przestępstwem, nie podejmowano oficjalnych czynności zmierzających do potwierdzenia posiadanych informacji. Wymieniony pozostaje w naszym operacyjnym zainteresowaniu. Z posiadanego rozpoznania nie wynika, by zamierzał on w podobny lub inny sposób inspirować nastroje religianctwa, czy też przygotowywać działania protestacyjne”.

301 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Marka Cabaja, 21 III 2011 r., k. 7756; ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Lecha Kowalskiego, 14 III 2011 r., k. 8362; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Leszka Jaworskiego, 15 III 2011 r., k. 8971; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Józefa Grządzielskiego, 17 III 2011 r., k. 8982; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Dubla, 18 III 2011 r., k. 8986; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Müllera, 5 IV 2011 r., k. 8999; ibidem, t. 48, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Kwiatkowskiego, 6 V 2011 r., k. 9375; ibidem, t. 51, Protokół przesłuchania świadka Wiesława Łukomskiego, 24 V 2011 r., k. 9802; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Müllera, 5 IV 2011 r., k. 8999.

302 T. Antkowiak, Wspomnienia z pobytu w JW 1636 w Chełmnie w okresie 5 XI 1982 – 3 II 1983 r., Bydgoszcz, lipiec 2007 r., s. 8.

303 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 48, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Kwiatkowskiego, 6 V 2011 r., k. 9375; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Jana Grzelki, 17 III 2011 r., k. 8184– 8185. Zob. także aneks nr 2, poz. nr 3.

304 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Grossa, 15 III 2011 r., k. 8174: „Zmierzona została odległość dzieląca krzyż od najbliższych namiotów. W związku z tym, że odległość między namiotem naszej kompanii była bliższa o ok. 0,5 metra od odległości krzyża od drugiego namiotu – nie z naszej kompanii – ukarano dyżurnych właśnie z naszej kompanii” (w kwestii zastosowanych kar ta informacja nie jest precyzyjna, ukarano bowiem tylko jednego żołnierza); ibidem, t. 36, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Rau, 3 II 2011 r., k. 6825; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Klamanna, 21 III 2011 r., k. 8201; ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Kazimierza Burzyńskiego, 29 III 2011 r., k. 8259.

305 Ibidem, t. 59, Protokół przesłuchania świadka Wiesława Kalinowskiego, 7 X 2011 r., k. 11 498.

306 Zob. wyżej cytat odpowiadający przypisowi 93. O roli mjr. E. Kopaczewskiego w JW nr 1636, AIPN, 2386/20861, Notatka służbowa z wyjazdu służbowego do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, sporządzona przez starszego oficera Oddziału II Zarządu III WSW ppłk. Tadeusza Chabera, 28 XI 1982 r., k. 140 i n.

307 Kapitan W. Dobrowolski jako „oficer obiektowy” jednostki był odpowiedzialny m.in. za dobór odpowiedniej kadry zawodowej mającej „szkolić” wcielonych 5 XI 1982 r. „rezerwistów”, ibidem, k. 142.

308 Ibidem, k. 140–144.

309 Ibidem, Notatka szefa Oddziału III Zarządu III WSW płk. Kazimierza Stefanowicza dotycząca stanu pracy operacyjnej wśród powołanych do wojska działaczy antysocjalistycznych, 3 XII 1982 r., k. 131.

310 Ibidem, Notatka służbowa z wyjazdu służbowego do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, sporządzona przez starszego oficera Oddziału II Zarządu III WSW ppłk. Tadeusza Chabera, 28 XI 1982 r., k. 143.

311 Ibidem, Notatka szefa Oddziału III Zarządu III WSW płk. Kazimierza Stefanowicza dotycząca stanu pracy operacyjnej wśród powołanych do wojska działaczy antysocjalistycznych, 3 XII 1982 r., k. 128–129.

312 Ibidem, Notatka służbowa z wyjazdu służbowego do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, sporządzona przez starszego oficera Oddziału II Zarządu III WSW ppłk. Tadeusza Chabera, 28 XI 1982 r., k. 142–143.

313 Ibidem, Notatka szefa Oddziału III Zarządu III WSW płk. Kazimierza Stefanowicza dotycząca stanu pracy operacyjnej wśród powołanych do wojska działaczy antysocjalistycznych, 3 XII 1982 r., k. 131.

314 Ibidem, Notatka służbowa z wyjazdu służbowego do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, sporządzona przez starszego oficera Oddziału II Zarządu III WSW ppłk. Tadeusza Chabera, 28 XI 1982 r., k. 145–146.

315 AIPN, 2386/20862, Ocena sytuacji operacyjnej i stanu pracy kontrwywiadowczej w pododdziałach rezerwy powołanych na ćwiczenia w listopadzie 1982 r., sporządzona przez szefa Zarządu WSW POW płk. Mariana Wichrzyńskiego, 25 XI 1982 r., k. 74–79.

316 AIPN, 2386/20861, Notatka służbowa z wyjazdu służbowego do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, sporządzona przez starszego oficera Oddziału II Zarządu III WSW ppłk. Tadeusza Chabera, 28 XI 1982 r., k. 140.

317 Ibidem, k. 141.

318 Jako autor prezentowanego zestawienia nie wypowiadam się na obecnym etapie badań na temat ewentualnych konkretnych przejawów agenturalnej działalności wymienionych w tabeli osób (nie są one zresztą przedmiotem podjętego w niniejszym artykule tematu). Kwestia ta wymaga głębszych badań opartych na bogatszym materiale źródłowym. Obecnie jedynie w kilku wypadkach można potwierdzić konkretne przykłady ich konfidenckiej aktywności.

319 AIPN, 2386/20861, Notatka służbowa z wyjazdu służbowego do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, sporządzona przez starszego oficera Oddziału II Zarządu III WSW ppłk. Tadeusza Chabera, 28 XI 1982 r., k. 141.

320 AIPN, 2386/20862, Ocena sytuacji operacyjnej i stanu pracy kontrwywiadowczej w pododdziałach rezerwy powołanych na ćwiczenia w listopadzie 1982 r., sporządzona przez szefa Zarządu WSW POW płk. Mariana Wichrzyńskiego, 25 XI 1982 r., k. 79.

321 Chodzi o mjr. Mariana Łuczaka, rejestrowanego w czerwcu 1970 r. (nr rej. 22815) pod ps. „Zamek” przez Wydział WSW 12 Dywizji Zmechanizowanej w Szczecinie (wypis z kartoteki).

322 AIPN, 2386/20861, Notatka służbowa z wyjazdu służbowego do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, sporządzona przez starszego oficera Oddziału II Zarządu III WSW ppłk. Tadeusza Chabera, 28 XI 1982 r., k. 141.

323 Amiłowski był osobą, która zdekonspirowała na poligonie na Kępie Panieńskiej Zbigniewa Mieszkalskiego (TW ps. „Słońce”), w wyniku czego już 15 XI 1982 r. WSW utraciła ważne źródło informacji. AIPN, 2386/7690, Teczka personalna TW ps. „Słońce”. Zob. także aneks nr 1, przypis 6.

324 AIPN, 2386/20862, Ocena sytuacji operacyjnej i stanu pracy kontrwywiadowczej w pododdziałach rezerwy powołanych na ćwiczenia w listopadzie 1982 r., sporządzona przez szefa Zarządu WSW POW płk. Mariana Wichrzyńskiego, 25 XI 1982 r., k. 76–77.

325 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 17, Protokół przesłuchania świadka Ignacego Wrzesińskiego, 25 VIII 2009 r., k. 2984v; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Dubla, 18 III 2011 r., k. 8986; ibidem, t. 47, Protokół przesłuchania świadka Sławoja Kiginy, 21 IV 2011 r., k. 9036; ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Bajaka, 14 III 2011 r., k. 7637.

326 Ibidem, t. 4, Protokół przesłuchania świadka Tadeusza Antkowiaka, 29 IV 2009 r., k. 627v; ibidem, t. 36, Andrzeja Skoniecznego, 7 II 2011 r., k. 6847; ibidem, t. 40, Wspomnienie Andrzeja Adamczyka, 29 VIII 2008 r., k. 7716; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Antoniego Malinowskiego, 6 VII 2011 r., k. 8074; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Jana Grzelki, 17 III 2011 r., k. 8186; ibidem, t. 42, Protokół przesłuchania świadka Andrzeja Klamanna, 21 III 2011 r., k. 8202; ibidem, t. 40, Wspomnienie Andrzeja Adamczyka, 29 VIII 2008 r., k. 7716; ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Oleksiaka, 24 III 2011 r., k. 7771; ibidem, t. 45, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Szewczyka, 11 III 2011 r., k. 8683; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Jarosława Porwickiego, 22 IV 2011 r., k. 8918.

327 Ibidem, t. 40, Protokół przesłuchania świadka Marka Grzesika, 22 III 2011 r., k. 7762. Podobne sytuacje dotyczyły również kadry oddelegowanej do przeprowadzenia „ćwiczeń”, ibidem, t. 20, Protokół przesłuchania świadka Henryka Marczewskiego, 12 III 2010 r., k. 3723; ibidem, t. 51, Protokół przesłuchania świadka Waldemara Konwerskiego, 26 V 2011 r., k. 9831.

328 Wspominają o tym m.in. Andrzej Adamczyk (ibidem, t. 40, Wspomnienie Andrzeja Adamczyka, 29 VIII 2008 r., k. 7716) i Paweł Darnowski (Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 28). Ibidem, t. 17, Protokół przesłuchania świadka Jerzego Nowickiego, 25 VI 2009 r., k. 3045v.

329 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 7, Wspomnienie Adama Nowaka, 20 V 2008 r., k. 1269; ibidem, t. 17, Protokół przesłuchania świadka Jana Zaparta, 27 VIII 2009 r., k. 3014; ibidem, t. 38, Protokół przesłuchania świadka Piotra Paczkowskiego, 11 III 2011 r., k. 7395; ibidem, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Ryszarda Dubla, 18 III 2011 r., k. 8986; ibidem, t. 43, Protokół przesłuchania świadka Eugeniusza Pałysa, 2 III 2011 r., k. 8333 i inne protokoły zgromadzone w aktach śledztwa IPN.

330 Tak było w wypadku m.in. Witolda Amiłowskiego (ibidem, t. 7, 25 V 2009 r., k. 1354–1354v), Bogusława Krzysztoforskiego (ibidem, t. 41, 21 III 2011 r., k. 7887v) i Janusza Parkity (ibidem, t. 46, 5 IV 2011 r., k. 9001). Ten temat wykracza jednak poza ramy określone w tytule niniejszego artykułu. W przyszłości powinien stać się przedmiotem osobnego opracowania.

331 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 7, Wspomnienie Adama Nowaka, 20 V 2008 r., k. 1269.

332 S. Fąs, Moje wspomnienia z wojskowego obozu „rezerwy” w Chełmnie w 1982 r., Gdańsk, marzec–kwiecień 2016 r., s. 5, 19a (oryginał rękopisu w posiadaniu autora).

333 AIPN, 2386/23627, Rozkaz nr Pf 20 szefa Oddziału WSW w Toruniu z 29 XI 1982 r. w sprawie wyróżnienia nagrodą pieniężną kadry oddziału za realizację szczególnie odpowiedzialnych i trudnych zadań służbowych w złożonej i napiętej sytuacji społeczno-politycznej, k. 26–28; AIPN, 2386/23628, Rozkaz nr Pf 3 szefa Oddziału WSW w Toruniu z 2 III 1983 r. w sprawie wyróżnienia mjr. Edmunda Kopaczewskiego, k. 4; AIPN, 2386/23544, Rozkaz nr 09/83 szefa Zarządu WSW POW z 31 I 1983 r. w sprawie wyróżnienia mjr. Edmunda Kopaczewskiego, k. 7; AIPN, 2386/23539, Rozkaz nr Pf 130/82 szefa Zarządu WSW POW w sprawie wyróżnienia kadry za realizację zadań w 1982 r., 8 XI 1982 r., k. 225–234; AIPN By, 674/13, Rozkaz dzienny nr Pf 265 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 29 XII 1982 r., k. 276–277 (dodatki funkcyjne dla 21 dowódców drużyn ze Zgrupowania Poligonowego wyniosły łącznie, po zsumowaniu, 6400 zł miesięcznie); ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 5 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 7 I 1983 r., k. 330–331 (dodatki operacyjne w wysokości 120 zł dziennie dla w sumie 25 żołnierzy, licząc od początku ich służby na Zgrupowaniu Poligonowym); ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 7 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 11 I 1983 r., k. 345 (dodatki funkcyjne dla dwóch nowych dowódców drużyn); ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 20 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 28 I 1983 r., k. 446–447 (dodatki funkcyjne dla 17 dowódców drużyn).

334 Ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 16 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 24 I 1983 r., k. 414; ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 17 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 25 I 1983 r., k. 420; ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 18 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 26 I 1983 r., k. 428–429; ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 20 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 28 I 1983 r., k. 442.

335 T. Turczyn, Straszyli ich, że wojsko radzieckie zrobi im drugi Katyń!, „Dziennik Sławieński”, 23 XI 2007 r., s. 5 (spojrzenie po latach Waldemara Ryka). Za kontakt i relację dotyczącą W. Ryka serdecznie dziękuję Pani Mariannie Ryk, wdowie po śp. Waldemarze (zm. 24 IV 2010 r.).

336 M. Polipowski, Opis wydarzeń przed obozem, w obozie i po obozie, Łódź, marzec 2016, s. 6 (maszynopis w posiadaniu autora).

337 Ibidem.

338 Zob. wypowiedzi „chełminiaków” skonfrontowane np. z opinią posła Stefana Niesiołowskiego o wojskowych obozach specjalnych w reportażu P. Kobalczyka o „ćwiczeniach rezerwy” w JW nr 1636: https://www.youtube.com/watch?v=ohgiyX2tZgU; https://www.youtube.com/watch?v=wi0opJBviMU, data dostępu 22 VIII 2016 r.

339 Zob. ich kompetentny przegląd w pracy M. Dąbrowskiego, Wojskowe obozy specjalne..., s. 67–71.

340 „Zachowaj mnie Panie od rąk nikczemnika, od męża bezprawia uchroń mnie, od tych, którzy obmyślają, jak zachwiać kroki moje”, Księga Psalmów, Psalm 140, wers 5.

341 „Wojskowy obóz internowanych Chełmno Kępa Panieńska 5.11.1982–2.2.1983. 305 internowanych ze Szczecina, Koszalina, Łodzi, Słupska, Gdańska, Elbląga, Olsztyna, Bydgoszczy, Torunia, Włocławka. Byli to działacze opozycji demokratycznej. Członkowie NSZZ »S«”. Podana na tablicy liczba osób internowanych w wojskowym obozie specjalnym w Chełmnie jest o jedną większa od stanu faktycznego. Data końcowa internowania powinna być dzień późniejsza (3 lutego). Ponadto wśród wymienionych miast, z których dokonywano powołań do Chełmna, zabrakło Konina i Płocka. Zdjęcia obelisku i tablic na nim umieszczonych opublikował m.in. P. Pawłowski, Trzystu z Kępy Panieńskiej..., s. 29, 46, 61, 71. O samej uroczystości odsłonięcia obelisku, w której brał udział m.in. ówczesny przewodniczący NSZZ „Solidarność” Janusz Śniadek, zob. M. Matuszewska, Internowani podziękowali za serce, „Tygodnik Solidarność” 2007, nr 48, s. 7.

342 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 1, Wniosek Stowarzyszenia Osób Internowanych „Chełminiacy 1982” do Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN w Gdańsku o wdrożenie śledztwa w sprawie bezprawnego pozbawienia wolności w okresie od 3 XI 1982 do 16 II 1983 r. działaczy opozycyjnych poprzez osadzenie ich w Wojskowym Obozie Specjalnym zlokalizowanym w rezerwacie Kępa Panieńska w miejscowości Chełmno nad Wisłą, 22 XI 2008 r., k. 2–6.

343 Ibidem, Postanowienie Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN w Gdańsku o wszczęciu śledztwa w sprawie zbrodni komunistycznej popełnionej w 1982 r. w Chełmnie polegającej na stosowaniu represji wobec osób powołanych na ćwiczenia wojskowe, które odbyły się w okresie od 5 XI 1982 do 3 II 1982 r. w jednostce wojskowej w Chełmnie, wyrażających się w przekroczeniu uprawnień przez funkcjonariuszy państwa komunistycznego, którzy doprowadzając swoimi działaniami w postaci wydania rozkazów i zarządzeń o powołaniu do odbycia ćwiczeń wojskowych wybranych osób z uwagi na ich poglądy polityczne działali na szkodę interesu prywatnego pokrzywdzonych, 25 II 2009 r., k. 93–93v.

344 Pismo zastępcy kierownika Filii nr 1 Archiwum Wojsk Lądowych w Toruniu st. chor. szt. Lesława Śmiesza do Delegatury IPN w Bydgoszczy w odpowiedzi na pismo DBy-5532-97/14/01 w sprawie wniosku Józefa Pintery, 21 V 2001 r. (kopia dokumentu w posiadaniu autora dzięki uprzejmości Pana Józefa Pintery).

345 Pismo szefa Sekretariatu Dowództwa Wojsk Lądowych płk. dypl. Krzysztofa Króla do Stowarzyszenia Osób Internowanych „Chełminiacy 1982” i szefa Biura Skarg i Wniosków MON w sprawie odtajnienia dokumentacji JW nr 1636, 9 V 2008 r. (kopia dokumentu w posiadaniu autora dzięki uprzejmości Pana Józefa Pintery).

346 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 1–68 (akta liczą ponad 13 tys. kart).

347 Wcześniej nie było żadnych szans, aby dotrzeć nie tylko do dokumentacji dotyczącej jednostki w Chełmnie, ale także np. do Rozkazu nr 093/Org. dowódcy ŚOW gen. dyw. Henryka Rapacewicza w sprawie sformowania pododdziałów z powołanych na ćwiczenia określonych grup żołnierzy rezerwy, 27 X 1982 r., Archiwum Wojskowe w Oleśnicy, sygn. 4655/89/9, k. 193–195 (kopia dokumentu w posiadaniu autora dzięki uprzejmości prok. Mieczysława Góry).

348 Niestety już w momencie podjęcia śledztwa (25 II 2009 r.) nie żyły 33 osoby izolowane w 1982 r. w Chełmnie, zob. OKŚZpNP w Gdańsku, t. 35, Odpisy skrócone aktu zgonu (w kolejności alfabetycznej): Arkadiusz Bartosik (zm. 13 XII 2003 r.), k. 6716, Jan Białkowski (zm. 23 IV 1988 r.), k. 6636, Edward Boszko (zm. 23 III 2001 r.), k. 6675, Mieczysław Dąbrowski (zm. 22 VIII 2003 r.), k. 6680, Antoni Dziomdziora (zm. 31 XII 2004 r.), k. 6747, Zygmunt Goleń (zm. 7 XII 1995 r.), k. 6678, Roman Jasiński (zm. 6 IV 2008 r.), k. 6717, Leszek Kołodziej (zm. 8 IV 2000 r.), k. 6711, Andrzej Kosiewicz (zm. 13 II 1983 r.), Zbigniew Kostecki (zm. 5 VI 2001 r.), k. 6713, Leonard Krupka (zm. 19  VIII 2008 r.), k. 6728, Władysław Kurpiński (zm. 5 XI 2002 r.), k. 6736, Dariusz Ławrynowicz (zm. 22 IV 1989 r.), k. 6715, Janusz Łaździn (zm. 10 IV 2006 r.), k. 6714, Tadeusz Łucki (zm. 27 IV 2001 r.), k. 6710, Jan Małecki (zm. 30 XI 2004 r.), k. 6729, Zbigniew Mroczkowski (zm. 8 IV 1999 r.), k. 6730, Jan Mućk (zm. 2 IX 2005 r.), k. 6731, Krzysztof Nowiak (zm. 28 VII 2003 r.), k. 6734, Zbigniew Rycerz (zm. 6 XI 2007 r.), k. 6739, Wiesław Skręciak-Lewandowski (zm. 12 X 2001 r.), k. 6743, Mirosław Stodolnik (zm. 20 I 1999 r.), k. 6745, Jerzy Suchomski (zm. 25 VII 2007 r.), k. 6692, Jan Szabłowiński (zm. 3 VI 1991 r.), k. 6749, Antoni Szczepaniak (zm. 14 IV 2008 r.), k. 6744, Krzysztof Szeglowski (zm. 23 VIII 2007 r.), k. 6741, Mieczysław Trawiński (zm. 2 VII 2005 r.), k. 6750, Leszek Turski (zm. 18 VIII 2002 r.), k. 6751, Wiesław Urbaniak (zm. 4 V 1988 r.), k. 6754, Lech Wiziński (zm. 19 IX 2005 r.), k. 6794, Jan Zawada (zm. 25 VII 2007 r.), k. 6793; ibidem, t. 36, Marek Otto (zm. 18 VI 2001 r.), k. 6984, Andrzej Pasternak (zm. 30 X 2002 r.), k. 6983. Kolejnych 9 osób zmarło w trakcie śledztwa, przed sformułowaniem aktu oskarżenia (tj. 15 III 2012 r.), ibidem, t. 35, Odpisy skrócone aktu zgonu: Lech Dłubisz (zm. 4 VI 2009 r.), k. 6681, Piotr Gasiński (zm. 10 VI 2010 r.), k. 6756, Zenon Kubuszewski (zm. 4 VIII 2009 r.), k. 6705, Waldemar Ryk (zm. 24 IV 2010 r.), k. 6732, Zbigniew Sowiński (zm. 16 X 2009 r.), k. 6757, Grzegorz Szkudlarek (zm. 23 V 2009 r.), k. 6748, Henryk Załoga (zm. 7 VI 2009 r.), k. 6764; ibidem, t. 57, Odpis skrócony aktu zgonu – Henryk Prokop (19 VII 2011 r.); ibidem, t. 62, Odpis skrócony aktu zgonu – Zbigniew Burliński (12 VII 2011 r.), k. 12 028 (spośród wymienionych L. Dłubisz, Z. Kubuszewski, H. Prokop, Z. Sowiński, G. Szkudlarek i H. Załoga niestety nie zdążyli złożyć zeznań). Końca trwającego obecnie procesu nie doczekali również zmarli w ostatnim czasie: Eugeniusz Grudzień, Ryszard Jankowski, Mieczysław Juncewicz, Ryszard Krzysztofiak, Roman Kurnatowski, Zbigniew Łabędzki, Leszek Olszewski, Roman Prill, Tadeusz Szymański, Jan Zapart i Mieczysław Zieliński (Zestawienie osób internowanych w specjalnym obozie wojskowym w Chełmnie w latach 1982–1983, które zmarły przed 17 II 2016 r., dokument sporządzony przez Tadeusza Antkowiaka przewodniczącego SOI „Chełminiacy 1982”, kopia w posiadaniu autora dzięki uprzejmości Pana Tadeusza Antkowiaka). Spośród powołanych w 1982 r. na ćwiczenia rezerwy do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, do września 2016 r. zmarły 52 osoby. Los ok. 40 jest nieznany (wymeldowali się bez podania nowego miejsca zamieszkania, zamieszkują pod nieustalonym adresem za granicą, nie odbierają korespondencji), zob. przyp. 350.

349 AIPN By, 674/12, Rozkazy dzienne 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie za okres od 22 VI – 4 XI 1982 r.; AIPN By, 674/13, Rozkazy dzienne 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie za okres od 5 XI 1982 – 11 III 1983 r.; AIPN By, 674/14, Rozkazy dzienne 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie za okres od 14 III – 5 VII 1983 r. 

350 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 68, Akt oskarżenia przeciwko Władysławowi Ciastoniowi, Florianowi Siwickiemu i Józefowi Sasinowi sporządzony przez prokuratora OKŚZpNP IPN w Gdańsku Mieczysława Górę, 15 III 2012 r., k. 13 189. W przypadku kwalifikacji dotyczącej zbrodni przeciwko ludzkości oparto się na dowiedzionym w czasie śledztwa represyjnym charakterze „ćwiczeń rezerwy”, natomiast odnośnie do kwalifikacji dotyczącej popełnienia zbrodni komunistycznej wywiedziono ją z udowodnionego całkowicie bezprawnego przeprowadzenia powołania.

351 Ibidem, k. 13 197–13 198.

352 Ibidem, k. 13 199.

353 Chodzi o złamanie przepisów kodeksu karnego z 19 IV 1969 r. (art. 246 § 1 i 2). Przestępstwo zarzucane Ciastoniowi, Sasinowi i Siwickiemu znajduje swoje uzasadnienie w „art. 231 § 1 i 2 kk w związku z art. 3 i art. 2 ust. 1 Ustawy z dnia 18 XII 1998 r. o IPN – KŚZpNP (DzU nr 155, poz. 1016, z późniejszymi zmianami) w związku z art. 4 § 1 kk na zasadzie art. 647 § 1 pkt 1, ppkt b i c i § 2 kpk, art. 654 § 1 pkt 1 i art. 31 § 1 kpk”, ibidem, k. 13 199–13 200.

354 Odpis postanowienia WSO w Warszawie w sprawie przeciwko J. Sasinowi, F. Siwickiemu i W. Ciastoniowi wydanego przez sędziego WSG mjr. Tomasza Krajewskiego, 6 VI 2012 r. Wszystkie przywoływane poniżej dokumenty z lat 2012–2015 dotyczące walki o osąd prawny represji stosowanych wobec osób powołanych w 1982 r. na „ćwiczenia rezerwy” do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie pochodzą z archiwum SOI „Chełminiacy 1982”. Autor dysponuje ich kopiami dzięki uprzejmości Pana Tadeusza Antkowiaka.

355 Odpis zażalenia prokuratora OKŚZpNP IPN w Gdańsku Mieczysława Góry na postanowienie WSO w Warszawie z dnia 6 VI 2012 r. w sprawie przeciwko J. Sasinowi, F. Siwickiemu i W. Ciastoniowi skierowanego do Sądu Najwyższego-Izby Wojskowej w Warszawie, 14 VI 2012 r.

356 Odpis zażalenia SOI „Chełminiacy 1982” na postanowienie WSO w Warszawie z dnia 6 VI 2012 r. w sprawie przeciwko J. Sasinowi, F. Siwickiemu i W. Ciastoniowi skierowanego do Sądu Najwyższego-Izby Wojskowej w Warszawie, 19 VI 2012 r.

357 Odpis postanowienia Sądu Najwyższego-Izby Wojskowej w Warszawie wydanego przez SSN Marka Pietruszyńskiego odnośnie do uchylenia zaskarżonego postanowienia WSO w Warszawie z dnia 6 VI 2012 r. w sprawie przeciwko J. Sasinowi, F. Siwickiemu i W. Ciastoniowi, 21 VIII 2012 r.

358 Odpis postanowienia WSO w Warszawie wydanego przez sędziego ppłk. Tomasza Krajewskiego w sprawie przeciwko J. Sasinowi i W. Ciastoniowi, 22 XI 2012 r.

359 Odpis postanowienia Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa wydanego przez SSR Katarzynę A. Kruk w sprawie przeciwko J. Sasinowi i W. Ciastoniowi, 25 I 2013 r. Powołano się tutaj na zapisy art. 25 § 2 kpk umożliwiające interpretowanie sprawy jako: a) szczególnie zawiłej („należy ją wiązać z sytuacją specjalną, ponadprzeciętną, rzadką i wyjątkową, tak z faktycznego, jak i z prawnego punktu widzenia, wymagającą skomplikowanej operacji myślowej jeśli chodzi o analizę obszernego materiału dowodowego, czy też przeprowadzenia wykładni określonych norm prawnych. […] Dodatkowo Sąd uwzględnił, że w sprawie niniejszej materiał dowodowy jest obszerny, bowiem liczy ponad 70 tomów akt głównych, zaś w akcie oskarżenia wskazanych do bezpośredniego przesłuchania zostało 274 świadków”) oraz: b) posiadającej szczególną wagę („oskarżeni realizując zarzucane im działania, pełnili wówczas czołowe funkcje w ówczesnych strukturach państwowych […] Sąd miał zatem na uwadze, że sprawa niniejsza dotyka kwestii funkcjonowania państwa polskiego w okresie objętym zarzutem, tj.  w tzw. epoce PRL, stanowiącej wciąż poniekąd nierozliczoną kartę historii […] ze względu na osobę sprawcy, bądź rodzaj zarzucanego mu przestępstwa, staje się ona szczególnie bulwersująca i wywołująca emocje wśród szerszej społeczności”).

360 Informacja o łamaniu naczelnych zasad konstytucyjnych przez sądy nierozpoznające sprawy przeciwko W. Ciastoniowi, J. Sasinowi i F. Siwickiemu sporządzona przez przewodniczącego SOI „Chełminiacy 1982” Tadeusza Antkowiaka, 15 II 2016 r., s. 2.

361 Florian Siwicki zmarł 11 III 2013 r.

362 Odpis postanowienia Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa wydanego przez SSR Katarzynę A. Kruk w sprawie przeciwko J. Sasinowi i W. Ciastoniowi, 27 VIII 2013 r.

363 Ibidem, s. 5.

364 Odpis zażalenia prokuratora OKŚZpNP IPN w Gdańsku Mieczysława Góry na postanowienie Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa w sprawie przeciwko J. Sasinowi i W. Ciasoniowi z dnia 27 VIII 2013 r. skierowane do Sądu Okręgowego w Warszawie X Wydział Karny-Odwoławczy, 10 IX 2013 r., s. 1–20.

365 Odpis zażalenia SOI „Chełminiacy 1982” na postanowienie Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa w sprawie przeciwko J. Sasinowi i W. Ciastoniowi z dnia 27 VIII 2013 r. skierowane do Sądu Okręgowego w Warszawie X Wydział Karny-Odwoławczy, 10 IX 2013 r. 

366 Odpis zażalenia pełnomocnika pokrzywdzonych adwokat Anny Boguckiej-Skowrońskiej na postanowienie Sądu Rejonowego dla Warszawy Mokotowa w sprawie przeciwko J. Sasinowi i W. Ciastoniowi z dnia 27 VIII 2013 r. skierowane do Sądu Okręgowego w Warszawie X Wydział Karny-Odwoławczy, 13 IX 2013 r. 

367 Odpis zażalenia prokuratora OKŚZpNP IPN w Gdańsku Mieczysława Góry na postanowienie Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa w sprawie przeciwko J. Sasinowi i W. Ciastoniowi z dnia 27 VIII 2013 r. skierowane do Sądu Okręgowego w Warszawie X Wydział Karny-Odwoławczy, 10 IX 2013 r., s. 3, 14, 18.

368 Ibidem, s. 14–15, 17–18.

369 Ibidem, s. 14–15. W ten sposób na gruncie prawnym zanegowany został argument o rzekomo koniecznym spełnianiu kryterium „prześladowania na wielką skalę” mającego warunkować przedawnienie sprawy, w której z tego powodu próbowano usunąć z pola widzenia możliwość formułowania oskarżenia o popełnienie czynu zaliczanego do kategorii nieprzedawnialnej zbrodni przeciwko ludzkości. Tymczasem znamiona tej kategorii oskarżenia są wyczerpywane „przez fizyczne lub moralne znęcanie się nad osobami pozbawionymi wolności w sytuacji gdy: sprawcy działają w strukturach systemu państwa totalitarnego posługującego się na wielką skalę terrorem dla realizacji celów politycznych i społecznych, co najmniej aprobują taki sposób realizacji polityki władz państwa, a popełniając te czyny, biorą tym samym świadomie udział w prześladowaniu ze względów politycznych” (ibidem, s. 17).

370 Ibidem, s. 20.

371 Oświadczenie Zarządu SOI „Chełminiacy 1982”, 5 XI 2013 r.

372 Zawiadomienie Sądu Okręgowego w Warszawie skierowane do SOI „Chełminiacy 1982” w sprawie daty i miejsca odbycia posiedzenia odwoławczego w sprawie zażalenia prokuratora IPN, pełnomocnika oskarżycieli posiłkowych i SOI „Chełminiacy 1982” w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie przeciwko J. Sasinowi i W. Ciastoniowi, 12 XI 2013 r.

373 Zapis filmowy wydarzeń w warszawskim Sądzie Okręgowym i posiedzenia sądu z 10 XII 2013 r. dostępny jest pod następującym adresem internetowym: https://www.youtube.com/watch?v=qhCnCfjlDKU, data dostępu 22 VIII 2016 r. Zob. także: Z. Baranowski, Wyniesieni z rozprawy, „Nasz Dziennik”, 11 XII 2013 r., nr 288. W tej sprawie pisemnie interweniował u Małgorzaty Kluziak Prezes Sądu Okręgowego w Warszawie przewodniczący SOI „Chełminiacy 1982”, ale jego skargę uznano za „bezpodstawną” i pozostawiono „bez podjęcia dalszych czynności” zob. Pismo przewodniczącego SOI „Chełminiacy 1982” Tadeusza Antkowiaka do Pani Małgorzaty Kluziak Prezes Sądu Okręgowego w Warszawie w sprawie przebiegu posiedzenia Sądu w dniu 10 XII 2013 r., 17 XII 2013 r.; Pismo Sądu Okręgowego w Warszawie XIX Wydział Wizytacyjny do przewodniczącego SOI „Chełminiacy” Tadeusza Antkowiaka, 16 I 2014 r. 

374 Zawiadomienie Sądu Okręgowego w Warszawie skierowane do SOI „Chełminiacy 1982” w sprawie daty i miejsca odbycia posiedzenia odwoławczego w sprawie zażalenia prokuratora IPN, pełnomocnika oskarżycieli posiłkowych i SOI „Chełminiacy 1982” w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie przeciwko J. Sasinowi i W. Ciastoniowi, 2 I 2014 r.

375 Odpis postanowienia Sądu Okręgowego w Warszawie X Wydział Karny-Odwoławczy wydanego przez sędziego SO Bogusława Orzechowskiego w sprawie przeciwko J. Sasinowi i W. Ciastoniowi, 13 II 2014 r.

376 Zawiadomienie Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa skierowane do SOI „Chełminiacy 1982” w sprawie daty i miejsca odbycia rozprawy głównej w sprawie przeciwko J. Sasinowi i W. Ciastoniowi, 25 IV 2014 r.

377 Pismo procesowe SOI „Chełminiacy 1982” do Sądu Okręgowego w Warszawie w sprawie protestu przeciwko skierowaniu wniosku przez Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa o przekazanie sprawy oskarżonych J. Sasina i W. Ciastonia do rozpoznania przez Sąd Rejonowy Gdańsk-Północ z uwagi na względy ekonomiki procesowej, 11 VI 2014 r. 

378 Odpis postanowienia Sądu Okręgowego w Warszawie X Wydział Karny-Odwoławczy wydanego przez SSO Arkadiusza Tomczaka w sprawie przeciwko J. Sasinowi i J. Ciastoniowi, 17 VII 2014 r.

379 Ibidem.

380 Zawiadomienie Sądu Rejonowego dla Warszawy-Mokotowa skierowane do SOI „Chełminiacy 1982” w sprawie daty i miejsca odbycia rozprawy głównej w sprawie oskarżonych J. Sasina i W. Ciastonia, 24 X 2014 r.

381 H. Sowińska, Ta zbrodnia nie przedawniła się! Internowani jesienią 1982 r. działacze „S” ciągle liczą na sprawiedliwość, „Gazeta Pomorska”, 11 XI 2013 r.; Z. Baranowski, Wyniesieni z rozprawy...; idem, Sąd nie chce sądzić, „Nasz Dziennik”, 11 VI 2014 r.; idem, Procesu nie będzie?, „Nasz Dziennik”, 26 VIII 2014 r.; P. Czartoryski-Sziler, Znów na ławie oskarżonych, „Nasz Dziennik”, 15 XII 2014 r. 

382 Dzięki uprzejmości przewodniczącego SOI „Chełminiacy 1982”, Tadeusza Antkowiaka, autor dysponuje kompletem dokumentacji w tej sprawie.

383 W. Ferfecki, Sprawiedliwość dla internowanych, „Rzeczpospolita”, 14 III 2014 r.

384 DzU 1991, nr 34, poz. 149.

385 Interpelacja nr 11448 do ministra sprawiedliwości złożona przez Andrzeja Jaworskiego posła na Sejm RP VI kadencji w sprawie różnych sposobów traktowania pozwów o zadośćuczynienie za internowanie w tzw. wojskowych obozach specjalnych w okresie od 5 XI 1982 do 2 II 1983 r., 11 IX 2009 r., http://orka2.sejm.gov.pl/IZ6.nsf/main/00022804, data dostępu 22 VIII 2016 r.; Odpowiedź Piotra Kluza podsekretarza stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości na interpelację nr 11448 złożoną przez posła Andrzeja Jaworskiego w sprawie różnych sposobów traktowania pozwów o zadośćuczynienie za internowanie w tzw. wojskowych obozach specjalnych w okresie od 5 XI 1982 do 2 II 1983 r., 16 X 2009 r., http://orka2.sejm.gov.pl/IZ6.nsf/main/51544B79, data dostępu 22 VIII 2016 r.

386 Uniwersalny słownik języka polskiego, red. S. Dubisz, t. 1: A–J, Warszawa 2003, s. 1232.

387 Zob. ks. W. Palmowski, Był taki czas, Kraków 2001 (tu wspomnienie wizyty nowohuckiego pasterza w Czerwonym Borze). Por. M. Dąbrowski, Wojskowe obozy specjalne..., s. 71–72.

388 Mowa o wydawnictwie źródłowym J. Pawłowicza, w którym opublikował on szyfrogram płk. Józefa Sasina z 21 X 1982 r. (zob. przypis 13), króciutkim fragmencie książki W. Polaka, Czas ludzi niepokornych..., s. 98–99, czy artykule P. Piotrowskiego, Kompanie polowe… (zob. przypis 38).

389 www.13grudnia81.pl, data dostępu 22 VIII 2016 r.

390 http://www.chelminiacy.toya.net.pl/, data dostępu 22 VIII 2016 r.

391 http://www.prezydent.pl/archiwum-lecha-kaczynskiego/aktualnosci/rok-2009/art,9,1059,internowani-w-kamasze.html, data dostępu 22 VIII 2016 r.

392 Stan wojenny. Odtajnione archiwa IPN, „Newsweek Polska Extra. Wydanie kolekcjonerskie”, grudzień 2011. W żadnym z opublikowanych tu tekstów, jak również w kalendarium stanu wojennego, nie zawarto nawet zdania o wojskowych obozach specjalnych dla „rezerwy”.

393 „Misja Specjalna”, reportaż P. Kobalczyka o wojskowym obozie specjalnym w Chełmnie, cz. 1, https://www.youtube.com/watch?v=ohgiyX2tZgU, data dostępu 22 VIII 2016 r.

394 M. Dąbrowski, Wojskowe obozy specjalne..., s. 77.

395 Autor niniejszej pracy przygotowuje obecnie pełną monografię wojskowego obozu specjalnego w Chełmnie: M. Szymaniak, Izolacja „elementu ekstremalnego”. Represje wobec przedstawicieli podziemia solidarnościowego w 9 Pomorskim Pułku Pontonowym w Chełmnie (1982–1983).

396 Wykaz sporządzono według podziału na województwa, z których w listopadzie 1982 r. rezerwistów powołano na ćwiczenia do 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie. Wewnątrz poszczególnych zestawień wojewódzkich zastosowano odrębną numerację nazwisk. W jednym i w drugim wypadku zachowano kolejność alfabetyczną.

397 Przy określeniu czasu internowania poszczególnych osób w JW nr 1636 w Chełmnie wzięte zostały pod uwagę przede wszystkim zapisy w księdze ewidencji. Wykaz ten powinien jednak zostać uzupełniony w przyszłości o dane dotyczące czasu pobytu „chełminiaków” w izbach chorych i szpitalach (w Chełmnie, Grudziądzu i Toruniu). Konieczność hospitalizacji i przebywania w izbie chorych wynikała bowiem z fatalnych warunków bytowych panujących na poligonie na Kępie Panieńskiej. Czas spędzony w placówkach zdrowia był zaliczany do okresu internowania.

398 AIPN By, 674/13, Rozkaz dzienny nr Pf 24 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 2 II 1983 r., k. 466–469; ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 25 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 3 II 1983 r., k. 475–482.

399 Byli to: Marian Pranke (pobyt przedłużony do 8 II 1983 r.), Eugeniusz Pałys (pobyt przedłużony do 9 II 1983 r.), Ignacy Wrzesiński i Zbigniew Ząbek (pobyt przedłużony do 12 II 1983 r.), Andrzej Łoziński, Jerzy Olszewski i Stanisław Szukała (pobyt przedłużony do 14 II 1983 r.), Józef Pintera i Władysław Żydonik (pobyt przedłużony do 16 II 1983 r.). Zob. AIPN By, 674/13, Rozkazy dzienne nr Pf 30, 32, 33 i 34 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 10, 14, 15 i 16 II 1983 r., k. 514, 530, 535–536, 541.

400 19 XI 1982 r. z powodów zdrowotnych zostały zwolnione następujące osoby: Brunon Baranowski, Jan Domaszewicz, Marek Grabowski, Andrzej Misiara, Jan Mućk, Antoni Pieczulski, Waldemar Ryk, Cezary Siwik, Grzegorz Szkudlarek, Henryk Trojanowski, Jerzy Wesołowski, Wiesław Węglarz, Wojciech Zarzycki, Wiktor Żółciński. Zob. AIPN By, 674/13, Rozkaz dzienny nr Pf 236 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 22 XI 1982 r., k. 80. Kolejne zwolnienia uzasadnione złym stanem zdrowia „rezerwistów” przeprowadzono już pojedynczo w dniach 24 XI 1982 r. (Krzysztof Nowiak), 27 XI 1982 r. (Franciszek Hirsz), 2 XII 1982 r. (Stanisław Żabski), 3 XII 1982 r. (Krzysztof Szeglowski), 14 XII 1982 r. (Marian Dymek), 16 XII 1982 r. (Witold Amiłowski i Tadeusz Porzuczek), 30 XII 1982 r. (Leszek Wojciechowski), 21 I 1983 r. (Mirosław Polipowski), 22 I 1983 r. (Andrzej Kosiewicz) i 27 I 1983 r. (Andrzej Jaroszek, Marian Wojciechowski). Zob. ibidem, Rozkazy dzienne nr Pf 238, 242, 246, 247, 253, 256 i 266 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka z 24 i 29 XI oraz 3, 6, 14, 17 i 30 XII 1982 r. oraz rozkazy dzienne nr Pf 16 i 20 z 24 i 28 I 1983 r., k. 93 i 113, 136, 144, 191, 205–206, 282, 415, 443. Por. AIPN By, 674/7, Księga ewidencji żołnierzy rezerwy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, listopad 1982 – luty 1983 r., k. 3, 6, 14, 25, 28, 33, 37, 52, 55, 57, 62, 64, 66, 68, 71, 75, 77, 81, 85, 87, 88, 91 i 94.

401 Byli to: Kazimierz Burzyński, Zbigniew Dębicki, Józef Dziki, Roman Kuropatwa, Zbigniew Mieszkalski, Roman Prill, Zbigniew Rycerz. Powodem zwolnienia z wyjątkiem Dębickiego i Prilla, których uwolniono w związku z telefonogramami o krypt. „Lazura” (odpowiednio nr 254 z 11 I 1983 r. i nr 1385 z 31 XII 1982 r.), była „trudna sytuacja rodzinna”. W przypadku Mieszkalskiego, oficjalnie zwolnionego z tego względu już 15 XI 1982 r. (ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 232 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 16 XI 1982 r., k. 52), faktycznie chodziło o dekonspirację wśród rezerwistów jako tajnego współpracownika. Zob. OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Stanisława Szukały, 11 III 2011 r., k. 8965; ibidem, t. 60, Protokół przesłuchania świadka Leszka Matulki, 12 X 2011 r., k. 11 641.

402 Chodzi o działaczy solidarnościowych powołanych na „ćwiczenia rezerwy” ze Słupska: Janusza Łaździna, Edwarda Müllera i Romana Pączka. Zostali oni aresztowani na poligonie na Kępie Panieńskiej w pierwszych dniach grudnia 1982 r. i przewiezieni do tymczasowego aresztu w Słupsku. Zob. OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 46, Protokół przesłuchania świadka Edwarda Müllera, 5 IV 2011 r., k. 8998; ibidem, t. 47, Protokół przesłuchania świadka Romana Pączka, 19 IV 2011 r., k. 9002–9003. Janusz Łaździn nie składał zeznań jako świadek w śledztwie IPN. Zmarł kilka lat przed jego rozpoczęciem, 10 IV 2006 r., zob. ibidem, t. 35, Akt zgonu Janusza Łaździna, k. 6714; AIPN, 674/7, Księga ewidencji żołnierzy rezerwy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, listopad 1982 – luty 1983 r., k. 49, 52 i 64. Szerszy kontekst osadzenia w areszcie wymienionych osób (m.in. odnośnie do likwidacji słupskiego Okręgowego Komitetu Oporu przez SB), zarysowuje I. Hałagida, NSZZ „Solidarność” Regionu Słupskiego (1980–1990), t. 1: Szkice do monografii, Gdańsk 2010, s. 87 i 88. Przywoływany autor myli się jednak w sprawie Józefa Grządzielskiego, Zenona Kubuszewskiego, Tadeusza Marszałkowskiego i Krzysztofa Szeglowskiego, którzy jego zdaniem również, tak jak Łaździn, Müller i Pączek, mieli być aresztowani na poligonie w Chełmnie. Faktycznie zostali oni zdjęci z ewidencji chełmińskiej „rezerwy” 3 II 1983 r. Zob. AIPN By, 674/13, Rozkaz dzienny nr Pf 25 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 3 II 1983 r., k. 478, 479, 480, 482. Po niespełna 2 miesiącach od chwili wyjazdu z Chełmna Szeglowski został skazany na 2 lata pozbawienia wolności, Łaździn na 1,5 roku, a Pączek na 1,5 roku w zawieszeniu na 4 lata (24 III 1983 r.). Müllera skazano na 1 rok i 8 miesięcy pozbawienia wolności w zawieszeniu na 4 lata już pod koniec lutego 1983 r. Przeciwko Grządzielskiemu, Kubuszewskiemu i Marszałkowskiemu „podejrzanym o prowadzenie nielegalnej działalności” nie wytoczono procesów z uwagi na „brak dowodów winy” oraz „znikomą szkodliwość popełnionych czynów”. Zob. I. Hałagida, NSZZ „Solidarność” Regionu Słupskiego (1980–1990)..., s. 88.

403 Mimo zastosowanego aresztu poza jednostką, zdjęty ze stanu ewidencyjnego JW nr 1636 w Chełmnie dopiero na podstawie Rozkazu dziennego nr Pf 27 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka z 7 II 1983 r. (AIPN By, 674/13, k. 493).

404 Łaździn formalnie nadal pozostawał na stanie ewidencyjnym swego pododdziału. Zob. ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 252 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 13 XII 1982 r., k. 185.

405 W związku z odbywaniem kary aresztu pobyt „na ćwiczeniach” przedłużono do 14 II 1983 r. Zob. ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 33 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 15 II 1983 r., k. 535.

406 Pomimo zastosowanego wobec Andrzeja Kwiatkowskiego aresztu, nie przedłużono mu okresu pobytu w JW nr 1636 w Chełmnie. Został zwolniony z jednostki razem z innymi kolegami w dniu 3 II 1983 r. Zob. AIPN By, 674/14, Rozkaz dzienny nr Pf 25 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 3 II 1983 r., k. 479.

407 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 48, Protokoły przesłuchań świadków, 6 V 2011 r., k. 9375.

408 Pomimo zastosowanego wobec Edwarda Müllera aresztu poza jednostką, zdjęty ze stanu ewidencyjnego JW nr 1636 w Chełmnie dopiero na podstawie Rozkazu dziennego nr Pf 27 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 7 II 1983 r. (AIPN By, 674/13, k. 493).

409 Müller formalnie nadal pozostawał na stanie ewidencyjnym swego pododdziału. Ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 258 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 20 XII 1982 r., k. 219–220.

410 W związku z wcześniejszym odbywaniem kary aresztu, pobyt na poligonie przedłużono do 14 II 1983 r. Ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 33 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 15 II 1983 r., k. 535.

411 W związku z odbywaniem kary aresztu pobyt na poligonie przedłużono do 8 II 1983 r. Ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 30 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 10 II 1983 r., k. 514–515.

412 Mimo zastosowanego aresztu poza jednostką, zdjęty ze stanu ewidencyjnego JW nr 1636 w Chełmnie dopiero na podstawie Rozkazu dziennego nr Pf 27 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 7 II 1983 r. (zob. AIPN By, 674/13, k. 493).

413 Zob. ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 258 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 20 XII 1982 r., k. 219–220.

414 W związku z wcześniejszym odbywaniem kary aresztu pobyt na poligonie przedłużono do 16 II 1983 r. Ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 34 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 16 II 1983 r., k. 541.

415 Ibidem, k. 232–233.

416 W związku z wcześniejszym odbywaniem kary aresztu pobyt „na ćwiczeniach” przedłużono do 9 II 1983 r. Ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 30 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 10 II 1983 r., k. 514.

417 Zwolniony z aresztu w dniu 14 II 1983 r. na podstawie Rozkazu dziennego nr Pf 33 dowódcy 9. Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie mjr. Mariana Łuczaka, 15 II 1983 r. (ibidem, k. 535).

418 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 46, Protokoły przesłuchań świadków, 11 III 2011 r., k. 8966.

419 W związku z odbywaniem kary aresztu pobyt „na ćwiczeniach” przedłużono do 12 II 1983 r. Zob. AIPN By, 674/13, Rozkaz dzienny nr Pf 32 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, 14 II 1983 r., k. 530.

420 Ibidem, k. 233.

421 W związku z wcześniejszym odbywaniem kary aresztu pobyt „na ćwiczeniach” przedłużono do 12 II 1983 r. Ibidem, k. 530.

422 OKŚZpNP w Gdańsku, S 85/08/Zk, t. 40, Protokoły przesłuchań świadków, 10 III 2011 r., k. 7694.

423 W związku z wcześniejszym odbywaniem kary aresztu pobyt na ćwiczeniach przedłużono do 16 II 1983 r. AIPN By, 674/13, Rozkaz dzienny nr Pf 34 dowódcy 9 Pomorskiego Pułku Pontonowego w Chełmnie, 16 II 1983 r., k. 541.

424 Ibidem, k. 122–123.

RELACJE

Stanisław Alot1

Czerwony Bór – perfidna forma internowania

Do Zgrupowania Żołnierzy Rezerwy nr 6 trafili rezerwiści z 26 ówczesnych województw. Dlaczego z aż tylu spośród wyznaczonych przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Ministerstwo Obrony Narodowej 36 województw – nie wiem. Wiemy o okolicznościach, które na pewno miały wpływ na decyzję o powołaniu do wojska zamiast internowania: o delegalizacji „Solidarności” 6 października 1982 r., tworzeniu „nowych związków”, zwolnieniu 308 internowanych 2 listopada, konferencji OBWE w Madrycie 9 listopada, manifestacjach, protestach i strajkach w drugą – dopiero! – rocznicę rejestracji statutu Związku zapowiedzianych na 10 listopada oraz targach władz o termin i przebieg wizyty Jana Pawła II, o której miał rozmawiać prymas Józef Glemp 8 listopada 1982 r. Nie wiedzieliśmy o przygotowywanym zwolnieniu Lecha Wałęsy z internowania (i jego długiej, trzydniowej podróży do domu, podczas której odbył w Warszawie dziwne rozmowy z oficerami i oficjelami2) i o ogłoszeniu zgody na wizytę Papieża w następnym roku.

Wezwania

W październiku większość późniejszych rezerwistów otrzymała wezwanie do wojskowych komend uzupełnień „w celu uzupełnienia danych”, a tam wręczano im powołania na ćwiczenia wojskowe. Reszta otrzymała wezwania do odbycia ćwiczeń w Czerwonym Borze z rąk przesłuchujących esbeków, esbeków w gabinecie kierownika (dyrektora) zakładu pracy, wojskowego gońca itp. Większość powołanych do Czerwonego Boru została przeniesiona do rezerwy bez odbycia służby wojskowej, żaden z tych wezwanych nie mógł pełnić służby wojskowej w czasie pokoju ze względu na kategorię zdrowia. Wszystkie zastrzeżenia rezerwistów dotyczące stanu zdrowia, przebytych dopiero co operacji, schorzeń w trakcie leczenia, kategorii wojskowej, bycia jedynym opiekunem czy jedynym żywicielem rodziny – były oddalane przez oficerów WKU: „na miejscu, w Czerwonym Borze, będzie komisja i komisji przedstawicie odpowiednie dokumenty”. Niektórzy składali w rodzimej WKU odwołania od decyzji – ich losy będą jeszcze przedstawione w przygotowanej przeze mnie publikacji. Ze znanych mi przypadków spośród powołanych do Czerwonego Boru „ekstremistów” tylko Włodzimierz Blajerski zareagował inaczej: widząc w WKU, że kolegom wręczają powołanie do Czerwonego Boru, wyszedł z poczekalni, nie odebrał wezwania i na dwa tygodnie pod zmienionym nazwiskiem „położył się” do szpitala. Nie wiedział o powołaniu, bo skąd? Był obłożnie chory, do Czerwonego Boru nie pojechał! Ja należałem do rezerwistów przeniesionych do rezerwy z wpisem w książeczce wojskowej: „Nie podlega obowiązkowi służby wojskowej z dniem 10.09.1969 r. Podstawa – orzeczenie PKPob. Stalowa Wola”. W październiku 1982 r. czekałem na powrót żony ze skomplikowanego leczenia. Musiałem żonę przywieźć ze szpitala w Zabrzu i opiekować się nią, bo nie wolno jej było nosić niczego cięższego niż jeden kilogram, schylać się i początkowo samodzielnie chodzić. Ponieważ mieszkaliśmy w starej, drewnianej chałupie, ogrzewanej piecami, z wodą w studni, bez gazu i kanalizacji – moja opieka nad żoną była niezbędna. Oczywiście żaden z moich argumentów w WKU nie zrobił wrażenia, podobnie jak pisma do MON złożone za pośrednictwem WKU powołujące się na zdrowie mojej żony i na przepisy prawa obowiązujące nawet w stanie wojennym. Przed powołaniem na ćwiczenia wojskowe nie chronił mnie również wpis w książeczce wojskowej: „Zdolny do służby w formacjach samoobrony kat[egoria] »D«”. Poprosiłem przyjaciół o przywiezienie żony, zaopiekowanie się nią, pomaganie jej co dzień i wsiadłem do pociągu.

Podróż

Podróż do Czerwonego Boru zapisałem w Dzienniku nigdzie jak dotąd niepublikowanym. Wraz z sześcioma kolegami 4 listopada 1982 r. o 13.05 pojechaliśmy pociągiem do Przeworska. I dopiero w przedziale rozmawialiśmy: „Gdzie my jedziemy, na mapach raczej nie było takiej miejscowości – to gdzieś koło Łomży i Ostrołęki, ci, co byli tam, mają złe zdanie – las, poligon, namioty w zimie, ganianie żołnierzy, koniec świata”. W Przeworsku przesiadka na pociąg do Warszawy i od Rudnika pociąg jakby pęczniał od mężczyzn w wieku najczęściej solidarnościowym – 28–35 lat i najczęściej „po wojsku”. W Stalowej Woli – wsiada kilkudziesięciu, co najmniej, dwu z internowania w Załężu, w Lublinie – następna grupa. Na stacji Warszawa Wschodnia o 22.40 przesiadka do pociągu do Białegostoku – wiezie mnóstwo „powołanych”. Wszyscy mówią o internowaniu w mundurach, opowiadają o pozostawionych rodzinach, dzieciach, chorobach, gospodarstwach, klną – ale jadą na 8.00. Jest 8–10 stopni poniżej zera.

Od przystanku kolejowego idziemy prowadzeni przez kolegę z laską – utyka, ale też powołany. Z przećwiczoną Rotą, z okrzykami: „Solidarność!”, „Zwolnić Lecha, zamknąć Wojciecha!” przekraczamy bramę. Wchodzi nas 107 z palcami złożonymi w literę, „której nie ma w polskim alfabecie”. Przed wartownią czeka na nas grupka „wcześniaków” – przyjechali 15 godzin wcześniej. Jest 10.30 – zaczęliśmy służbę w Czerwonym Borze. Pierwsza dziesiątka, która weszła „na komisję”, jeszcze nie wyszła.

Wcielanie

Tego samego dnia, kiedy wyjeżdżałem na ćwiczenia (4 listopada 1982 r.), dowódca 2. Batalionu Inżynieryjnego Wojsk Obrony Wewnętrznej ppłk inż. Zygmunt Jurgilewicz powołał Komisję Poborową: por. Janusz Pamulski – przewodniczący, kpt. Zdzisław Górski – zastępca przewodniczącego, por. Janusz Lalik – członek i trzech pisarzy; komisja miała zapoznać się z kartami ewidencyjnymi żołnierzy rezerwy od 12.00 do 14.00. Dowódca wyznaczył ponadto dwa samochody i oficerów odpowiedzialnych za: przywiezienie rezerwistów z Zambrowa i Łomży, za wydawanie posiłków, za punkt fryzjerski, za łaźnię, za informację na dworcach, za pakowanie ubrań, za wydawanie umundurowania3. Wyszło źle! Pierwszego dnia większość powołanych nie zjadła obiadu; po próbach strzyżenia „na rekruta”, czyli na łyso, ścinania wąsów – mimo zdjęć z wąsami w książeczkach wojskowych – doszło do buntu wcielanych, którzy z taboretami w rękach i grubym słownictwem bronili się przed bezprawiem – aż starszy oficer, chyba major, przyznał rację rezerwistom i zakazał obcinania włosów „na więźnia”. Wkurzały okrutnie długie kolejki po „sorty mundurowe”, zwłaszcza kolejki przy dobieraniu i przymierzaniu butów, a nawet już po zapakowanie własnych ciuchów – czekanie na zdanie ubrań cywilnych „na depozyt”. Woda w łaźni była ledwo letnia. Tak naprawdę tylko wpisywanie wszystkim wcielanym do książeczek wojskowych formułki „zdolny do służby wojskowej” i odprowadzanie wcielonych do rejonów zakwaterowania między 18.00 a 22.00 wykonano poprawnie.

W Rozkazie dziennym nr Pf 237 z 8 listopada 1982 r. dowódca 2. Batalionu Inżynieryjnego Wojsk Obrony Wewnętrznej ppłk Zygmunt Jurgilewicz powołał Zgrupowanie Żołnierzy Rezerwy nr 6. Utworzono Dowództwo Zgrupowania: dowódca – mjr Jan Braja, zastępca dowódcy ds. politycznych – kpt. Zdzisław Górski, szef sztabu – por. Janusz Pamulski, zastępca dowódcy ds. technicznych – kpt. Tadeusz Sydof, kwatermistrz – por. Janusz Lalik, lekarza nie powołano. Nie podano numeru zarządzenia (i daty tego dokumentu), na podstawie którego ppłk Jurgilewicz podał w swym rozkazie dziennym obsadę etatową, organizację i przydział wcielonych do „zgrupowania żołnierzy rezerwy”4. W dokumentach wojskowych to ewenement. Widać decyzje zapadały gdzieś indziej, co najmniej na szczeblu okręgu wojskowego, bo w wojsku powołanie pododdziału bez rozkazu przełożonego z datą i podpisem nie było możliwe.

Wcielono 377 rezerwistów, a kadrę stanowiło 76 oficerów, chorążych, podoficerów i żołnierzy służby zasadniczej. Nie wiem, dlaczego pozostało 19 wolnych miejsc dla wcielonych5. We wpisach obok numeru przewidzianego dla rezerwisty zostawił pisarz wojskowy puste miejsce i w takim kształcie rozkaz został zakończony i podpisany.

Najwięcej rezerwistów dostarczyły WKU:

• z woj. krakowskiego: 47, w tym z WKU Nowa Huta 16,

• z woj. rzeszowskiego: 40,

• z woj. tarnobrzeskiego: 39, w tym z WKU Nisko 27 – prawie wszyscy to pracownicy z Huty Stalowa Wola,

• z woj. lubelskiego: 36,

• z woj. kieleckiego: 29,

• z woj. białostockiego: 26,

• z woj. krośnieńskiego: 206.

Specjalnie dla nas, internowanych, powołano „kompanie inżynieryjno-drogowe”, które wcześniej nigdy nie pojawiły się w nomenklaturze wojskowej. Szkolenie wojskowe było zlepkiem kilku szkoleń z kilku cykli szkoleń specjalistów wojskowych i nie kończyło się opanowaniem jakiejś konkretnej specjalności wojskowej opisanej wśród specjalności nabywanych w wojsku bądź doskonalonych na ćwiczeniach rezerwistów.

Dwie kompanie inżynieryjno-drogowe składały się przede wszystkim z rezerwistów bez odbycia służby zasadniczej, a kompania saperów – to rezerwiści po zasadniczej służbie wojskowej. Wszyscy wcieleni otrzymali mundury bez dystynkcji, choć byli wśród nas – szczególnie w kompanii saperów – rezerwiści ze stopniami od starszego szeregowego do starszego kaprala. Według obowiązującego regulaminu było to uchybienie godności żołnierza, było to przestępstwo.

Kadra skierowana do Zgrupowania Żołnierzy Rezerwy nr 6 przeszła przeszkolenie ostrzegające przed „kryminalistami”, „resztkami mobilizacyjnymi”, „niebieskimi ptakami” zesłanymi do Czerwonego Boru. Kadra miała nie odwracać się do wcielonych rezerwistów plecami i mieć broń zawsze przy sobie. Podoficerom i żołnierzom zakazywano rozmawiać z „elementem” i polecono ograniczyć się do wydawania i egzekwowania rozkazów. Po kilku, kilkunastu dniach z niektórymi spośród kadry można już było zacząć rozmawiać, podobnie jak z niektórymi spośród żołnierzy służby zasadniczej. To oni opowiedzieli nam o swoim szkoleniu.

Już 6 listopada 1982 r. komisja z płk. Sygnatowiczem z Warszawskiego Okręgu Wojskowego zwolniła z odbywania ćwiczeń pięciu żołnierzy rezerwy. Do 11 listopada br. powinni się byli rozliczyć i opuścić jednostkę, do której nie powinni być nigdy powołani7.

W meldunkach WSW dla gen. Wojciecha Jaruzelskiego „przyjęcie nas na stan jednostki” oceniono dobrze: „akcja wcielania do jednostek [wojskowych – S.A.] poborowych wywodzących się spośród organizatorów i aktywnych uczestników akcji protestacyjnych oraz animatorów bojkotu nowych związków zawodowych przebiegała sprawnie i bez zakłóceń”8. Meldunek nie pozostawia wątpliwości, kogo wybrano do ćwiczeń rezerwy w listopadzie 1982 r. i z jakiego powodu.

Koszary

Wyjątkowe były nasze „koszary” – trzy wagony towarowe ustawione na szkielecie nad ziemią, obite „ścianami” z desek i przykryte wspólnym dachem obitym papą. Dla mniej więcej jednego plutonu stało tam zwykle 40 łóżek zestawionych piętrowo. Przekonałem nasz pluton do napchania zeschłych liści między ścianę wagonu a ściany zewnętrzne dla ocieplenia. Jedne drzwi i jedno okno w środkowym segmencie dawały jakieś szanse ucieczki – ewakuacji, ucieczki wymuszonej np. ogniem. Pozostałe dwa okienka w segmentach bocznych, gdzie spało po 16 wcielonych, były za małe, aby mężczyzna mógł się przez nie przecisnąć. Ogrzewanie stanowiły dwie „kozy”, metalowe piecyki, które wolno było rozpalić tylko na rozkaz. Po tygodniu palenia, a grzały tylko wtedy, gdy płonął w nich ogień, zużyliśmy, według słów kadry, przydział węgla na cały okres ćwiczeń. Odtąd zadaniem wyznaczonych przez nas samych dyżurnych było „zorganizować”, czyli ukraść węgiel sprzed kotłowni mimo stojącej tam warty lub ściąć jakieś drzewo na opał i przenieść drewno do domku. Conocne dwójkowe społeczne dyżury po dwie godziny upływały na dokładaniu do piecyków drewna i zapewniały rezerwistom śpiącym obok „kozy” ogrzewanie jak w łaźni – dziś powiedzielibyśmy jak w saunie. Dzięki temu spoceni „szczęśliwcy” mogli pożyczać swoje koce kolegom śpiącym dalej od „kozy”, którzy i tak pod własnymi kocami spali w „bechatkach” – kurtkach wojskowych. Ale kolegom śpiącym dalej od „kóz”, zwłaszcza na niższym poziomie łóżek, koce zwykle przymarzały do zewnętrznej ściany wagonu, po której sączyły się zamarzające krople wody. Tak było, jeśli dyżurni nie zaspali i regularnie dokładali do „kóz”, w przeciwnym razie, gdy zasnęli – zimno było wszystkim.

Protesty

Pierwszą akcją zbiorową rezerwistów była odmowa zjedzenia posiłku 10 listopada 1982 r. – w dzień zapowiadanych protestów. Właściwie odmówili wszyscy, ale konsekwencje ponieśli koledzy z kompanii saperów – rezerwiści „po wojsku”, pewnie za to, że szli na stołówkę, śpiewając m.in. Rotę. Zawracano ich, poddawano musztrze; gdy znów śpiewali, dostali rozkaz śpiewania według śpiewnika wojskowego, bo tylko takie pieśni mogą być w wojsku śpiewane. Oczywiście nikt takiego śpiewnika nie miał i nigdy im nie pokazał. W jadalni byli oficerowie, dowództwo zgrupowania, dopytywali się: „Czemu nie jecie? Może kompotu? Może soli, pieprzu?”, bo jedni pobrali jedzenie i oddawali, a inni nie brali jedzenia w ogóle. Spisano czyjeś nazwiska i dopiero ok. 21.30 aresztowano pięciu „prowodyrów”: Macieja Belinę, Zdzisława Bełczowskiego, Jerzego Lasa i Ryszarda Kuczerę i dopiero co przybyłego do jednostki Mariana Kokota, którego jednak zwolniono. Ich los miał być przestrogą dla rezerwistów – tak następnego dnia mówili nam dowódcy plutonów. Generał Wojciech Jaruzelski został poinformowany, że: „Grupa 10 żołnierzy z 3 kompanii polowej przy 2 batalionie inżynieryjnym Wojsk Obrony Wewnętrznej w Czerwonym Borze odmówiła spożycia obiadu. Zostali oni ponownie skierowani do stołówki, gdzie po zjedzeniu zupy oddali do kuchni drugie danie posiłku. W tym samym dniu jeden z plutonów tej kompanii w czasie udawania się na stołówkę śpiewał Rotę. W celu wyjaśnienia okoliczności towarzyszących tym zdarzeniom, motywów postępowania oraz inspiratorów prokurator W[ojskowej] P[rokuratury] G[arnizonowej] Białystok oraz organy WSW prowadzą działania wyjaśniające”9. Proces przed Sądem Warszawskiego Okręgu Wojskowego zakończył się 13 grudnia 1982 r. uniewinnieniem wszystkich oskarżonych, w czym swój wielki udział mieli obrońcy z Białegostoku i mecenas Piotr Ł.J. Andrzejewski ściągnięci przez ks. Edwarda Frankowskiego ze Stalowej Woli. Uniewinnieni rezerwiści wrócili z Białegostoku i byli w Czerwonym Borze fetowani przez rezerwistów jako zwycięzcy.

Przesłuchania, szykany, choroby

Przez cały pobyt na ćwiczeniach, a szczególnie przez pierwsze 6 tygodni dość często wzywano nas na przesłuchania przez oficerów WSW, niektórych kilkakrotnie. Oficerowie z WSW dysponowali wiedzą przekazaną im przez SB, a zdarzyło się, że mundur WSW ukrywał funkcjonariusza SB – znam co najmniej jeden przypadek rozpoznania przez rezerwistę funkcjonariusza SB w mundurze WSW. Oprócz pytań o „Solidarność”, o kolegów w Czerwonym Borze, nagrywania naszych odpowiedzi – jeśli były, śledczym chodziło o „pozyskanie do współpracy”. Nie znam liczby rezerwistów pozyskanych przez WSW jako „współpracowników” i przekazanych później do SB.

Stałym powodem napięć i konfliktów były wieczorne modlitwy w domkach, słuchanie mszy w radiu świetlicowym. Po pierwszej mszy zablokowano nam pokrętła radiowe, by nie dochodziło więcej do takich sytuacji. Po wszystkich rewizjach w „koszarach” ginęły krzyżyki, pasyjki, obrazki świętych: „wśród żołnierzy rezerwy zgrupowanych w Czerwonym Borze notowano przypadki odbywania grupowych modłów w godzinach wieczornych, nieregulaminowego witania się przez mijające się pododdziały (np. „Szczęść Boże”, „Boże dopomóż”) oraz zbojkotowanie wyborów do sądu honorowego dla żołnierzy. „Ustalono najbardziej aktywnych uczestników powyższych wydarzeń i przeprowadzono z nimi rozmowy profilaktyczno-ostrzegawcze” – meldował szef WSW gen. bryg. Edward Poradko10.

Pamiętne są sceny oczekiwania chorych żołnierzy przed oknem domku – Dowództwa Zgrupowania – na „uznanie za chorych”. Zawsze kilkunastu, często kilkudziesięciu żołnierzy z temperaturą, kichających, stało często w „miękkim obuwiu” – trampkach – na zamarzniętej ziemi – przez zwykle kilkanaście, czasem ponad trzydzieści minut, by przybrać postawę zasadniczą i wysłuchać komendy mjr. Jana Brai uznającej rezerwistów już ze zwolnieniami lekarskimi za chorych. Zwolnienie pozwalało opuścić zajęcia i poleżeć w Izbie Chorych.

Zupełnym wyjątkiem były odwiedziny rodzin w Czerwonym Borze, zorganizowane przez księży. Najpierw zaskoczenie – 28 listopada 1982 r. na teren jednostki wjeżdża autobus PKS i wysiadają z niego rodziny rezerwistów z Krakowa. Przywiózł ich ks. Władysław Palmowski. Zaskoczenie kadry ogromne, szukanie przez nich winnych wśród wartowników, ale radość rezerwistów z Nowej Huty ogromna.

Na następne odwiedziny rodzin z Rzeszowa z ks. K. Rakoczym kadra była lepiej przygotowana – przebiegły bardziej według reguł wojskowych: tylko w świetlicy, tylko rodziny. Ponieważ obowiązywała cenzura, specjalnie zaostrzona dla rezerwistów, niektórzy z nich przez cały czas ćwiczeń nie otrzymali żadnego listu przekazanego oficjalnie.

O pilnowaniu naszego „obozu wagonowego” przez warty, o budowie drogi z błota i śniegu, o kopaniu rowów i zasypywaniu, o przeszukaniach naszych rzeczy w „koszarach” pod naszą nieobecność, o rewizjach osobistych, o sporach na zajęciach polityczno-wychowawczych, o obozowej poczcie, o przemycanych przez okolicznych mieszkańców naszych listach, o groźbie: „Urządzimy wam tu mały Katyń”, którym pozdrawiali naszych kolegów ćwiczący tam Sowieci, o naszej radości: „Bis! Hurra!” i awanturach z kadrą w sali telewizyjnej na wieść o śmierci Leonida Breżniewa w Dzienniku Telewizyjnym, o broni i strzelaniu, o przysiędze, o kłopotach z zapłaceniem w zakładzie pracy za ćwiczenia, o innych przypadkach, dziś może śmiesznych, ale nie wtedy – opowiem kiedy indziej.

Rezerwiści bez odbycia służby wojskowej

I na koniec liczba żołnierzy, którzy byli w wojsku po raz pierwszy – przysięgę wojskową 9 stycznia 1983 r. złożyło 216 żołnierzy. Wcześniej nie mieli oni wpisu w książeczce wojskowej „Poświadczenie złożenia przysięgi wojskowej”. Przysięgę złożyło jeszcze czterech w sali tradycji, bo w czasie „milczącej przysięgi” byli chorzy. Liczba rezerwistów nieco zmalała, bo oprócz pierwszych szczęśliwców, zwolnionych z datą 6 listopada 1982 r., jeszcze kilku opuściło Czerwony Bór przed 3 lutego 1983 r. – dniem zakończenia ćwiczeń rezerwy, czyli „internowania w mundurze wojskowym”.

1 Stanisław Alot (ur. 1950) – w latach 1976–1981 nauczyciel w Zespole Szkół Mechanicznych w Rzeszowie (zwolniony z pracy, objęty zakazem nauczania w szkołach średnich, przywrócony do pracy w szkołach podstawowych wyrokiem sądu), od jesieni 1980 r. działacz NSZZ „Solidarność”, przewodniczący Komisji Zakładowej w ZSM w Rzeszowie, współorganizator struktur związkowych w szkołach woj. rzeszowskiego, przewodniczący Sekcji Regionalnej Oświaty i Wychowania w Rzeszowie, w 1981 r. wydawca niezależnego pisma „Kaganek”, członek Prezydium Sekcji Krajowej Oświaty i Wychowania, w 1981 r. członek Prezydium i sekretarz Międzyzakładowego Komitetu Robotniczego w Rzeszowie, od grudnia 1981 do kwietnia 1982 r. internowany, działacz solidarnościowego podziemia, w latach 1982–1990 nauczyciel w Szkole Podstawowej nr 21 w Rzeszowie (przypis red.).

2 Na temat okoliczności zwolnienia Lecha Wałęsy z internowania zob. Kryptonim 333. Internowanie Lecha Wałęsy w raportach funkcjonariuszy Biura Ochrony Rządu, oprac. T. Kozłowski, G. Majchrzak, s. 41–45, 352–362 oraz „Chcemy Panu pomóc”. Zapis rozmowy przewodniczącego Lecha Wałęsy z płk.  Bolesławem Klisiem i płk. Hipolitem Starszakiem z 14 listopada 1982 r., oprac. S. Cenckiewicz, G. Majchrzak, „Arcana” 2006, nr 70–71, s. 124–164.

3 AIPN, 1190/40, Rozkaz dzienny nr Pf 234 z 4 XI 1982 r., k. 6.

4 Ibidem.

5 Ibidem, Rozkaz dzienny nr Pf 237 z 8 XI 1982 r., k. 12–16.

6 Ibidem.

7 Ibidem.

8 AIPN, 1405/74, Informacja Szefostwa WSW dla gen. Wojciecha Jaruzelskiego nr 304 z 6 listopada 1982 r., k. 20.

9 Ibidem, Informacja Szefostwa WSW dla gen. Wojciecha Jaruzelskiego z 12 listopada 1982 r., k. 113.

10 Ibidem, Informacja Szefostwa WSW dla gen. Wojciecha Jaruzelskiego z 24 listopada 1982 r., k. 165.

Leszek Jaranowski1

Wojskowe Obozy Specjalne w latach 1982–1983 – Czerwony Bór

Trafiłem do obozu, który się znajdował w Czerwonym Borze. Do tej pory nie wiadomo, ile było naprawdę takich obozów. W podziemnej prasie z okresu stanu wojennego pisano, że takich obozów utworzono co najmniej dwanaście2. Od kilku lat staram się zdobywać dokumenty i rozmawiać ze świadkami, z ludźmi, którzy byli w tych obozach. Do tej pory „namierzonych” i opisanych przeze mnie zostało 9 obozów, przypuszczenia mam co do trzech kolejnych – chociaż brak mi na razie dokumentów. Myślę, że jest to kwestia czasu i okaże się, że te przypuszczenia się potwierdzą. Całą moją wiedzę na temat obozów wojskowych mam udokumentowaną i jest ona trudna do podważenia, mimo prób dezawuowania jej przez byłych aparatczyków i oficerów ludowego Wojska Polskiego. Zachowały się bowiem dokumenty w zbiorach IPN, relacje żyjących świadków, listy i grypsy wysyłane do i z obozów, zdjęcia, pamiątki czy też tzw. Niezależna Poczta Obozowa oraz wpisy do książeczek wojskowych (skoro to działo się pod płaszczykiem munduru wojskowego, to w tych znajduje się zarówno stosowna adnotacja i pieczątka potwierdzająca, którego dnia został zabrany, którego dnia wyszedł). W Czerwonym Borze było ok. 450 osób, a w Chełmnie nad Wisłą 308. W pozostałych obozach średnio 120–150 osób. Jeżeli założymy, że tych obozów było faktycznie 12, to daje nam to w sumie sporą liczbę osób podejrzanych w sposób bezpośredni o działania antypaństwowe, wytypowanych, odsianych i wyciągniętych z podziemia.

Przypinka z symbolem obozu. Orzełek został wycięty w obozie w Czerwonym Borze z monety dwuzłotowej, a płytkę z namalowanym ręcznie napisem „Czerwony Bór” uzyskano z pociętej na kawałki osłony lampy jarzeniowej, tzw. świetlówki (własność Kazimierza Łapczyńskiego)

Zdjęcie satelitarne rejonu, na terenie którego znajdował się Wojskowy Obóz Specjalny nr 6 w Czerwonym Borze

Fragmenty artykułów z pierwszymi sygnałami dotyczącymi życia w obozach wojskowych opublikowanych na łamach „Tygodnika Mazowsze” 16 XII 1982 r. (nr 37) i 6 I 1983 r. (nr 38)

Książeczka wojskowa Józefa Pintery z wpisem „JW 1636, internowany, Chełmno, 5.12.82”

Znane są dokumenty wskazujące na to, że kiedy te obozy powoływano, to stworzono również instrukcje ich zakładania. Dokumenty wychodzące z Departamentu V Ministerstwa Spraw Wewnętrznych mówiły, że nie wolno powoływać do nich – tak samo, jak to było w regulaminie wojskowym – jedynych żywicieli rodziny, rolników, osób niezdolnych do służby wojskowej ze względu na stan zdrowia, osób, które przekroczyły określony wiek. Rzeczywistość okazała się totalnie odmienna i niemająca nic wspólnego z tym, co znalazło się wówczas na papierze. Te ćwiczenia wojskowe były jednym wielkim zaprzeczeniem regulaminu wojskowego. W obozach znaleźli się ludzie niezdolni do służby wojskowej ze względu na stan zdrowia, np. osoby wypuszczone z obozu internowania w Kwidzynie (była tam słynna sprawa pobicia). Oni mieli strasznie potrzaskane kręgosłupy, byli bardzo poobijani, a często nawet w gorsetach gipsowych. Zostali znowu odizolowani od swoich środowisk. Powołano ich do jednostki wojskowej, na ćwiczenia!

W Czerwonym Borze utworzono trzy kompanie, z czego tylko w jednej znajdowały się osoby, które miały za sobą zasadniczą służbę wojskową. Zwykle na ćwiczenia rezerwy powoływano tych, którzy już wcześniej służyli w wojsku. A tu się nagle okazało, że dwie trzecie składu osobowego nigdy wcześniej nie miało nic wspólnego z zielonym mundurem, nie składało przysięgi i nie było przeszkolone.

Więzienny korytarz w areszcie przy ul. Mogilskiej. Po kilku zakrętach w prawo i w lewo dochodziło się do kolejnego pomieszczenia. Była to dyżurka oddziału, w którym mieścił się areszt śledczy. Areszt znajdował się na poziomie ziemi, co było widoczne przy wychodzeniu na spacerniak

Plan celi przy ul. Mogilskiej. Nie można było tu nic zrobić, chyba prócz kupki do kubła, ale też istniała obawa, że może ochlapać woda, która znajdowała się na jego dnie. Mniejsze obawy sprawiało oddanie moczu, ale i z tym były kłopoty, bo pokrywa do kubła była przypięta łańcuchem i aby wykonać tę czynność, należało ciężką pokrywę trzymać oburącz. Pozostawało tylko spacerować pod oknem, gdzie było trochę wolnej przestrzeni od okna do taboretu – między pryczą a stołem nie dało się normalnie przejść

Dobrze pamiętam okoliczności, kiedy dostałem powołanie do obozu. Działałem w Tajnej Komisji Zakładowej w moim zakładzie pracy (Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego PZL Kraków), więc siłą rzeczy jakaś grupa ludzi mnie znała. Wiadomo, że wśród nich byli także donosiciele. Jednak jedną rzeczą jest złapać za rękę – wtedy na pewno zrobiono by mi jakąś sprawę – a inną rzeczą jest wiedzieć i próbować rozpracowywać. Naiwny nie byłem i przypuszczałem, że oni wiedzą o mojej działalności. Przy wszystkich większych uroczystościach, szczególnie rocznicowych: 1 i 3 maja, 31 sierpnia, 11 listopada, oraz przy okazji każdej tzw. miesięcznicy, czyli co miesiąc każdego 13 (wprowadzenie stanu wojennego) i każdego 16 (masakra górników w KWK „Wujek”) – przeprowadzaliśmy w zakładzie tzw. piętnastominutówki. W tym czasie cały zakład stawał. Była to, jak przedstawiano w prasie gadzinowej, „nieuzasadniona przerwa w pracy” dla odróżnienia od formy protestu czy strajku, bo przecież „normalizacja postępowała”. Oczywiście ktoś musiał to organizować i temu przewodzić; przeważnie byłem to ja. Zapewne i z tego powodu znalazłem się na ich liście. Przed takimi wydarzeniami – prewencyjnie, zgodnie z obowiązującym wówczas prawem – przyjeżdżali do mnie do domu lub do pracy. Przeprowadzali rewizję, po czym kazali się pakować. Na 48 godzin zawsze można było zatrzymać bez podania przyczyny.

W taki też sposób zabrali mnie w październiku 1982 r. Siedziałem na ul. Mogilskiej, na tzw. dołku, 48 godzin. Dziś już nawet nie pamiętam, za co mnie wtedy zatrzymali. O ile za pierwszym razem ten kontakt z esbekami na ul. Mogilskiej (na ul. Mogilskiej 109 znajduje się dziś Komenda Wojewódzka Policji) i siedzenie na dołku przeżyłem bardzo mocno – byłem zdziwiony, przerażony – to później się już przyzwyczaiłem. Zwykle wyglądało to tak, że oni chcieli ze mną rozmawiać, a ja – choć gaduła – z nimi niezbyt chętnie, a po odmowie podpisania protokołu przesłuchania kończyło się to zejściem z siódmego piętra do celi w piwnicy. Tego dnia wyszedłem po 48 godzinach i stanąłem na przystanku, by pojechać do domu. Tramwaj nie zdążył jeszcze przyjechać, gdy podeszło do mnie dwóch „panów” i zabrało mnie na następne 48 godzin. Teraz, po latach wiem, że to nie było nic szczególnego – wielu ludzi doświadczyło takich sytuacji. Znam takich, co przeżyli to wielokrotne – jedne po drugich – takie zatrzymania.

Gdy wychodziłem po drugiej turze 48 godzin z ul. Mogilskiej, wręczono mi taki bilecik; bilet – tak to się potocznie mówiło – czyli wezwanie do odbycia ćwiczeń wojskowych. Miałem już za sobą zasadniczą służbę wojskową, więc byłem zorientowany, w czym rzecz. Nie wiedziałem, jak sobie poradzić z jedną tylko dziwną sprawą. Napisane było, że mam się stawić w Jednostce Wojskowej nr 3466 w Czerwonym Borze. Długo się zastanawiałem, gdzie jest ten Czerwony Bór. Po przyjściu do domu wyjąłem atlas i szukałem. Czerwonego Boru nie znalazłem – nie było go na mapie. Również koledzy, z którymi o tym rozmawiałem, nie wiedzieli, gdzie to jest. Od kogoś usłyszałem, że jest tam poligon wojskowy, na którym czasem szkoleni są żołnierze z krakowskiej jednostki czerwonych beretów. I tylko tyle wiedziałem.

Poszedłem więc na dworzec kolejowy, bo pomyślałem, że panie w kasie muszą wiedzieć, gdzie to jest, i nie pomyliłem się. Kasjerka powiedziała mi, że powinienem pojechać tym i tym pociągiem. I tak też zrobiłem. Trzeba pamiętać, że był stan wojenny i obowiązywało zaostrzone prawo, a ja byłem pracownikiem w zakładzie zmilitaryzowanym, w którym podpisywałem dokument o zmilitaryzowaniu, który z kolei mnie zobowiązywał do przestrzegania poleceń służbowych – nieprzestrzeganie ich było traktowane jak zdrada. I przy każdym punkcie była taka mała gwiazdka, odnośnik – dziś się sarkastycznie mówi, że jest napisane małym druczkiem – na dole z przypisem o konsekwencjach nieprzestrzegania, odmowy lub sprzeciwu. Czyli że grozi za to kara „od” – „do”; „do” to zawsze była kara śmierci. Szokująco to dzisiaj brzmi, ale tak było.

Miałem tylko dwa wyjścia: całkiem zejść do podziemia i zacząć się ukrywać albo pójść na te ćwiczenia. Ja wybrałem to drugie, myśląc, że skoro to ćwiczenia wojskowe, to nie mogą przecież trwać dłużej niż 3 miesiące. Jak zacznę się ukrywać, to cała ta robota podziemna nie do końca będzie szła tak, jak to ustalaliśmy, planowaliśmy przez te wszystkie miesiące. Nie wiedziałem tak naprawdę, co mnie czeka. Oczywiście miałem w głowie „złe” myśli: przecież nie byłem wezwany do Wojskowej Komendy Uzupełnień; nie od WKU dostałem ten bilet, tylko od esbeka. Przeczuwałem, co mnie tam może czekać3. Nie wiedziałem tylko, że będzie aż tak źle, jak się stało.

Byłem wtedy młody, zdrowy, wysportowany. Później – już w obozie – okazało się, że wszyscy byli z tego samego pnia, wszyscy byli solidarnościowcami, ich postawa wobec systemu była jednoznaczna. Oczywiście poza tymi, którzy tam byli „służbowo”. Dwóch spośród nich udało nam się nawet zdemaskować jeszcze w obozie, więc dla ich bezpieczeństwa zostali natychmiast zwolnieni, a następnych dwóch zdemaskowaliśmy dopiero po latach4.

Generalnie obozowicze to byli chłopcy z dużych zakładów pracy, przede wszystkim z Huty im. Lenina. Ja pracowałem w WSK – Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego. Tak to ładnie brzmi – ale to też była komunistyczna ściema. „Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego” – czyli powinienem robić tramwaje, autobusy. Robiłem... chłodnice do czołgów, wirówki olejowe do okrętów wojskowych, kartery i reduktory (misy olejowe i skrzynie przekładniowe) do śmigłowców Mi-2.

Czerwony Bór położony jest w północno-wschodniej Polsce, między Łomżą a Zambrowem. To ten zimniejszy rejon Polski oddalony od uprzemysłowionych miast. Było to ogromne czołgowisko otoczone lasem. Nie było tam nawet zasieków – wchodziło się do lasu i był tylko zwykły szlaban, rogatka obok i dwóch normalnych żołnierzy na warcie. Półtora – dwa kilometry dalej była jednostka wojskowa, w której nas przyjmowano. Nie ulokowano nas jednak w tej jednostce wojskowej, czyli w normalnych budynkach murowanych, ale przygotowano dla nas miejsce specjalne. Wizualnie nawet nieźle to wyglądało: drewniane domki ze spadzistymi dachami z eternitu, obite surowymi deskami. Po otworzeniu drzwi wejściowych okazywało się jednak, że w środku – w tym niby domku – są normalne wagony kolejowe, towarowe. I w tych wagonach przesiedzieliśmy całą zimę.

Jeden domek składał się z trzech połączonych wagonów. W środku znajdowała się zwykła okrągła blaszana koza. Pamiętam stertę węgla – była to jednak strasznie mała sterta, jak na liczbę domków, które zajmowaliśmy. Było nas ok. 450 osób. Tzw. przydział węgla – teoretycznie – to wynosił pół wiadra na dzień. Trudno taką ilością węgla ogrzać się w środku zimy. Oczywiście braliśmy tyle, ile nam było potrzebne – w związku z tym węgiel szybko się skończył. Dowództwo obozu powiedziało, że to już jest nasz problem. Na szczęście obok był duży las i paliliśmy drewnem. Wyznaczaliśmy dyżury, by zawsze ktoś w nocy pilnował ognia i dokładał do niego. To nie była zima stulecia, ale zapewne byśmy poprzymarzali, gdyby się ciągle nie paliło. Było jakieś minus 15 stopni, wystarczająco zimno, by to mocno odczuć. W wagonach było bardzo ciasno: piętrowe łóżka przy obu ścianach wagonu, między nimi było może pół metra przejścia. Ci, co spali blisko piecyka, byli zlani potem, ale 2–3 metry dalej człowiek przymarzał do ściany. Wagony kolejowe nie były ocieplone, a jedynie obite dyktą. O szczelności to już w ogóle nie można mówić. I w takich warunkach przyszło nam mieszkać.

Przekrój wagonu kolejowego. Trzy takie wagony postawione obok siebie stanowiły jeden domek. Wzdłuż długich ścian ustawione były piętrowe łóżka, a pośrodku stała koza do ogrzewania całości. Taki domek zamieszkiwało do 40 osób. Wolna powierzchnia przypadająca na jednego żołnierza nie była większa niż pół metra kwadratowego

W tym niby-wojsku nie szkolono nas zupełnie. Panował natomiast rygor wojskowy, od rana do wieczora. Rygor zaostrzony – pamiętać należy, że trwał stan wojenny. Mieli na nas bat: cokolwiek by się zrobiło, jakkolwiek by się zaprotestowało czy chciało się coś wywalczyć, to natychmiast była riposta z ich strony – grożenie prokuratorem wojskowym. Mieli narzędzia, by nami rządzić i poskramiać nas. Niemniej nie szło im z nami tak łatwo. Nie było żadnych szkoleń wojskowych, ale pobrali nam za to odciski palców. Cały czas odbywały się przesłuchania. A jeśli już był jakiś wymarsz na tzw. poligon, to nie po to, by nas szkolić, tylko łopata w rękę, siekiera w rękę i wykopywanie pniaków po ściętych drzewach lub budowanie drogi ze śniegu „donikąd”. Taka bezsensowna praca przy minus 15 stopniach. Nie było łatwo.

Poza tym – jak to w wojsku bywało – obowiązkowo musieliśmy oglądać Dziennik Telewizyjny o 19.30. Jeden z domków to była tzw. świetlica i tam znajdował się telewizor. Prywatnie to nawet radia tranzystorowego nie można było posiadać; ciągle przeprowadzano rewizje, przesłuchania. Jak u kogoś znaleźli odbiornik radiowy, to dostawał karę za jego słuchanie, a radio mu zabierali. Protestowaliśmy i działaliśmy na tyle, na ile nam warunki pozwalały. Tak też było, gdy do tej świetlicy wszedł oficer, zastępca dowódcy kompanii ds. politycznych. Zastał nas wszystkich siedzących grzecznie, jak trzeba na tych malutkich, twardych taborecikach, ale plecami do telewizora. Była to jedna z form protestu przeciwko tej śmiesznej, naiwnej i często chamskiej indoktrynacji.

Na świetlicy stało radio – było to jedyne miejsce, gdzie ono mogło legalnie być. W pierwszą niedzielę wszyscy się tam spotkaliśmy, by wysłuchać mszy św. transmitowanej z warszawskiego kościoła – chyba w Programie II PR. Ludzie w niej naprawdę uczestniczyli, modlili się. Świetlica nie mogła pomieścić wszystkich chętnych. Jednak w tygodniu radio zostało z niej zabrane do tzw. naprawy, bo niby coś szwankowało. Tuż przed następną niedzielą wróciło, więc byliśmy spokojni o niedzielną mszę. W tygodniu nikt jednak nie słuchał radia, tego „ichniejszego” – woleliśmy to nasze, ukryte. W niedzielę okazało się, że radio nie działało; przypadek, pech? Wszystkie częstotliwości były z wyjątkiem tej, na której była transmisja mszy. Tak je „naprawili”.

Próbowano również przeprowadzać nam szkolenia polityczne. Miały one jednak to do siebie, że jak taki „biedny”, młody porucznik, będący dowódcą plutonu, chciał nam to szkolenie prowadzić i miał przed sobą 30–40 chłopa, posiadających własny, ugruntowany światopogląd – poglądy wszystkich były raczej zbieżne i to wiadomo jakie – to on z nami nie miał żadnych szans w dyskusji. Na każde jego stwierdzenie padało dziesięć naszych, podważających to, co mówił. Każde nasze potrafiliśmy łatwo uzasadnić. Jakakolwiek próba dyskusji z nami była dla niego jedną wielką porażką. Czas zresztą pokazał, że to my mieliśmy rację, a nie oni. Dość szybko – wobec powyższego – owe zajęcia stały się zwykłą fikcją. Wyglądało to tak, że zaganiano nas do tej świetlicy, porucznik coś tam sobie czytał, a my rozmawialiśmy między sobą.

Warunki bytowania były dosyć ciężkie. Poza tym dwie trzecie tych chłopaków nigdy wcześniej z wojskiem nie miała nic wspólnego. Sporo spośród nich było chorych. Byli też tacy, którzy mieli kategorię „D”. Z tą kategorią w ogóle się do wojska nie powołuje, to znaczy, że człowiek jest niezdolny do odbycia zasadniczej służby wojskowej ze względu na stan zdrowia. Byli też z kategorią „B”, która oznaczała, że osoba z tą kategorią jest czasowo odroczona z odbywania służby, m.in. ze względu na stan zdrowia albo dlatego, że jest uczniem lub studentem. Ale jak był niepokorny, to go brano do wojska, mimo prawa. I takich ludzi w obozie było sporo.

Dowódcą obozu był mjr Jan Braja – ja bym go nie nazwał normalnym człowiekiem; był wulgarny i brutalny. Udało nam się go namierzyć – obecnie jest sekretarzem Komisji Rewizyjnej Polskiego Związku Narciarskiego. W zwykłych jednostkach wojskowych codziennie rano miało miejsce tzw. rozprowadzenie poranne, czyli po pobudce i gimnastyce stawało się w szeregu, w śniegu przed tymi naszymi domkami. I teoretycznie dowódca w tym czasie przydziela różne rozkazy, zadania dzienne, które należy wykonać. W wojsku trwa to zwykle 10–15 minut, ale u nas zawsze wyglądało to inaczej. Część z tych osób nigdy wcześniej nie była w wojsku i z tego powodu ponosiła dodatkowe „straty”. Buty wojskowe są strasznie sztywne, a oni byli nieprzyzwyczajeni, nie umieli wiązać onuc, a skarpet nie było. Przy źle zawiązanych onucach, jak człowiek w sztywnych, twardych, wojskowych butach sobie trochę potupta, to natychmiast ma poobcierane nogi, pozrywane ścięgna Achillesa. Tak poszkodowani starali się dotrzeć do lekarza, którego w naszym obozie nie było. Był dopiero w jednostce obok – jakieś 2–2,5 kilometra. Trzeba się było do niego zapisać, choć przełożeni zgadzali się na to niechętnie – mimo że widzieli lejącą się krew z pięt czy też przeziębionych. Chodziło się do niego grupami. Lekarz, widząc, że człowiek jest chory, dawał zwolnienie. Zwolnienie lekarskie w wojsku polegało na tym, że nie brało się udziału w ćwiczeniach, można było zostać w miejscu zakwaterowania, nie trzeba było nosić butów wojskowych – można było chodzić w tzw. pepegach, tenisówkach.

Rezerwiści w pepegach i onucach (w prawym dolnym rogu)

Takie osoby musiały jednak stawać na wspomnianych rozprowadzeniach, które odbywały się na mrozie i w śniegu. Oczywiście nie w wojskowych butach, a w tych tenisówkach. I trzeba było tak stać, a mjr Braja sobie chodził i nie mówił, co jest do zrobienia, nie wydawał rozkazów. Oczywiste było, że robił to z premedytacją, by dokuczyć chłopakom. Trwało to 30–40 minut na mrozie. Z czasem koledzy dochodzili do wniosku, że już lepiej, jak się im krzywda dzieje i np. chodzą z poobcieranymi stopami, niż być tak kiepsko ubranym w takich warunkach. Tego typu formy dokuczania nam przez pilnujących oficerów były rozliczne.

Bronisław Ryczek, obecnie emerytowany podpułkownik WP. Wówczas w stopniu majora, pracownik WSW oddelegowany do przeprowadzania przesłuchań w Czerwonym Borze

Codziennością były również przesłuchania. Mnie i moich najbliższych kolegów z baraku przesłuchiwali panowie w czerwonych beretach. Jeden był w stopniu majora, drugi podpułkownika. Próbowaliśmy się o nich dowiedzieć jak najwięcej. W obozie istniała pewna forma samopomocy i samoorganizacji. Taki rodzaj wewnętrznego, tajnego działania. Już od pierwszego dnia zaczęliśmy się bliżej poznawać i organizować. Zaczęliśmy od zbierania danych obozowiczów i w niedługim czasie w Radio Wolna Europa została odczytana imienna lista osadzonych i to wraz z nazwiskami naszych „opiekunów”. Po wyjściu z obozu tego pierwszego udało mi się go namierzyć; nazywał się Bronisław Ryczek i mieszkał w Krakowie obok mnie, na sąsiedniej ulicy. Był z 6 Pomorskiej Dywizji Powietrznodesantowej w Krakowie. Drugiego z przesłuchujących nie udało się nam namierzyć (choć później przypomniałem sobie, że nazywał się ppłk Bąk).

Rozmawialiśmy z Bronisławem Ryczkiem (ur. 1937 r.) – emerytowanym pułkownikiem Wojska Polskiego, który z ramienia WSW prowadził przesłuchania w Czerwonym Borze. Ryczek nie chciał mówić o szczegółach swojej pracy. Nie czuł też, że robił coś niewłaściwego:

„Jak się pracuje w pewnych służbach, to się nie powinno później nic pamiętać. W Wojsku Polskim była tylko jedna taka sprawa jak Grudniewicza5, codzienność naszej służby była inna. Każda władza polega na przymusie. Te mechanizmy, które były wtedy, to są mechanizmy stosowane od wieków. Zawsze tak było, że wojsko było chronione przez jakieś służby i nie zawsze w białych rękawiczkach się działało. A kontrwywiad zawsze grzebie w gównie – albo coś tam się znajdzie, albo nic tam nie ma. Kontrwywiad zajmuje się głównie profilaktyką, w szerokim znaczeniu. Chodzi głównie o to, żeby wiedzieć, co się dzieje, ale czasem też trzeba ostro wkroczyć... Tam, gdzie jest rewolucja, to są tragedie. I jak ktoś robi rewolucję, to musi się z tragedią liczyć. Po prostu. A wcale nie było tak najgorzej. Pamiętam gorsze czasy niż w PRL. Wyrzuty sumienia? Dlaczego? Wobec swojego pracodawcy trzeba być lojalnym. Należało się przykładać. Tak pracowałem i miałem dobre efekty”6.

Akt oskarżenia Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Białymstoku przeciwko Jerzemu Lasowi i trzem innym osobom za protest głodowy, który miał miejsce 10 listopada 1982 r. w Czerwonym Borze

Teren jednostki był dość rozległy, z ogromnym lasem. Obecnie już znam topografię tego miejsca – w 2009 r. byłem tam z kolegami i oglądałem to wszystko po latach. Obóz już nie istnieje, wszystko zostało zaorane, zniszczone, zlikwidowane i zalesione – prawie śladu nie ma. Wówczas mieliśmy jednak poczucie przytłaczającego nas ogromu tego miejsca. Teraz wiem, że 14 kilometrów dalej była już Łomża. Wtedy jednak panowało wśród nas przekonanie, że nie trzeba nas nawet pilnować, bo i tak nie ma dokąd uciec. Ale oni nas pilnowali – robili to uzbrojeni żołnierze z białymi pasami i otokami – WSW. Była wśród nich również grupa żołnierzy, która uczestniczyła w pacyfikacji Stoczni Gdańskiej w grudniu 1981 r. Niemniej jednak nie da się upilnować młodego człowieka, i to w dodatku z podziemia, człowieka zdeterminowanego. Wchodziłem do tego lasu, podchodziłem do tej jednostki wojskowej, w której byli normalni żołnierze, licząc, że osoby ich odwiedzające wezmą od nas listy i wyślą do naszych bliskich. I zrobią to drogą mniej formalną niż poczta – w końcu istniała kontrola przesyłek. Że w ten sposób uda się zawiadomić nasze rodziny, gdzie w ogóle jesteśmy, ponieważ przez pierwsze dwa lub trzy tygodnie obowiązywał całkowity zakaz korespondencji. Tajemnicze miejsce „Czerwony Bór” nie istniało przecież na mapach. Dziś już jest na mapie, znajduje się tam zakład karny.

Przed pozamykaniem nas w tych obozach przygotowano wcześniej grunt wśród żołnierzy z tzw. normalnych jednostek. Wmawiano im, że przyjadą tam nieroby, niebieskie ptaki, złodzieje, gangsterzy, czyli przeciwnicy władzy ludowej, ale z innego powodu. Że będą tam szkoleni ludzie z tzw. marginesu społecznego i nie należy się z nimi kontaktować itd. W taki sposób grunt przygotowano we wszystkich obozach. Na początku rzeczywiście spotkaliśmy się z ostrożnością czy niechęcią. Czas zrobił jednak swoje, wszyscy byliśmy w podobnym wieku lub nieco starsi – kilka osób spośród nas było powyżej 36–37 lat. Żołnierze z tych jednostek bardzo szybko się zresztą zorientowali, że prawda wygląda inaczej. Niektórzy próbowali nam nawet w jakiś sposób pomagać.

Jedzenie – można powiedzieć – nie różniło się jakoś specjalnie od tego, które jedzono w innych jednostkach. Wszędzie było paskudne, a różnice wynikały raczej z ogólnej sytuacji gospodarczej. Codziennie rano była micha zupy, czyli wodnista maź niewiadomego pochodzenia na bazie chyba ziemniaków i kaszy. Codziennie w innym kolorze – jednak śmierdziała zawsze tak samo: brudną szmatą do podłogi. I była zupełnie bez smaku.

Nadszedł 10 listopada, czyli dzień, z powodu którego się tam znaleźliśmy. W kraju, w zakładach pracy ludzie strajkowali. W moim macierzystym zakładzie również strajkowali i ponieśli dotkliwą karę: koledzy zostali zwolnieni, stracili pracę i dostali wilcze bilety. My również chcieliśmy się przyłączyć do tej akcji. Umówiliśmy się, że nie będziemy na stołówce spożywać jedzenia. Nie jest wielką sprawą nie zjeść śniadania, obiadu czy kolacji, nawet w wojsku. Wielką sprawą staje się to wtedy, gdy robi się to w sposób zorganizowany, powszechny. W wojsku jest to jedno z największych wykroczeń. Można tam mieć własne zdanie, za które oczywiście poniesie się karę – ale daleko większą karę się ponosi, jeśli zrobi się to w sposób zorganizowany. Wojsko tak naprawdę ma na celu przede wszystkim łamanie charakterów. A tu pojawili się tacy ludzie, w taki dzień, w taki sposób. Idąc na stołówkę, śpiewaliśmy Zieloną Wronę, Rotę i inne pieśni. Kolejno podchodziliśmy do tego okienka, w którym było wydawane jedzenie. Każdy je pobierał, ale zamiast usiąść przy stoliku, podchodził do drugiego okienka, w którym zwracało się puste naczynia i oddawało cały niespożyty posiłek. To był piękny widok – pamiętam go do tej pory. Dumny byłem z tego. Dziś to pewnie nic szczególnego, ale w tamtych warunkach, w tamtej rzeczywistości... w końcu to byli różni, nieznający się ludzie z całej Polski. Mogli się w jakiś sposób znać tylko ludzie – ok. 20–30–40 osób – zatrudnieni wcześniej np. w HiL, a w całym obozie było ponad 450 osób z całego kraju.

Kiedy w drodze na stołówkę uniemożliwiano nam śpiewanie, to w końcu gwizdaliśmy te melodie. Swój sprzeciw wyrażaliśmy również podczas marszu, co drugi krok mocniej przytupując. Odpowiednikiem tego w więzieniach jest walenie menażkami o drzwi. Dawaliśmy tym do zrozumienia, że jesteśmy zorganizowani, że coś manifestujemy i coś tym wyrażamy. Oni oczywiście również doskonale wiedzieli, o co chodzi.

Zdzisław Bełczowski ze Stalowej Woli w liście do mnie opisał ten dzień i związane z tym protestem perypetie: „10 listopada 1982 r. nasz pluton maszerował, jako ostatni na stołówkę. Za śpiewanie Roty i innych pieśni patriotycznych maszerowaliśmy bardzo długo, kilkakrotnie byliśmy zawracani i poddawani musztrze. Zatrzymano nas i przypomniano, że w wojsku należy śpiewać na komendę i tylko piosenki przewidziane w śpiewniku wojskowym. Ja takowego śpiewnika na oczy nie widziałem, nawet będąc w czynnej służbie wojskowej w latach siedemdziesiątych w Przemyślu. Gdy dotarliśmy do stołówki, było tam pełno kanarów i ściągnięto całe dowództwo. Część żołnierzy pobrała posiłek, część nie pobrała. Ci, co pobrali posiłek, w sposób demonstracyjny nie chcieli go spożywać. Czynili to w ten sposób, żeby widzieli nasi koledzy. W tym czasie oficerowie zaczęli biegać między stolikami i pytać, dlaczego jedzenie nie smakuje, sugerowali więcej przypraw, gotowi byli osobiście dolewać kompotu, żeby tylko nie mieć kłopotu. Spisali kilka osób i dali sobie spokój. Wieczorem około 21.30 przyszła po nas warta. Może zabraliby nas wcześniej, ale mieli problem z żołnierzami czynnej służby zasadniczej, którzy nie chcieli opuścić aresztu, tłumacząc, że zostało im po kilka godzin do odsiadki. W tym dniu było nas pięciu, bo przyjechał z Gdańska Marian Kokot i myśleli, że to on jest prowodyrem zajścia na stołówce. Po przesłuchaniu został zwolniony [Marian Kokot był tzw. nieświadomym żołnierzem, jak to określano w wojsku osoby, które jeszcze nie składały przysięgi wojskowej, a tacy nie podlegali karze aresztu. Akt oskarżenia został postawiony: Zdzisławowi Bełczowskiemu, Maciejowi Belinie, Jerzemu Lasowi oraz Bronisławowi Kuczerowi – L.J.]. W areszcie w Czerwonym Borze były cztery cele i chcieli umieścić nas pojedynczo. Ze mną mieli problem – w celi, do której zostałem wprowadzony, kojo było felerne. Po odpięciu go od ściany jedna z dwóch nóg podpierających łóżko była niesprawna. Musieli więc mnie do kogoś dokooptować. Bardzo się spieszyli, aby jak najszybciej nas »zapuszkować« i w tym pośpiechu nie sprawdzili, z jakich regionów kraju pochodzimy. Dzięki temu niedopatrzeniu znalazłem się w jednej celi z Jurkiem Lasem. Z »Solidarności« Regionu Ziemi Sandomierskiej było nas trzech: ja, Maciej Belina ze Stalowej Woli i Jerzym Lasem z Sandomierza. Ryszard Kuczera był z Lublina. Razem z Jurkiem [Jerzym Lasem z Sandomierza – L.J.] doszliśmy do wniosku, że z naszego pobytu w celi powinniśmy coś pozostawić. Zabraliśmy się więc do pracy. Jeden stał przy klapie w drzwiach i zasłaniał »lipo«, a drugi pilniczkiem do paznokci rył na ścianach i parapecie hasła solidarnościowo-niepodległościowe. Parapet był wysoko, więc jeden drugiego musiał podsadzać. Rano wartownik wyprowadził nas na korytarz, na papierosa, zanim pojawi się świta, bo palenie w areszcie było zabronione. Podczas rozmowy z nim uzyskaliśmy bardzo ważną informację, że Breżniew nie żyje. Wiadomość ta sprawiła mi wielką radość, poczułem się jak nowo narodzony. Nie przejmowałem się w tym momencie grożącym mi wyrokiem, czy będę siedział, czy też nie. Najważniejsze było, że »tawariszcz Breżniew pagib«. Rozważałem, jeżeli nas »zapuszkują«, aby zastraszyć pozostałych w obozie, to po jakimś czasie musi przecież dojść do zmian na lepsze, bo gorzej już nie może być. Wieczorem zabrano nas z aresztu w Czerwonym Borze i przewieziono do aresztu garnizonowego w Białymstoku. Zdziwiliśmy się mocno podczas ładowania nas do stara, bo na osobę konwojującą wyznaczono dowódcę mojego plutonu. Jechaliśmy starem z plandeką, a na pace siedzieli i pilnowali nas uzbrojeni w karabiny i ostrą amunicję żołnierze z czynnej służby wojskowej. Każdy z nas miał swojego opiekuna. Kazano im w razie ucieczki strzelać. Jechali z nami też żołnierze, którzy udawali się na urlop lub przepustkę, bo niby z Białegostoku mieli lepsze połączenia. Po dojechaniu na miejsce i zapakowaniu nas do cel przeżyłem koszmar. Okazało się, że warunki były dużo gorsze niż w areszcie w Czerwonym Borze. W celach hulał wiatr, było zimno, dziury w ścianach przy podłodze, a grasujące szczury wyglądały jak wypasione koty. Przesłuchiwany byłem kilka razy. Przyszła też wiadomość z aresztu w Czerwonym Borze, że w tamtejszych celach wykryto nasze hasła solidarnościowe. Sprowadzono więc do aresztu grafologa. Co jakiś czas zabierano nas do grafologa, siedziały tam i inne »typki«. Rozdawano nam kartki papieru i kazano pisać hasła. Pisaliśmy po kilkaset razy. Robiono nam przerwy i wyprowadzano z sali, a po jakimś czasie znów zaganiano na salę do pisania. Trwało to parę godzin. Szkoda tylko było naszego czasu, bo praca grafologa poszła na marne i nic nam nie udowodniono. Z aresztu do prokuratury wojskowej na przesłuchanie prowadzono nas między blokami skutych po dwóch tak, aby każdy widział, jak się junta Jaruzelskiego obchodzi z niepokornymi.

Dziś to wszystko śmiechu warte, ale wtedy groziło mi więzienie od trzech lat wzwyż. Władza chciała nam zafundować proces pokazowy, by zastraszyć kolegów w obozie. Na przesłuchaniu w prokuraturze podprokurator ppor. Leszek Parzych starając się wyciągnąć ode mnie nazwisko prowodyra całej akcji, zastraszał mnie: przy dobrych układach możecie dostać »czapę« – karę śmierci. Nie zapominajcie, że obowiązują przepisy stanu wojennego, a sprawa odbywać się będzie w trybie doraźnym.

Z aresztu garnizonowego przetransportowano nas do aresztu śledczego w Białymstoku. Tam pobrano nam odciski palców, a następnie oddaliśmy do kasy wszystkie pieniądze, które mieliśmy przy sobie. Miały one być przeznaczane na tzw. wypiskę, na zakup »cwaniaka« [czarny salceson – L.J.], cebuli, jabłek i papierosów. Tylko tyle w tym czasie można było dostać. Pobraliśmy z magazynu koc oraz miskę, garnuszek i łyżkę ze »zdrowego aluminium«. Zabrano nas na »dołek«. »Sieczkarnie« – cele przejściowe. Każdego z nas do innej, a po kilku dniach »pod cele«. Co jakiś czas wzywany byłem na rozmowy do smutnego faceta »wychowka« – wychowawcy. Pewnego razu tak buzowali »czaj« [wodę do zaparzenia tej bardzo mocnej herbaty gotowano przy pomocy dwóch żyletek podpiętych kablami do gniazda żarówki – L.J.] w celi, że popalili żarówki. Wychowawca zaraz wezwał mnie na rozmowę, podejrzewając, że coś kombinuję. Po tej rozmowie zostałem przeniesiony do innej celi.

W obozie w Czerwonym Borze tak bardzo pewni byli, że będziemy siedzieć, że przyjechali z naszymi ubraniami cywilnymi, by je wymienić na mundury. A może obawiali się o nasze zdrowie, że na spacerniaku gotowi jesteśmy się przegrzać w tych wojskowych bechatkach [zimowa kurtka wojskowa – L.J.]. Mundurów naszych im nie wydano, bo nie byliśmy jeszcze po wyroku i musieli odjechać z niczym.

Na współwięźniów nie miałem co narzekać. Dzielili się ze mną wszystkim. Nawet małolaci, którzy mieli lepszą wyżerkę, chcieli się zamienić ze mną porcjami. Solidarność była widoczna na każdym kroku również i w więzieniu. Więźniowie szanowali nie mundur, lecz »Solidarność«, bo dzięki niej, jak mówili, dużo się poprawiło w zakładach karnych.

Przed rozprawą junta Jaruzelskiego wysłała telegram do moich już śp. Rodziców, by się skontaktowali z przydzieloną mi obrończynią z urzędu. Tak bardzo się o mnie troszczyli, że adresy pomylili i ten telegram przyszedł do mojego domu zamiast do rodziców, którzy mieszkali na innej ulicy. Z usług obrończyni z urzędu nie skorzystałem. Moi koledzy również odmówili takiej obrony. Naszymi obrońcami byli adwokaci: Ryszard Koziara i Zbigniew Ludwiczak z Białegostoku oraz z Warszawy Piotr Łukasz Juliusz Andrzejewski (obecnie senator) z kancelarii śp. mecenasa Władysława Siły-Nowickiego. Nie da się ukryć, że gdyby bronili nas wtedy obrońcy z urzędu, to na pewno kiblowalibyśmy po parę ładnych lat. To, że mieliśmy wspaniałych obrońców, jest zasługą ówczesnego proboszcza, a obecnie ks. biskupa Edwarda Mariana Frankowskiego oraz Ewy Kuberny. Sądzeni byliśmy w Białymstoku na sesji wyjazdowej przez Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego. Rozprawa odbyła się 10 grudnia 1982 r. Przyjechała na nią moja żona Ewa i rodziny pozostałych kolegów. Gdy kanary nas wiozły, a następnie prowadziły na salę rozpraw, to wyglądaliśmy jak ostatnie ofermy, a nie jak żołnierze. W rozpiętych bechatkach, bez pasa, w obwisłych kamaszach bez sznurówek – tylko sprzączki brzęczały. Rodziny nasze na nasz widok popłakały się, myśląc, że zrobią z nas niewolników.

»Oskarżam szeregowego rezerwy Zdzisława Józefa Bełczowskiego, syna Tadeusza i Julianny z domu Lipka, urodzonego 20 stycznia 1950 roku w Opatowie, ostatnio zamieszkałego w Stalowej Woli, obywatelstwa i narodowości polskiej, byłego członka NSZZ »Solidarność«, niekaranego sądownie i dyscyplinarnie, tymczasowo aresztowanego postanowieniem Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Białymstoku z dnia 12 listopada 1982 r. o to, że 10 listopada 1982 r. w Czerwonym Borze, woj. łomżyńskie, będąc żołnierzem czynnej służby wojskowej w miejscowej Jednostce Wojskowej nr 3466, nie wykonał obowiązku wynikającego z tej służby, odmawiając przyjęcia posiłku tj. o czyn z art. 305 kk« – oskarżał podprokurator ppor. Leszek Parzych.

Jakie na rozprawie działy się cuda, to trudno sobie dzisiaj wyobrazić. Szkoda, że w owym czasie nie było na sali kogoś z magnetofonem. Co jakiś czas mec. Piotr Andrzejewski wytykał oficerom, że na sali rozpraw przebywają z bronią, a ci pytali, czy naprawdę muszą się rozbroić. Prokuratura starała się nam udowodnić, że niezjedzenie porcji kaszy wojskowej w znacznym stopniu osłabia obronność kraju, a nawet całego Układu Warszawskiego. Świadkowie tej naszej demonstracyjnej odmowy przyjęcia posiłku pogubili się w zeznaniach i sąd nie miał innego wyjścia, jak tylko nas uniewinnić. Ta misternie tkana konstrukcja procesu wzięła w łeb, choć wszystko było przygotowane, łącznie z wieloletnim wyrokiem. Zarówno sąd, jak i prokuratura nie mogli pojąć, jak można było odmówić spożycia obiadu, »który przecież był smaczny i mieścił się parametrami w normach przewidzianych dla żołnierza« [zeznanie jednego ze świadków oskarżenia – L.J.]. Skoro tak smacznie gotowali posiłki, to dlaczego gdy nas zapuszkowali, zaraz zmieniono swojego kucharza na jednego z naszych »czerwonoborowców«. Był nim Andrzej Janiec ze Stalowej Woli. Taką samą bzdurą było, jakoby po przybyciu do jednostki wojskowej wszyscy zostali poinformowani przez dowódcę obozu mjr. Jana Braję, że spożywanie posiłków jest obowiązkiem wynikającym ze służby wojskowej”7.

Zawsze jest tak, że ktoś pierwszy musi się wychylić, dać hasło. Generalnie przewodził tam Kraków, nie dlatego, że jest taki wielki i wspaniały, ale dlatego, że najwięcej osób było właśnie z Krakowa. Najłatwiej było nam się porozumieć. Chłopaki z Kombinatu domyślali się wcześniej, o co chodzi z tym poborem. Dotarło to do nich, kiedy zaczęli się spotykać na korytarzach WKU w jednym czasie – około sto osób. Dlatego ks. Palmowski – kapelan internowanych i podziemnej „Solidarności” – w kościele Arka Pana odprawił mszę w ich intencji. Podziemna „Solidarność” z HiL zrobiła dla nich paczki z prowiantem. Ja ostatecznie zorientowałem się w pociągu, gdy razem jechaliśmy do Czerwonego Boru. Wcześniej dałem wyraz moim domysłom w podziemnym piśmie „Hutnik”8. W Krakowie wsiadło do pociągu mnóstwo młodych ludzi z brodami. W tamtych czasach młody człowiek z długimi włosami i z brodą to na 90 proc. musiał być z opozycji. Na tym wezwaniu na szkolenie nie było określonego czasu jego zakończenia – była jedynie data powołania. Nie wiedzieliśmy, jak długo tam będziemy. I długo nie mieliśmy świadomości, kiedy stamtąd wyjdziemy. Wiedzieliśmy jedynie, jak to regulują same przepisy wojskowe – że szkolenie wojskowe nie może trwać dłużej niż trzy miesiące. Mieliśmy równocześnie świadomość, gdzie jesteśmy, kto nas tu ściągnął i w jakim celu. Po prostu żyliśmy w niepewności.

W tym pierwszym, najtrudniejszym okresie, kiedy próbowano nas złamać, spacyfikować – zdarzyło się, że do jednego z kolegów dotarła rodzina. Z tamtej okolicy, spod Łomży, pochodziła jego żona i dlatego byli w stanie odnaleźć ten Czerwony Bór. Podeszli do tej „normalnej” jednostki, gdzie usłyszeli, że takiego człowieka tam nie ma. Żołnierze pokazali jednak palcem, że może być u nas. Zastępca dowódcy jednostki ds. politycznych (kpt. Górski) nie dopuścił ich jednak do krewniaka. Ale tak krok po kroku, dzień po dniu informacje przeciekały – świat się powoli dowiadywał. W „Tygodniku Mazowsze” pojawiły się dwa artykuły o utworzeniu takich obozów. W mojej bibule – „Hutniku” – były trzy lub cztery. Pierwsza informacja pojawiła się, jak dowiedziałem się, że mam jechać do Czerwonego Boru. Będąc w redakcji, mówiłem wtedy, że coś mi się to bardzo nie podoba, że kto wie, czy to nie jest inna forma internowania. No i wykrakałem sobie9.

Kiedy już tam byłem, tak się złożyło, że ks. Palmowski wspólnie z podziemną „Solidarnością” z kombinatu zorganizował tzw. wycieczkę, tak byśmy to określili dziś. Do autobusu zebrał nasze rodziny i pojechali w ciemno do Czerwonego Boru. Dojechali – i co dziwne – autobus został przepuszczony przez rogatki. Kiedy podjechał do naszego obozu i wysypały się z niego nasze dzieciaki i żony, to dowództwo nie wiedziało, co z tym zrobić. Ostatecznie dopuszczono do spotkania z rodzinami.

Mój gryps z 11 listopada 1982 r. podzielony był na część dla wszystkich i część dla żony. Miał nieco dziwną formę wykonania: była to zapisana kartka papieru złożona tak, że na końcu powstawała z niej koperta. W tamtych czasach tak to było. Żona dobrze wiedziała, co robiłem, i wspomagała mnie w tym. Do niej pisałem w sposób bardziej otwarty: „Korzystam z okazji i wysyłam ten list pocztą pantoflową. Próbują tu z nas zrobić żołnierzy za wszelką cenę i wbrew ogólnie przyjętym zasadom stosowanym w stosunku do żołnierzy rezerwy. Służy to zakamuflowaniu prawdziwego powodu, z jakiego nas tu wzięto. Żyjemy w warunkach poligonowych (stare wagony kolejowe obudowane na kształt domków – nawet to ładnie wygląda, ale nadaje się tylko na porę letnią). Zebrano tu ludzi z całej Polski (najwięcej z Krakowa. Jest też: Bielsko-Biała, Rzeszów, Świdnik, Starachowice, Warszawa, Szczecin itd.). Oficjalnie nazywamy się: Specjalny Obóz Wojskowy nr 6. Znajdujący się tu ludzie to w dużej mierze poprzednio internowani (Załęże, Uherce, Łupków, Kielce-Piaski), ludzie z wyrokami w zawieszeniu z art. 48 ustawy o stanie wojennym. Spora część to istni kalecy: człowiek podpierający się laską, inny ma paraliż lewej ręki i brak 2 palców w prawej, sporo wrzodowców (na żołądkach i dwunastnicy), ludzie z wadami kręgosłupa itd. Dolegliwości te zwalniają od wojska, a mimo to komisja lekarska (fikcja) nie chce nikogo zwolnić. Jest też człowiek z gruźlicą płuc. Mnóstwo ludzi ma kategorię »D« (niezdolny) i »B« (czasowo odroczony ze względu na stan zdrowia). Warto by to przekazać do kurii, powinien się tym zająć Czerwony Krzyż. Zapowiedziano nam, że impreza ta ma trwać 3 miesiące. 10 listopada cały obóz (około 450 osób) nie pobrał obiadu, wkroczył do akcji kontrwywiad i WSW (oficjalnie mamy dowody na to, że to »ubezpieczalnia«). Aktualnie za ten obiad 4 osoby siedzą w Białymstoku na sankcji. Nie pozwalają słuchać mszy w radiu (o kościele nie ma mowy, choć regulaminy pozwalają). Co chwilę tworzą facjatowe komórki społeczne typu: sąd koleżeński, rada konsumentów, rada kulturalno-oświatowa. Z jednej strony tworzą, a z drugiej, gdy powołana rada próbuje działać w sposób właściwy – straszą aresztem i prokuratorem. Ściągnięto nas tutaj na hura, do tej pory są ludzie, co nie posiadają butów (chodzą w tenisówkach), nie byli przygotowani na przyjęcie nas. Samo strzyżenie, kąpiel i przebieranie trwało 3 dni. Normalnie w wojsku trwa to około 3–4 godzin. Od samego początku przeprowadzane są rozmowy z chłopakami (po 2–3 dziennie). Mają o nas bardzo dobre informacje. Chłopaki, którzy byli internowani, twierdzą, że jest ciężej niż w internacie pod wieloma względami. Tu za każde niewykonanie rozkazu grozi od 3 lat w górę. Chłopaki są w miarę zgrani, śpiewa się ciekawe piosenki, rysuje, pisze teksty itd. Otoczeni jesteśmy doborowym towarzystwem, z jednej strony KBW, z drugiej oddziały specjalne biorące udział w obstawie zakładów pracy przed niebezpiecznymi datami. Na poligonie często bywają sołdaty [w tym czasie na poligonie odbywały się wspólne ćwiczenia WP i Armii Czerwonej – G.M.]. Kadra nas szkoląca i dowódcy drużyn (kaprale) są tak samo jak my pościągani z różnych stron kraju. Prawdopodobnie oni też »przymoczyli dupy«. Gdy nas jeszcze nie było, to rozpuścili wiadomość, że przyjadą nieroby, niebieskie ptaki, zgredy itd. Zabroniono wszystkim sąsiadującym z nami żołnierzom kontaktowania się z nami. Ze swej strony odpłacamy im przy każdej okazji, np. takie zajęcia polityczne – są zawsze rozbijane, bo brak prowadzącemu argumentów do dyskusji z nami. Za każdym razem podkreślamy, że jesteśmy Polakami. W szyku śpiewamy Legiony, Żeby Polska, Zielona Wrona itp. Na razie więcej mi do głowy nie przychodzi, a czasu na pisanie jest bardzo mało. Stąd niektóre listy będą zaczęte normalnie i nagle skończone. Osoby odwiedzające są zawsze kontrolowane i nie wolno im wynosić listów. Chcieliby wszystko cenzurować, widać, że zależy im na tym.

Postscriptum – dla wszystkich

Wysłałem już kilka listów, jak do tej pory nie mam żadnej odpowiedzi.

Bardzo możliwe, że do was nie dotrą w ogóle lub bardzo późno.

Przekazałem je osobom, które odwiedzały i przypadkowym przechodniom. Osoby odwiedzające są sprawdzane i odebrane listy w najlepszym przypadku są cenzurowane. Pieczątki pocztowe będą dlatego z różnych miast.

[…]

Panicznie potrzebuję grube skarpety. Zmontujcie paczkę. Można do niej dołożyć trochę kopert, znaczków, koniecznie klej, pisaki, ołówek (nie długopis), brązową pastę do butów, wodę po goleniu i trochę innych drobiazgów, acha, może być kawa. To wszystko ja potrzebuję i można to tu posiadać. Napiszcie wreszcie, co się u was dzieje, bo nie wiem nic. Czy Bartki są zdrowe? Dołóżcie do paczki koniecznie zdjęcia Bartoszków.

Pozdrowienia dla całej rodziny. Dla kolegów z pracy też. Cześć.

Leszek”

Z jednej strony w tyłek nam dawali nieźle – starali się nam zajmować czas od świtu do wieczora, najlepiej przykręcając śrubę, a jak nie przykręcając, to przesłuchując albo próbując szkolić politycznie. My byliśmy jednak młodzi duchem, sercem, ciałem – zajmowaliśmy się też rzeczami, które podnosiły nas na duchu. Np. z monet – nie mając żadnych narzędzi, ewentualnie na kamieniu czy skrobiąc scyzorykiem – wycinaliśmy, usuwając niepotrzebne powierzchnie. Pozostawał motyw główny, czyli orzeł, któremu dorabialiśmy koronę. Orzeł był wkomponowany w literę „V” na znak victorii. Wycinaliśmy również serduszka, na tle których był orzeł, lub też orła na planie krzyża z kotwicą – akurat znalazła się moneta z datą 1982 r.; krzyż był jak ten gdański. Tworzyliśmy też odznaki związkowe, np. biały kawałek plastiku z namalowanymi solidarycą – ja to tak określam: szerokim pędzlem, ciasnym pismem – słowami „Czerwony Bór” z flagą i datą powołania 5 listopada 1982 r. Było to takie odwołanie do czasów w podziemiu w zakładach pracy.

Materiał na te odznaki – czyli plastik – pozyskiwaliśmy z opraw świetlówek, jarzeniówek w poczekalni do lekarza. Tak zdobywaliśmy płytki na te przypinki i znaczki. Z drugiej strony takiej przypinki była wtopiona zwykła agrafka. Najpiękniejszą wykonaną rzeczą była chyba odznaka zrobiona na plastiku z czerwonym napisem „Czerwony Bór” z flagą i obok wtopiony orzełek wycięty z monety. Po tej pierwszej wizycie ks. Palmowskiego mieliśmy już więcej narzędzi i farb drukarskich. Próbowaliśmy robić tam nawet własne gazetki.

Koperta ze stemplem Niezależnej Poczty Obozowej. Motyw pocztyliona zaczerpnięty został z gazety „Żołnierz Wolności”. Stemple w Czerwonym Borze wycinane były w płytce linoleum pochodzącej z podłogi poczekalni do gabinetu lekarza

Gryps Leszka Jaranowskiego z listopada 1982 r. Składał się z dwóch części, pierwszej – przeznaczonej dla żony, drugiej – adresowanej do kolegów w pracy

Wykonany przez Leszka Jaranowskiego w Czerwonym Borze znaczek i miniatura koperty z kory brzozowej przeznaczone na grypsy

Własnoręcznie wykonane w Czerwonym Borze „atrybuty obozowicza”: krzyżyki, serduszka, kotwice, odznaki. Do ich przygotowania służyły monety dwuzłotowe

Na obozowej kopercie do korespondencji – jak to było we wszystkich obozach internowania – zaczęliśmy przybijać stemple. Wzór zaczerpnęliśmy z gazety „Żołnierz Wolności” z rubryki „Listy do redakcji”. Przedstawiał on pocztyliona. Kolega to skopiował i wykonał metodą linorytu stempel. Tym sposobem odbijaliśmy go na kopertach. Jakiś czas potem kolega, będąc na świetlicy, przeglądał „Żołnierza Wolności”, przy rubryce z listami zauważył, że logo zostało zmienione. Przypuszczamy, że podczas kolejnych przeszukań te nasze gadżety przecież dostawały się w ich ręce. I chyba istnieje tu jakiś związek bezpośredni. Może ten nasz pocztylion stał się niegodny, by być w ich gazecie.

Przyszedł jednak taki moment – przed świętami Bożego Narodzenia – że niektórym osobom, nie wiem, na jakiej zasadzie i za co, dawano na 2–3 dni przepustki do domu. Ja się specjalizowałem w robieniu małych kopert i grypsów na korze brzozowej – wokół obozu rosło tam bardzo dużo brzóz i był to świetny materiał. Zrobiłem całą serię znaczków do tych naszych kopert. Wcześniej naciąłem kory i wyprawiłem ją, by była cienka i elastyczna. Następnie ręcznie rysowałem motyw – żmudna, długa, benedyktyńska praca. Chciałem jednak zrobić tyle znaczków, ile było osób w obozie. Robiłem to na świetlicy i – niestety – odwrócony plecami do drzwi wejściowych. Dlatego też nie zauważyłem, jak wszedł oficer polityczny. W sferze werbalnej skończyło się na krzykach i zastraszaniu. Tuż przed świętami zwróciłem się do majora o przepustkę, gdyż chciałem zobaczyć moje małe dzieci – jedno miało rok, drugie dwa lata. Żona nie pracowała i opiekowała się dziećmi. On mi odpowiedział: „ty to, chłopie, nigdy stąd nie wyjdziesz”. Może to z powodu tych znaczków. Do końca pobytu w obozie żadnej przepustki nie dostałem.

Karta pamiątkowa sporządzona w areszcie w Czerwonym Borze

Znajdujące się w aktach IPN zdjęcie prezerwatywy z namalowanymi dużymi okularami oraz szamerunkiem generalskim, która została zawieszona na choince w baraku podoficerskim w Czerwonym Borze

W rozmowach z kolegami z innych tego typu obozów okazało się, że warunki bytowe wszędzie były podobne. Wszystkie obozy zostały utworzone tego samego dnia, na podstawie tego samego dokumentu i z tego samego powodu. Rozwiązano je również tego samego dnia. Wyjątkiem są osoby, które dostały dodatkowe wyroki, np. kary aresztu – czas w nim spędzony nie był zaliczany do czasu ćwiczeń i trzeba było to później dosłużyć.

Używaliśmy również techniki polegającej na tym, że na cienkim celofanie – zdjętym np. z paczki po papierosach – rysowało się ołówkiem wzór, po czym cienką igłą nakłuwało się punkty ciasno obok siebie. W ten sposób powstawała matryca, którą pokrywało się jakimś mazidłem na bazie mydła i odbijało na kopertach. Niektóre kartki świąteczne były rysowane ręcznie i przedstawiały np. nasz obóz z rozmieszczonymi domkami, a przed nimi – co było autentyczne – rosnące dwie brzozy, które tworzyły literę „V”. Kartki rysował kolega z innej kompanii, który był po szkole plastycznej. Każdy w obozie dostał od niego jedną. Ja byłem autorem okolicznościowego wierszyka (życzeń) zamieszczonego wewnątrz.

W okresie przedświątecznym ustawiliśmy w domkach małe choinki, o które nie było trudno. Należało je jednak jakoś przyozdobić. Podstawową trudnością była niemożność pójścia do miasta; nie mieliśmy też stałego kontaktu z ludźmi z zewnątrz, a kantyna nie była dla nas. Wykorzystaliśmy więc kondom, na którym namalowaliśmy duże, czarne okulary i szamerunek generalski. Sprawiło nam to dużo radości, mimo że było trochę infantylne. Ale takie były formy odreagowywania w tej sytuacji – działało to dobrze na naszą psyche. Kadra dowódcza oczywiście to zauważyła i zrobiła się wielka afera. Z Bydgoszczy – z jednej z siedzib WSW – przyjechała ekipa dochodzeniowa z aparatami fotograficznymi. W białych rękawiczkach zdjęli delikatnie tę prezerwatywę z choinki – by zabezpieczyć ślady, zdjąć odciski palców i wytypować sprawców, aby można było ich następnie ukarać. Była to wielka i profesjonalna – z ich strony – akcja. Po latach widziałem w Oddziale IPN w Lublinie dokument stwierdzający, że dochodzenie w tej sprawie zostało zamknięte z powodu braku dowodów. Nie znaleziono na tyle wyraźnych odcisków palców, by można je było jednoznacznie komuś z nas przyporządkować. Odciski pobierali nam przy przyjmowaniu do obozu, mimo że nawet w tamtym czasie było to wbrew obowiązującemu wówczas prawu.

Notatka o ukaraniu Aleksandra Fila karą 10 dni aresztu

Każdego dnia byliśmy wzywani na rozmowy z ludźmi z kontrwywiadu i innymi. Wcześniej wspomniałem, że ludzi z Krakowa przesłuchiwali mundurowi z jednostki wojskowej na ul. Wrocławskiej w Krakowie, natomiast chłopaków z innych części kraju przepytywali wojskowi z ich rejonów zamieszkania, pracy, działalności. Okazało się również, że mieli o nas bardzo dokładne informacje. Wtedy odnosiłem takie wrażenie, a teraz jestem pewien, że mieli dużo lepszą wiedzę od esbeków, którzy na co dzień się nami „opiekowali”. Warto się zastanowić, kto tak naprawdę rozpracowywał opozycję w Polsce. Okazuje się, że kontrwywiad wojskowy miał bardzo dużo do powiedzenia. Również większość środowisk drukarzy, wydawców i innych grup o charakterze niepodległościowym była rozpracowywana nie przez SB, lecz właśnie przez nich.

Gdy na początku lutego 1983 r. nadszedł termin naszego wyjścia, oddano nam nasze ubrania cywilne. Podstawiono pod bramę autobus – zwykły jelcz, tzw. ogórek. Zamierzano nas nim dowieść do Łomży – najbliższego miasteczka – gdzie była stacja kolejowa. Przy wejściu do autobusu stał kpt. Górski – oficer polityczny – i poddawał ludzi rewizji osobistej. Nawet na sam koniec robili to samo, co przez cały okres pobytu w obozie, gdy zabierali nam m.in. radyjka, abyśmy nie mogli słuchać Wolnej Europy i mszy. Ja miałem przy sobie te swoje gadżety, stemple, krzyżyki, kartki i koperty ręcznie rysowane. Pomyślałem, że nie poddam się rewizji, bo mi to zabiorą. Jedynym sposobem było obejść autobus, wejść w las i na nogach – 14 km – dojść do Łomży; co też uczyniłem. Poza tym jeden z kolegów w obozie poprosił mnie, bym w mieście przekazał pewne informacje do klasztoru oo. Jezuitów, który się tam znajdował. Na stacji wsiadłem do innego pociągu niż moi koledzy, którzy byli tam dowożeni i wsadzani do wagonów, które cały czas były nadzorowane aż do stacji docelowych. Jechałem sam i niezależnie – i tak też dotarłem do Krakowa.

Po zlikwidowaniu obozu koledzy: Bogusław Kantor z Krakowa, Adam Siatka z Krakowa, Waldemar Dziura ze Stalowej Woli, Wojciech Podgórzak z Warszawy, Eryk Kupiecki z Płocka, Wojciech Gędek z Łowicza i Aleksander Fil z Izdebek zmuszeni byli jeszcze „dosługiwać”.

1 Leszek Jaranowski (ur. 1958) – w latach 1980–1983 operator obrabiarek w Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego PZL w Krakowie, od września 1980 r. działacz NSZZ „Solidarność”, członek Komitetu Założycielskiego WSK PZL w Krakowie, przewodniczący Komisji Wydziałowej na Wydziale P-1 WSK PZL w Krakowie, członek Komisji Zakładowej WSK PZL w Krakowie, 13–14 XII 1981 r. współorganizator strajku i przewodniczący komitetu strajkowego WSK PZL w Krakowie, od 1982 r. członek Tajnej Komisji Zakładowej WSK PZL w Krakowie, w latach 1982–1989 działacz podziemnego ruchu wydawniczego (kolporter wydawnictw podziemnych, organizator sieci i punktów kolportażu, redaktor, organizator transportu i lokali, drukarz, dostawca sprzętu poligraficznego i autor), w 1982 r. założyciel, drukarz, autor i redaktor podziemnego pisma „Miscellanea”, w latach 1982–1984 współzałożyciel i drukarz podziemnego pisma „Jesteśmy–Będziemy” (przypis red.).

2 W rzeczywistości rezerwistów powołanych na ćwiczenia umieszczono w 10 jednostkach wojskowych, a poborowych skierowanych do odbycia zasadniczej służby wojskowej w kolejnych 3 (przypis red.).

3 Branka ’82, „Hutnik. Pismo członków NSZZ »Solidarność« HiL” 1982, nr 32. W ostatnich dniach nastąpił zmasowany pobór członków „Solidarności” naszego Kombinatu na ćwiczenia do wojska. Przypomina to czasy poprzedzające powstanie styczniowe w 1863 r., gdy rosyjski zaborca przez podobny pobór (zwany branką) do carskiej armii chciał przeszkodzić wybuchowi. Jak się okazało – daremnie.

4 TW „Waga” – Jerzy Krawczyk, ur. 7 X 1952 r.; TW „Zenit” – Mirosław Skarżyński, ur. 26 VIII 1952 r., List Mirosława Skarżyńskiego z dnia 31 V 2009 r., w zbiorach autora.

5 Zapewne chodzi o plut. Wiesława Grudniewicza, który został oskarżony o to, że „w okresie od 1981 r. do chwili aresztowania, jako członek nielegalnej organizacji występującej pod nazwą »Konfederacja Polski Niepodległej«, działając w celu obalenia przemocą ustroju PRL [...] sporządzał i rozpowszechniał ulotki zawierające fałszywe wiadomości, których treść zmierzała do osłabienia mocy obronnej państwa”. 29 VI 1982 r. został skazany przez Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie na sesji w Krakowie na karę 4 lat pozbawienia wolności i 2 lata pozbawienia praw publicznych, http://13grudnia81.pl/sip/index.php?opt=1&n=M&idS=1299&sprawa=1290, data dostępu 6 VII 2016 r., (przypis red.).

6 Relacja Bronisława Ryczka, b.d., w zbiorach autora.

7 List Zdzisława Bełczowskiego do autora, 2009 lub 2010 r., w zbiorach autora.

8 Zob. Branka ’82, „Hutnik. Pismo członków NSZZ »Solidarność« HiL” 1982, nr 32, s. 2.

9 „Przed 10 listopada informowaliśmy o brance ’82, ofiarą której padło 470 naszych kolegów z regionu, w tym 120 z Nowej Huty, w znakomitej większości pracowników naszego Kombinatu. Zostali oni »powołani« do odbycia jakoby służby wojskowej w Czerwonym Borze. Jest to miejscowość na Pojezierzu Mazurskim w okolicach Olecka – poligon wojsk pancernych. Powołani do odbycia tej służby już na miejscu otrzymali decyzję o internowaniu!!! [informacja błędna, faktycznie zostaliśmy tylko poinformowani, że jesteśmy jak internowani, ale takich decyzji na piśmie nam nie wręczono – L.J.]. Zakwaterowano ich w nieogrzewanych wagonach kolejowych i poinformowano, że ta swoista służba trwać będzie do 16 miesięcy. Wysyłana oficjalną drogą korespondencja nie dochodzi, natomiast doszły do nas pierwsze kartki przywiezione przez ludzi dobrej woli. Dalsze informacje o naszych kolegach przekazywać będziemy w kolejnych numerach »Hutnika«. Podobny obóz dla członków i sympatyków naszego Związku ze Śląska i Wrocławia przygotowują w Białym Borze w okolicach Szczecinka na Pojezierzu Pomorskim na trasie Koszalin–Bydgoszcz (poligon wojsk inżynieryjno-saperskich). Przebywa tam ok. 500 osób. Tak oto jak na dłoni mamy receptę czerwonych na »normalizację życia« i socjalistyczną odnowę. Marzy im się cmentarna cisza w Nadwiślańskim Kraju, jak to Polskę określał rosyjski zaborca. Od nas samych zależy, czy im się ten zabieg uda”. Zob. Nowa forma internowania, „Hutnik. Pismo członków NSZZ »Solidarność« HiL” 1982, nr 35, s. 1.

Jacek Pawłowicz1

Moje 25 dni w ludowym Wojsku Polskim

Poczynając od doręczenia biletu, na zwolnieniu z jednostki kończąc, to było bardzo dziwne wojsko. Bilet do wojska przyniósł mi pod moją nieobecność do domu żołnierz Wojskowej Służby Wewnętrznej trzy dni przed datą stawienia się, w jednostce. Według relacji mego ojca, który odbierał dokument, był wystrojony w mundur wyjściowy oraz czapkę z białym otokiem i paskiem pod brodą. Zachowywał się, delikatnie mówiąc, niegrzecznie i na koniec kilkuminutowej wizyty w moim domu niby od niechcenia stwierdził: „tylko niech się stawi, bo inaczej przyjdziemy po niego”.

Kiedy wróciłem do domu i zobaczyłem „bilet”, dosłownie zbaraniałem. Kilka tygodni wcześniej na komisji lekarskiej ze względu na zły stan zdrowia zostałem bowiem: „przeznaczony do zastępczej służby w oddziałach Obrony Cywilnej”, a tu miałem urzędowy papier, na którym było napisane, że mam się stawić 5 listopada 1982 r. w Jednostce Wojskowej nr 2568 w Węgorzewie.

Było to ogromne zaskoczenie, a jednocześnie wyjaśnienie bardzo dziwnego zatrzymania mnie przez Służbę Bezpieczeństwa, które miało miejsce przed dwoma, trzema tygodniami. Zabrali mnie sprzed bramy Petrochemii Płockiej, gdzie wówczas pracowałem, kiedy wychodziłem do domu. Tym razem nie robili w domu rewizji, tylko zawieźli prosto na ul. 1 Maja w Płocku, gdzie mieściła się „bezpieka”. Zazwyczaj po zatrzymaniu prowadzali do budynku w podwórzu, w którym na parterze był areszt, a na pierwszym piętrze Wydział Śledczy i tam przesłuchiwali. Tym razem było jednak inaczej. Zaprowadzili mnie na drugie piętro głównego budynku, do pokoju na samym końcu korytarza (po lewej stronie). Właściwie dwóch pokoi, do których prowadziły wygłuszone drzwi. W pierwszym pokoju siedziało, jeśli dobrze pamiętam, dwóch lub trzech mężczyzn, którzy robili wrażenie, jakby nie do końca rozumieli, po co się tam znalazłem. Jednym z nich był ówczesny zastępca naczelnika Wydziału V Komendy Wojewódzkiej MO w Płocku por. Zygmunt Sobański. Wyszedł on od razu po wprowadzeniu mnie do drugiego pokoju (szafa pancerna, na której stała paprotka, biurko, trzy, cztery krzesła). Jego drzwi zamknięto i zostałem sam. Po mniej więcej 30–40 minutach przyszło dwóch mężczyzn, jednym z nich był por. Andrzej Lemanowicz, wówczas kierownik sekcji Wydziału III SB KW MO w Płocku. Tego drugiego nie znałem, z zachowania por. Lemanowicza wywnioskowałem, że był to ktoś spoza płockiej bezpieki i z całą pewnością wyższy rangą. Ten nieznajomy zadał mi trzy, może cztery pytania, z których pierwsze było najbardziej zaskakujące: na co choruję i gdzie się leczę. Pozostałe dotyczyły mojego stosunku (urzędowego) do służby wojskowej: czy byłem na komisji lekarskiej, jaką mam kategorię i czy miałem jakieś przeszkolenie wojskowe. Po tych pytaniach bez słowa wyszli, ponownie zostawiając mnie w pokoju samego. Po pewnym czasie wrócił por. Lemanowicz, który poprowadził mnie do wyjścia. Po drodze niby od niechcenia zapytał, jak sobie załatwiłem przydział do OC.

Po otrzymaniu „biletu” znalazłem się w dość trudnej sytuacji. Samodzielna Oficyna Wydawnicza „Sowa”, którą kilka miesięcy wcześniej zorganizowałem wspólnie z Kasią Adamowską, była nadal w trakcie rozruchu, czekaliśmy właśnie na nowy sprzęt z Warszawy. Dodatkowo byłem jedyną osobą posiadającą pełne rozeznanie w dość szybko rozwijającej się siatce kolportażu w szkołach, na terenie Petrochemii i kilku płockich zakładów. Miałem bardzo mało czasu na uporządkowanie tych spraw i przekazanie kontaktów. Przejął je ode mnie Robert Kalota, który wspólnie z Kaśką miał dalej prowadzić wydawnictwo i kolportaż.

Okazało się, że byłem jedną z kilkunastu osób w Płocku, które dostały powołanie do wojska. Wszyscy, którzy otrzymali „bilety”, byli w mniejszym lub większym stopniu znani z działalności w: NSZZ „Solidarność”, Konfederacji Polski Niepodległej lub Komitecie Obrony Więzionych za Przekonania. Kilku było internowanych 13 grudnia 1981 r. 

Większość otrzymała wezwanie na kilkutygodniowe ćwiczenia rezerwy, m.in. Wojciech Krawczyński, Andrzej Gomółka, Kazimierz Cieślik, Jerzy Brandt (z Sierpca). Ja byłem jednym z niewielu „małolatów”, którzy dostali powołanie do odbycia zasadniczej służby wojskowej.

Do Węgorzewa wyjechaliśmy z Płocka pociągiem „gdańskim” 4 listopada w nocy. Nie pamiętam już, ilu nas było. Wydaje mi się, że pięciu lub sześciu: ja, Włodek Wiktorowski (należał do grupy uczniów Liceum im. Małachowskiego w Płocku, która na murach szkoły wykonała w 1979 r. napis „Katyń pomścimy” i rozkolportowała jakąś bibułę), Jarek Żółtowski (członek NSZZ „Solidarność” z Fabryki Maszyn Żniwnych i członek KPN), Franek Redliński (członek KPN) i chyba Robert (?) Skrzyński (z Zakładu Energetycznego). Po drodze mieliśmy kilka przesiadek i do Węgorzewa przyjechaliśmy z Olsztyna wczesnym przedpołudniem. Było nas już wówczas kilkunastu, z tego większość z Gdańska. Na dworcu czekało na nas WSW i ciężarówka, którą zawieźli nas do jednostki. Krzysiek Kowalski (działacz NSZZ „Solidarność” w Naftoremoncie, członek KPN, internowany 13 grudnia 1981 r.) dojechał kilka godzin po nas samochodem, przywieziony przez brata.

Po wjechaniu na teren jednostki (chyba byliśmy pierwszą grupą) kazali nam wysiąść i zgłosić się w dyżurce, gdzie odnotowano nasze stawienie się. Już wtedy zorientowaliśmy się, że traktują nas co najmniej dziwnie. Żaden z żołnierzy nie odpowiadał na nasze pytania, a oficer, który tam był, co chwila pokrzykiwał: „nie gadać”. Kiedy nas przeprowadzali przez plac apelowy do sali gimnastycznej, w której spędziliśmy kolejne kilka godzin, jednostka była jak wymarła.

W ogromnej sali gimnastycznej, do której nas wprowadzono (lub czegoś, co nią zastępowało), nic praktycznie nie było. Dopiero po jakimś czasie żołnierze zaczęli przynosić worki z butami i ogromną ilość wyjściowych mundurów. Zanim je jednak nam wydali, przeszliśmy wizytę u fryzjera, gdzie nas ogolili na glacę. Następnie otrzymaliśmy bieliznę (kalesony i podkoszulki), środki czystości (szczoteczkę, pastę do zębów, przybory do golenia, ręczniki), trampki, pidżamę i nowiusieńkie onuce. Cywilne ubrania wrzucaliśmy do wielkich papierowych worków. Pasowanie mundurów i butów wyglądało dość śmiesznie. Spotkanie z politrukiem jednostki lub kimś, kto się za takiego uważał, już takim nie było. Wielki chłop w stopniu pułkownika wkroczył na salę z wrzaskiem: „Cisza! Baczność! W dwuszeregu zbiórka”. Wraz z nim weszło dwóch kaprali w mundurach Wojsk Obrony Wewnętrznej (niebieskie otoki, wysokie czarne buty i naszywki z szarotką na rękawie). W nocy dołączyło do nich jeszcze trzech lub czterech. Nic specjalnie na ich temat nie mogę powiedzieć. Podobno zostali wybrani specjalnie ze względu na odpowiednią postawę polityczną. Przed wyjazdem do Węgorzewa uprzedzono ich, że będą mieli pod sobą ekstremistów z „Solidarności” i że mogą się wszystkiego spodziewać.

Ustawili nas w dwuszeregu, podzielili na plutony i w takiej mniej więcej pozycji staliśmy, czekając na oficjalne zarejestrowanie w jednostce. Odbyło się ono w jakimś pokoju obok sali gimnastycznej. Stał w nim zakryty zielonym suknem stół, za którym siedziało chyba czterech lub pięciu oficerów, w tym dowódca jednostki (dość sympatyczny pułkownik, odnieść można było wrażenie, że był znudzony całą sytuacją), dowódca naszej kompanii i wspomniany powyżej pułkownik o nazwisku, jeśli dobrze pamiętam płk Gruchot lub Grzmot. Wyjątkowo niesympatyczny typ, który cały czas zwracał się do nas „towarzysze”. Do końca pobytu w Węgorzewie nie dowiedziałem się, jaką funkcję pełnił w jednostce.

Każdy z nas musiał stanąć przed tym stołem, potwierdzić swoje dane personalne, odpowiedzieć na kilka pytań, a następnie przejść do stołu obok, gdzie pisarz jednostki, kaligrafując, wpisywał nas do księgi jednostki. Oczywiście zapytałem szanowną komisję, z jakiego powodu znalazłem się w jednostce skoro jestem chory i mam przydział do OC, na co usłyszałem odpowiedź miłego akurat w tym momencie pułkownika: „Towarzyszu, my was tu wyleczymy”.

Z tą rejestracją była związana śmieszna sytuacja, ponieważ jednym z pytań, jakie nam zadawano, było pytanie o przynależność partyjną. Większość chłopaków odpowiadała na nie, że jest bezpartyjna. Stanąłem przed komisją razem z Krzyśkiem Kowalskim, obaj należeliśmy w Płocku do KPN, co zgodnie z prawdą podaliśmy. Wówczas pierwszy raz w życiu usłyszałem niesłychanie wulgarną wiązankę przekleństw pod swoim adresem, jaką raczył wydać z siebie płk Gruchot lub Grzmot, czyli osobnik w mundurze oficera ludowego Wojska Polskiego i to w stopniu pułkownika.
Jestem pewien, że najgorsze lumpy z warszawskiej Pragi miałyby problem z takim słownictwem, a ten bez problemu poinformował mnie, kim jestem, co on ze mną zrobi i co ważniejsze, kim będę, kiedy uda mi się wyjść z jednostki. Słowo „kurwa” było w tym monologu przecinkiem dość gęsto stosowanym.

Jeszcze śmieszniej było przy stoliku pisarza, który wpisywał nasze dane do wielkiej księgi. Wszystko kaligrafował wiecznym piórem z wyjątkiem rubryki „przynależność partyjna”, w której nazwę KPN wpisał ołówkiem. Na zwróconą przeze mnie uwagę, żeby też wpisał piórem, usłyszałem ze stolika obok wrzask pułkownika: „Spierdalać!”. W ten oto sposób zostałem żołnierzem wydzielonej kompanii piechoty w JW nr 2568, czyli Jednostce Artylerii Ciężkiej w Węgorzewie.

Mniej więcej po półgodzinie od wyjścia z rejestracji, kiedy czekaliśmy na przeprowadzenie do miejsca zakwaterowania, podszedł do nas oficer chyba w stopniu kapitana. Chwilę postał, zadał chłopakom kilka pytań i niby odchodząc, powiedział do mnie: „Pozwólcie ze mną”. Weszliśmy do jakiegoś pokoju obok miejsca rejestracji i w ten oto sposób zaliczyłem pierwsze przesłuchanie przez WSW. Jeśli dobrze pamiętam, kapitan powiedział, że nazywa się Kowakowski i jest z kontrwywiadu. Byłem już wielokrotnie przesłuchiwany przez esbeków, ale wojskowy kontrwywiad to było coś zupełnie innego. Właściwie było to, po wcześniejszym odpytaniu o nazwisko i kilka szczegółów z przeszłości, m.in. aresztowanie w kwietniu 1979 r., bardziej straszenie i „życzliwe” pouczanie, jak należy odnosić się do oficerów. Niemniej jednak informacje, które miał na mój temat, poraziły mnie, były niezwykle precyzyjne, nie przypuszczałem, że tak mnie i moją rodzinę prześwietlili. Co szczególnie mnie zdziwiło, dokładnie opisał moment naszego wyjazdu z Płocka, tak jakby był wówczas na dworcu. Musiałem mieć strasznie dziwną minę, kiedy wróciłem do chłopaków, bo któryś zapytał, co tak zbladłem. Tego dnia jeszcze kilka osób miało „przyjemność” rozmowy z panem kapitanem. Nigdy tego człowieka więcej w jednostce nie widziałem. Za to koledzy zaliczyli wiele prowadzonych przez niego wielogodzinnych przesłuchań.

Około godziny 22.00 któryś z kaprali krzyknął „wojsko idzie spać” i tych, którzy byli już zarejestrowani, ustawili w dwuszeregu i przeprowadzili do miejsca zakwaterowania, czyli „na kompanię”. Pozostałych doprowadzono już w nocy. Nasza kompania zajmowała drugie piętro w dwupiętrowym bloku po prawej stronie placu apelowego.

Pobudka o szóstej rano następnego dnia była koszmarna. Obudził nas wrzask kaprali. Niestety nie pamiętam, czy mieliśmy wtedy „zaprawę”, czyli poranną gimnastykę. Wydaje mi się, że tak i to w wyjściowych mundurach, ani dresów, ani mundurów polowych jeszcze nam nie wydali. Następnie szybkie mycie i przemarsz na śniadanie.

Na stołówce kolejne zaskoczenie, dość duża sala swobodnie mieszcząca dwie, trzy kompanie była pusta, śniadanie jadła tylko nasza kompania, tak jakby pozostali żołnierze z jednostki jedli wcześniej albo później. Odnieśliśmy wrażenie, że jesteśmy izolowani. Jak się okazało, rzeczywiście tak było, tuż przed naszym przybyciem do jednostki wśród żołnierzy rozpuszczono informacje, że nowa kompania składać się będzie z młodych kryminalistów zwolnionych z więzień, aby zrobić miejsce dla internowanych działaczy „Solidarności” i pod karą aresztu, czyli w gwarze wojskowej „ancla”, zabroniono im kontaktować się z nami. Oczywiście zakaz niczego nie dał, bo już wieczorem cała jednostka (i sąsiednie) wiedziała, że jest dokładnie odwrotnie, że właśnie, aby nas nie wsadzać do więzienia przed planowaną na 10 listopada falą demonstracji i strajków, wcielono nas karnie do wojska.

Nie pamiętam, ilu nas wszystkich było, chyba 130–140 osób. Jak się okazało, wszyscy mieliśmy doświadczenia związane z działalnością opozycyjną. Dość dużą grupę stanowili członkowie młodzieżówek KPN, kilku chłopaków należało do NZS, dość duża była grupa ze Szczecina i z Trójmiasta, w większości stoczniowców.

Salę zajmowało kilkanaście osób. Dwupiętrowe prycze, metalowe szafki i szyby oklejone szarym papierem „na krzyż”, tak jakby były przygotowane na ciężkie bombardowanie. Wydaje mi się, że mieściły się w niej dwie drużyny. Poza mną byli to: Krzysztof Kowalski, Włodek Wiktorowski, Franek Płotka, Henryk Bobel, Krzysztof Miturzyński, Marian Orliński, Sławek Wesołowski, Leszek Owczarek i Henryk Boral, reszty nie pamiętam. Pozostałe chłopaki z Płocka: Franek Redliński, Jarek Żółtowski, Jerzy Simaczenko i Robert (?) Skrzyński byli w innych drużynach.

Kolejne dni przebiegały w jednostce dość spokojnie. Właściwie cały czas siedzieliśmy „na kompanii” i uczyliśmy się przeróżnych regulaminów. Obowiązkowo oglądaliśmy Dziennik Telewizyjny, po którym odbywały się szkolenia polityczne płk. Gruchota lub Grzmota. Cały czas nas prowokował, aby ktoś się wychylił z „wrogim” komentarzem. Nie było to specjalnie trudne, kiedy słyszeliśmy teksty w rodzaju: „Towarzysze, jesteście wyrzutkami społeczeństwa, jesteście gangreną, którą należy wyleczyć albo wyeliminować”. My uważaliśmy akurat, że było odwrotnie. Już słowo „towarzysz” wystarczyło, aby któryś zareagował. Ten, który to zrobił najpierw był publicznie sponiewierany, a następnie najbliższą godzinę spędzał, biegając wokół boiska w pełnym oporządzeniu.

Wydano nam dresy i polowe mundury, dzięki czemu codzienne poranne zaprawy odbywały się już normalnie. Wyjątkiem było zwiedzanie jednostki, po której oprowadzał nas szef kompanii. Sympatyczny sierżant sztabowy w średnim wieku. Jak się później okazało, przygotowywał się do egzaminu maturalnego, po zdaniu którego miał dostać awans na chorążego i odejść na emeryturę. W cywilu planował studiować historię i zostać nauczycielem. Podobno chłopaki pisali mu później prace zaliczeniowe właśnie z historii i polskiego. Ogólne rozbawienie podczas zwiedzania wzbudziły, będące na wyposażeniu jednostki armaty, które nam zaprezentował „szef”. Najmłodsza była z 1948 r., najstarsza bodajże z roku 1943 i jak się później dowiedzieliśmy, strzelanie z nich odbywało się raz w roku. Jeszcze więcej śmiechu było przy jedynym w jednostce wozie bojowym, podobno należącym do dowódcy, który lufę karabinu umieszczonego na wieżyczce miał zabitą drewnianym kołkiem.

Ja w tym czasie poszedłem do izby chorych, aby obejrzał mnie lekarz. Byłem w trakcie leczenia, źle się czułem i nie bardzo wiedziałem, co mam dalej w tej sytuacji robić. Lekarz zobaczył moje zaświadczenia ze szpitala i opis leczenia, pokiwał głową, spytał się, „co tu robię” i kazał wracać „na kompanię”. Jak się wkrótce okazało, podobnych „szwejków” do mnie było więcej. Najbardziej skrajny przypadek to chłopak, bodajże z Torunia, który miał wrodzoną wadę serca. Bardzo szczupły, niezbyt wysoki i blady jak papier, zasłabł już na pierwszej zaprawie. W książeczce wojskowej miał wpisane „niezdolny do służby” i przyznaną kategorię „D”, mimo to podobnie jak nam wszystkim WSW przyniosło mu „bilet” do Węgorzewa. Nosił cały czas przy sobie plik dokumentów ze szpitala. Lekarz z jednostki potraktował go podobnie jak mnie, obejrzał papiery ze szpitala, pokiwał głową, spytał, „co tu robi” i kazał wracać „na kompanię”. Kiedy drugi raz stracił przytomność, nawet kaprale zlitowali się nad nim i zwolnili go z porannej zaprawy. Inny chłopak, któremu w książeczce wpisano strzelec, nosił okulary wielkości denek od słoików. Miał ogromną wadę wzroku, jeśli dobrze pamiętam na jedno oko minus 9, na drugie minus 12 dioptrii. Kiedy wracaliśmy z porannej zaprawy, biegnąc, nie wcelował w otwarte drzwi i uderzył w ścianę. Długo go cuciliśmy. Jeszcze inny miał łuszczycę głowy, która była mocno opuchnięta. Nie pasował na niego żaden hełm. Kaprale próbowali mimo to jakiś dopasować i niestety wcisnęli mu na głowę największy rozmiar, jaki był w jednostce. Zdjęli razem z włosami.

Po czterech dniach w jednostce zżółkłem i wyglądałem jak cytryna. Kapral kazał mi iść do izby chorych, gdzie spędziłem niemal cały dzień. Zrobili mi badanie krwi, po którym usłyszałem, że nazajutrz mam być przewieziony do szpitala, a teraz, ponieważ choroba nie jest zaraźliwa, mogę udać się „na kompanię”. Wróciłem akurat na Dziennik Telewizyjny i pogawędkę pułkownika, który zainteresował się moim wyglądem. Kiedy usłyszał, co mi jest, z uśmiechem powiedział, że w wojsku są najlepsi lekarze i tak jak obiecał, wojsko mnie wyleczy.

Ponieważ nie zostałem przez lekarza zwolniony z żadnych zajęć, następnego dnia, jak co rano, zostałem zagoniony na zaprawę, której nie ukończyłem. Podczas powrotu „na kompanię” zabrudziłem niemal cały korytarz na żółto i znowu znalazłem się w izbie chorych, w której spędziłem kilka godzin, czekając na odwiezienie do szpitala. Do szpitala jednak nie pojechałem, bo nie było transportu. Przeżyłem za to uroczyste wręczenie broni naszej kompanii. Odbyło się ono tuż po obiedzie. Zebrano nas wszystkich na placu apelowym, gdzie stały już zamknięte skrzynie z „kałachami”. Po krótkim przemówieniu dowódcy kompanii, dość sprawnie każdemu z nas uroczyście wręczono karabin. Muszę przyznać, że mimo okoliczności, była to wzruszająca chwila. Po niespełna kilku minutach szybko sprowadzono nas jednak na ziemię. Po komendach: „baczność, spocznij, w szeregu zbiórka, do magazynu broni biegiem marsz”, pobiegliśmy „na kompanię”, aby w specjalnych stojakach zostawić naszą broń. Nigdy więcej jej już nie widziałem.

Do szpitala w Ełku odjechałem dopiero następnego dnia, 11 listopada autobusem w asyście jednego z kaprali. Na miejscu najpierw bardzo długo czekałem na przyjęcie przez lekarza, a kiedy zapadła decyzja, że zostaję w szpitalu – na przyjęcie na oddział wewnętrzny. Trafiłem tam dopiero po południu. Wchodząc na oddział, przeżyłem jeden z najweselszych momentów w wojsku. Otóż, kiedy stałem na pustym korytarzu przed pokojem lekarzy i już w pidżamie czekałem na przydział łóżka, z jednej z sal wybiegł pacjent, krzycząc „zdechł” i wbiegł do pokoju pielęgniarek. Zapanowało ogólne poruszenie, na korytarz wyszło kilku pacjentów i lekarze, którzy dość szybko uspokoili atmosferę. Okazało się, że ten niekontrolowany wybuch radości spowodowany został ogłoszeniem przez radio śmierci Leonida Breżniewa w Moskwie.

Kilka minut później znalazłem się na sali razem z „heroldem dobrej nowiny”, którym okazał się Wojtek (nazwiska nie pamiętam), działacz „Solidarności” z Warszawy podobnie jak ja wcielony karnie do wojska. Do szpitala przywieźli go dzień przede mną z jednostki w Czerwonym Borze, gdzie rezerwistów ulokowali w namiotach. Miał zapalenie płuc i odmrożenia. Na dworze było wówczas około minus 20 stopni.

Podobna radość zapanowała również w Węgorzewie. Kiedy podczas Dziennika Telewizyjnego chłopaki usłyszeli, że zmarł Breżniew, ogarnęła ich ogromna radość, śmiali się, krzyczeli i skakali. Nie obejrzeli już pozostałych wiadomości. Dowódca kompanii ogłosił alarm bojowy i następnych kilka godzin spędzili, biegając w pełnym oporządzeniu wokół boiska. Ostro ich wtedy przeczołgali, kilku chłopaków zemdlało.

W szpitalu spędziłem na badaniach około dwóch tygodni, po których komisja lekarska uznała, że jednak nie jestem zdolny do czynnej służby wojskowej i postanowiła ze względu na stan zdrowia zwolnić mnie z wojska. Kiedy odjeżdżałem do Węgorzewa, spokojny i niemal pusty oddział wewnętrzny szpitala wojskowego w Ełku zapełnił się i jeśli dobrze pamiętam łóżka dostawiano na korytarzu. Pacjentami byli niemal w całości „solidarnościowi” rezerwiści z Czerwonego Boru.

Pomimo decyzji komisji lekarskiej w jednostce spędziłem jeszcze ok. tygodnia. Podobno czekano na dokumenty z Ełku. Zaraz po przyjeździe, podczas Dziennika Telewizyjnego wzbudziłem oczywiście zainteresowanie płk. Gruchota lub Grzmota, który z poważną miną poinformował mnie, że wcale nie jest to takie pewne, czy zostanę zwolniony, ponieważ, jak zaznaczył, ludowe Wojsko Polskie ma sposoby na stworzenie mi odpowiednich warunków służby. Jak miałaby ona wyglądać, dowiedziałem się już następnego dnia, kiedy pułkownik wezwał mnie do swojego pokoju i próbował przesłuchiwać na okoliczność „samookaleczenia”, czyli rzekomego samodzielnego zatrucia w celu wywołania choroby. Dowiedziałem się wówczas, że jeśli mi to udowodni, to trafię do więzienia. Rzeczywiście ten dureń przesłuchiwał kolegów z mojej sali w tej sprawie. Niczego nie dowiedział się, ale to nie przeszkadzało mu w stwierdzeniu, że i tak będę siedział.

Jak się okazało, nie byłem jedyny, który dzięki opinii komisji lekarskiej miał być zwolniony do cywila. Kiedy wróciłem do jednostki, zorientowałem się, że nasza kompania mocno się skurczyła i kilkunastu kolegów było już w cywilu. Czekając na zwolnienie, kilka razy zostałem „obsobaczony” przez oficerów z jednostki, którym jako cywil, ale jeszcze w mundurze, nie salutowałem w drodze do izby chorych po lekarstwa czy też na stołówkę. Odniosłem wrażenie, że kadra nie bardzo wie, jak mnie traktować.

Do cywila zostałem zwolniony w andrzejki 30 listopada 1982 r. w niezwykle zabawnych okolicznościach. Dzień wcześniej odebrałem z magazynu odzieżowego papierowy worek z moim cywilnym ubraniem (na szczęście nie zdążyli go wysłać do domu), tak że następnego dnia rano chodziłem już w „cywilkach”. Zdałem mundury i większość rzeczy, które otrzymałem w jednostce. Załatwiłem w kancelarii wszelkie formalności, w książeczce wojskowej miałem stempel o zwolnieniu. Jednak nadal nie miałem stempelka o zdaniu broni, której nie widziałem od dnia wręczenia. Dziwnym trafem nikt nie był kompetentny, aby mi go przystawić. Odsyłali mnie od kancelarii kompanijnej do kancelarii w sztabie jednostki i odwrotnie. Taka zabawa trwała do momentu, kiedy większość kadry wychodziła do domu, poszedłem wówczas do kancelarii sztabu jednostki i dyżurnemu powiedziałem, że nie wychodzę. Usłyszałem, że jako cywil już powinienem być poza jednostką. Stwierdziłem wówczas, że nie wyjdę, bo nie chcę za chwilę być przyprowadzony przez WSW za niezdanie broni i że wracam „na kompanię”. Mniej więcej po półgodzinie zawołał mnie kapral i kazał iść do sztabu. Tam jeden z kancelistów, żołnierz służby zasadniczej, bez słowa wbił mi stosowny stempel. Mogłem spokojnie wracać do domu. Przez Olsztyn, Warszawę do Płocka dotarłem 1 grudnia około południa.

Miałem ogromnie dużo szczęścia w tym nieszczęściu. Moi koledzy, którzy zostali, niestety nie. Do przysięgi, którą składali na początku stycznia, przeszli niezwykle ciężkie szkolenie, które przede wszystkim polegało na ciągłym bieganiu, nocnych alarmach i przesłuchaniach przez WSW. Przed przysięgą mieli raz strzelanie, które odbyło się w niezwykle dramatycznych okolicznościach. Mianowicie po przejściu na strzelnicę zorientowali się, że jest tam wraz z nimi niemal cała kadra jednostki uzbrojona w broń krótką. Sytuacja zrobiła się jeszcze bardziej napięta, kiedy przy każdym z żołnierzy podczas strzelania stało dwóch oficerów z odbezpieczoną bronią w ręku. Na szczęście nic złego się nie wydarzyło.

Kilka dni przed przysięgą podczas prób, kiedy doszli do słów o wierności sojuszom z Armią Czerwoną, wszyscy zamilkli i na znak protestu podnieśli palce rąk, układając w literę V. Ten niemy protest spowodował kolejne przesłuchania. Kapitan Kowakowski za wszelką cenę chciał ustalić prowodyra. Pomimo wielogodzinnych przesłuchań nie udało mu się to. 

Dzień przed przysięgą zbiegł z jednostki Leszek Owczarek. Jeden z chłopaków, niestety nie znam nazwiska, odmówił złożenia przysięgi, za co został aresztowany przez WSW. Pozostali złożyli przysięgę, nie wypowiadając słów o wierności sojuszom z Armią Czerwoną. Obecna na uroczystości kadra oficerska tak jakby nie zauważyła tego faktu. Dalsza część przebiegła już bez zakłóceń.

Następnego dnia po przysiędze cała kompania została przewieziona do Nowej Wsi koło Stalowej Woli. Pomimo siarczystego mrozu, chłopaków zakwaterowano w drewnianych barakach pozbawionych podstawowych warunków higienicznych. Wszystko musieli przygotowywać sami. Bardzo ciężko pracowali fizycznie, m.in. budując tory kolejowe i rozładowując wagony. Wszystko robili ręcznie.

W Nowej Wsi wojskowy kontrwywiad aresztował Henryka Borala za posiadanie paryskiej „Kultury”. Po kilku miesiącach jakimś cudem został zwolniony i wraz z matką, działaczką „Solidarności” ze Szczecina, wyjechał do Szwecji. Stamtąd kilka tygodni później do wszystkich żołnierzy kompanii przyszły paczki żywnościowe, m.in. z potężnym kawałkiem wędzonego boczku. „Wojskowa bezpieka” wpadła wówczas w furię, wszyscy żołnierze byli przesłuchiwani. Co więcej, o obozie w Nowej Wsi audycję nadało Radio Wolna Europa, wymieniając m.in. nazwiska oficerów i kaprali. Po tym incydencie poszczególne plutony kompanii zostały rozwiezione do różnych jednostek, m.in. do Stargardu Szczecińskiego, gdzie nadal żołnierze byli tanią siłą roboczą, pracując w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego. Tam też po raz pierwszy oficjalnie zaprotestowali przeciw nieludzkiemu traktowaniu, organizując strajk. W odpowiedzi wszyscy zostali przewiezieni do jednostki w Nisku, gdzie do końca służby ciężko pracowali fizycznie, ponownie budując tory kolejowe i rozładowując wagony. Po wyjściu do cywila wielu kwalifikowało się do natychmiastowego leczenia szpitalnego.

Niestety przewidywania płk. Gruchota lub Grzmota co do mojej osoby spełniły się kilka miesięcy po wyjściu z wojska, kiedy to wspólnie z przyjaciółmi: Kasią Adamowską, Robertem Kalotą i Julianem Fabianowiczem zostałem aresztowany przez SB i kilka miesięcy spędziłem w więzieniu.

1 Jacek Pawłowicz (ur. 1963) – w latach 1982–1983 pracownik Mazowieckich Zakładów Rafineryjnych i Petrochemicznych w Płocku, w 1979 r. współzałożyciel i członek Młodzieżowego Komitetu Oporu w Płocku, w latach 1981–1987 członek Konfederacji Polski Niepodległej, w 1981 r. przewodniczący Organizacji Młodzieżowej KPN Okręg Płock, założyciel i redaktor niezależnego pisma „Młody Konfederat”, kolporter i organizator akcji ulotkowych, od 1981 r. organizator biblioteki wydawnictw niezależnych, od 1982 r. działacz podziemnej „Solidarności”, szef punktu kolportażowego w Płocku, kolporter wydawnictw podziemnych w zakładach pracy, w 1982 r. współtwórca podziemnej Samodzielnej Oficyny Wydawniczej „Sowa” (przypis red.).

aneksy

Wprowadzenie

Inicjatywa stworzenia baz rezerwistów powołanych na trzymiesięczne ćwiczenia wojskowe i poborowych powołanych do odbycia zasadniczej służby wojskowej w ludowym Wojsku Polskim podczas stanu wojennego powstała w Instytucie Pamięci Narodowej w 2009 r. po otrzymaniu listu Pana Stanisława Alota, działacza opozycji w PRL, skierowanego na ćwiczenia wojskowe w Czerwonym Borze. Początkowo stanowić miały one jedynie pomoc dla pracowników IPN w przeprowadzaniu kwerend archiwalnych. Stały się jednak dobrym punktem wyjścia do dalszych poszukiwań dla historyków. Podstawowymi dwoma rodzajami źródeł, jakie wykorzystano przy ich tworzeniu, były dzienniki rozkazów jednostek wojskowych oraz księgi ewidencyjne zgrupowań.

Księgi ewidencyjne (KE) zawierają pełne dane osobowe, wykształcenie, stan cywilny, zawód wykonywany, adres najbliższej rodziny, Wojskową Komendę Uzupełnień ewidencjonującą i dokonującą wcielenia, czas przybycia do jednostki i przydzielenia do pododdziałów, rozkaz dzienny, w którym to ujęto, oraz rozkaz i datę skreślenia z ewidencji jednostki, czyli ubycia. W niektórych księgach umieszczono informacje dodatkowe, takie jak miejsce pracy i powód wcześniejszego lub późniejszego opuszczenia jednostki. Skrócenie służby zdarzało się często i w głównej mierze związane było albo ze złym stanem zdrowia, czyli czasową lub trwałą niezdolnością do służby wojskowej, albo z sytuacją rodzinną, natomiast ubycie późniejsze (w przypadku większości powołanych) wynikało zazwyczaj z konieczności odbycia aresztu tymczasowego. W księdze ewidencyjnej zgrupowania rezerwistów w Rawiczu ujęto ponadto informacje o odesłaniu do domu rezerwistów po wstępnej wizycie lekarskiej. Ewenementem jest także podanie w tej samej księdze listy osób, które nie stawiły się do jednostki mimo powołania. Księgi ewidencyjne kompanii poborowych zawierają dodatkowo informacje o jednostce, do której kierowano żołnierzy po zakończeniu szkolenia podstawowego, tzw. unitarki.

Dzienniki rozkazów są bardziej zróżnicowane pod względem zawartych danych niż księgi ewidencyjne. W niektórych jednostkach prowadzono je bardzo dokładnie, lecz są i takie, które nie zawierają nawet podstawowych danych. Przybywający do jednostki wymienieni są w nich jedynie z imienia i nazwiska (bez roku urodzenia i imienia ojca/matki, bez podstawy przybycia i wskazania przydziału do pododdziału). Dlatego też w bazie dla jednostek, dla których jedynymi źródłami (do czasu) były dzienniki rozkazów, wystąpiły braki. Uzupełnieniu tych danych miała służyć współpraca z Szefem Zarządu Organizacji i Uzupełnień-P1 Sztabu Generalnego WP. W jej wyniku rozpoczęto pozyskiwanie z wojskowych komend uzupełnień do zasobu archiwalnego IPN kart ewidencyjnych powołanych. Pozwoliły one uzupełnić niektóre luki przed publikacją na portalu 13grudnia81.pl okrojonej (do podstawowych danych osobowych, numeru i miejsca stacjonowania jednostki) wersji baz. Nie udało się jednak zebrać szczegółowych danych w przypadku jednostek wojskowych w Głogowie, Brzegu, Gorzowie Wielkopolskim, Czarnem, Trzebiatowie i Unieściu.

Prezentowane bazy są formą pośrednią między tym, co zostało opublikowane na portalu 13grudnia81.pl, a wersją autorską, nad którą prace przerwano w grudniu 2012 r. W pełnej wersji baz znalazł się wykaz wszystkich materiałów źródłowych, w których występują poszczególni powołani oraz informacja o współpracy powołanych z aparatem bezpieczeństwa.

Żołnierze rezerwy powołani na trzymiesięczne szkolenie wojskowe w ramach służby czynnej

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki
wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

1.

st. kpr. rez.

Adamski

Józef

1948

Józef

Brzeg

2697

Wrocław

2.

st. szer. rez.

Bazela

Ryszard

1950

Bronisław

Brzeg

2697

Wrocław

3.

szer. rez.

Beres

Eugeniusz

1947

Józef

Brzeg

2697

Gorzów
Wielkopolski

4.

kpr. rez.

Bieda

Jerzy

1949

Bronisław

Brzeg

2697

Głogów

5.

szer. rez.

Borowiecki

Leszek

1955

Henryk

Brzeg

2697

Częstochowa

6.

kpr. rez.

Borowski

Ryszard

1955

Edward

Brzeg

2697

Głogów

7.

szer. rez.

Brzozowski

Wiesław

1950

Tadeusz

Brzeg

2697

Wrocław

8.

szer. rez.

Chimiczewski

Jerzy

1949

Edward

Brzeg

2697

Wrocław

9.

szer. rez.

Chrzan

Andrzej

1953

Władysław

Brzeg

2697

Wrocław

10.

kpr. rez.

Ciesielski

Leszek

1954

Stanisław

Brzeg

2697

11.

szer. rez.

Czyrka

Zdzisław

1957

Fidelis

Brzeg

2697

Gorzów
Wielkopolski

12.

st. szer. rez.

Dróżdż

Marek

1958

Zdzisław

Brzeg

2697

Częstochowa

13.

szer. rez.

Drzewiecki

Ryszard

1949

Czesław

Brzeg

2697

Wrocław

14.

szer. rez.

Fogliński

Alfred

1953

Leopold

Brzeg

2697

Wrocław

15.

szer. rez.

Fudała

Zenon

1955

Józef

Brzeg

2697

Głogów

16.

st. szer. rez.

Górniak

Eugeniusz

1948

Józef

Brzeg

2697

Wrocław

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

17.

kpr. rez.

Grzybowski

Lech

1949

Zygmunt

Brzeg

2697

Wrocław

18.

szer. rez.

Handerek

Janusz

1953

Antoni

Brzeg

2697

Wrocław

19.

szer. rez.

Haneld

Marek

1955

Edward

Brzeg

2697

Wrocław

20.

szer. rez.

Irek

Edward

1949

Edward

Brzeg

2697

Wrocław

21.

szer. rez.

Jackowski

Adam

1949

Teodor

Brzeg

2697

22.

szer. rez.

Jakubczyk

Andrzej

1953

Zygmunt

Brzeg

2697

23.

st. kpr. rez.

Jaremko

Tadeusz

1953

Jan

Brzeg

2697

Głogów

24.

kpr. rez.

Jetz

Bohdan

1954

Karol

Brzeg

2697

25.

szer. rez.

Jodłowski

Bolesław

1952

Jan

Brzeg

2697

26.

st. szer. rez.

Juraszek

Stanisław

1949

Józef

Brzeg

2697

Częstochowa

27.

szer. rez.

Kamiński

Jan

1954

Stanisław

Brzeg

2697

Głogów

28.

szer. rez.

Karbowiak

Zenon

1950

Stefan

Brzeg

2697

Wrocław

29.

st. szer. rez.

Kasprzyk

Wiesław

1954

Kazimierz

Brzeg

2697

Częstochowa

30.

st. szer. rez.

Klimczyk

Henryk

1952

Leon

Brzeg

2697

Wrocław

31.

szer. rez.

Kołaczkowski

Stanisław

1950

Stefania

Brzeg

2697

32.

szer. rez.

Konaszewicz

Franciszek

1950

Antoni

Brzeg

2697

Gorzów
Wielkopolski

33.

kpr. rez.

Koniczyński

Mieczysław

1948

Andrzej

Brzeg

2697

34.

szer. rez.

Korbel

Sławomir

1948

Ludwik

Brzeg

2697

Wrocław

35.

szer. rez.

Kosmala

Józef

1950

Józef

Brzeg

2697

Opole

36.

st. szer. rez.

Kukulski

Jerzy

1953

Zbigniew

Brzeg

2697

Częstochowa

37.

szer. rez.

Leszczak

Edward

1955

Alfred

Brzeg

2697

Częstochowa

38.

szer. rez.

Leśniewski

Wiesław

1953

Jan

Brzeg

2697

Wrocław

39.

Lewrentowicz

Janusz

1954

Jarosław

Brzeg

2697

40.

szer. rez.

Łężny

Ryszard

1955

Bronisław

Brzeg

2697

Głogów

41.

kpr. rez.

Machoń

Zbigniew

1952

Witold

Brzeg

2697

Głogów

42.

szer. rez.

Markiewicz

Jan

1955

Jerzy

Brzeg

2697

Wrocław

43.

kpr. rez.

Maszkiewicz

Ryszard

1953

Kazimierz

Brzeg

2697

44.

szer. rez.

Matusiak

Marian

1955

Jan

Brzeg

2697

Gorzów
Wielkopolski

45.

st. kpr. rez.

Mazur

Józef

1952

Józef

Brzeg

2697

Wrocław

46.

szer. rez.

Mądrzak

Włodzimierz

1955

Kazimierz

Brzeg

2697

Gorzów
Wielkopolski

47.

kpr. rez.

Mecych

Michał

1949

Zbigniew

Brzeg

2697

Częstochowa

48.

st. szer. rez.

Michalski

Jerzy

1953

Zenon

Brzeg

2697

Żagań

49.

szer. rez.

Musiał

Mieczysław

1950

Mieczysław

Brzeg

2697

50.

st. szer. rez.

Niedbalski

Zdzisław

1957

Feliks

Brzeg

2697

Częstochowa

51.

szer. rez.

Nowak

Tadeusz

1957

Edward

Brzeg

2697

Wrocław

52.

st. kpr. rez.

Piątek

Jan

1953

Jan

Brzeg

2697

Poznań

53.

szer. rez.

Preder

Andrzej

1949

Tomasz

Brzeg

2697

Wrocław

54.

st. szer. rez.

Prętki

Stanisław

1952

Tadeusz

Brzeg

2697

Gorzów
Wielkopolski

55.

szer. rez.

Riciński

Jerzy

1950

Stefan

Brzeg

2697

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

56.

st. szer. rez.

Rogulski

Roman

1955

Czesław

Brzeg

2697

Gorzów
Wielkopolski

57.

kpr. rez.

Rok

Leszek

1960

Marian

Brzeg

2697

58.

st. szer. rez.

Romańczyk

Ryszard

1956

Władysław

Brzeg

2697

59.

st. szer. rez.

Ryng

Henryk

1948

Tadeusz

Brzeg

2697

60.

szer. rez.

Seniuk

Stanisław

Brzeg

2697

61.

st. szer. rez.

Siembab

Stanisław

1954

Zygmunt

Brzeg

2697

Wrocław

62.

st. kpr. rez.

Smyk

Zbigniew

1956

Czesław

Brzeg

2697

Gorzów
Wielkopolski

63.

st. szer.

Stawarz

Marek

1955

Adam

Brzeg

2697

Gorzów
Wielkopolski

64.

szer. rez.

Stępień

Zbigniew

1949

Władysław

Brzeg

2697

Gorzów
Wielkopolski

65.

st. szer. rez.

Styczeń

Piotr

1956

Władysław

Brzeg

2697

Gorzów
Wielkopolski

66.

kpr. rez.

Stypiński

Andrzej

1952

Edward

Brzeg

2697

Gorzów
Wielkopolski

67.

szer. rez.

Sylwestrzak

Ryszard

1948

Stanisław

Brzeg

2697

Wrocław

68.

szer. rez.

Szaciło

Jan

1948

Czesław

Brzeg

2697

69.

st. szer. rez.

Szafrański

Zdzisław

1952

Stanisław

Brzeg

2697

Wrocław

70.

st. szer. rez.

Szwaj

Ryszard

1951

Władysław

Brzeg

2697

Wrocław

71.

kpr. rez.

Śniegocki

Jerzy

1957

Stanisław

Brzeg

2697

Bolesławiec

72.

st. mar. rez.

Talpka
vel Talapka

Józef

1952

Stanisław

Brzeg

2697

Wrocław

73.

mat rez.

Tołkacz

Romuald

1953

Władysław

Brzeg

2697

Stargard
Szczeciński

74.

st. szer. rez.

Urban

Jan

1948

Stanisław

Brzeg

2697

Głogów

75.

st. szer. rez.

Urbańczyk

Tadeusz

1951

Jan

Brzeg

2697

Częstochowa

76.

kpr. rez.

Wardęga

Andrzej

1956

Adam

Brzeg

2697

77.

kpr. rez.

Wasiewicz

Marek

1950

Aleksander

Brzeg

2697

Wrocław

78.

kpr. rez.

Waszak

Henryk

1948

Michał

Brzeg

2697

Wrocław

79.

mar. rez.

Werner

Józef

1955

Mieczysław

Brzeg

2697

Opole

80.

st. szer. rez.

Wielogórski

Jerzy

1955

Henryk

Brzeg

2697

Gorzów
Wielkopolski

81.

st. szer. rez.

Wojtczak

Sylwester

1952

Alfred

Brzeg

2697

Wrocław

82.

kan. rez.

Wójcik

Marek

1954

Władysław

Brzeg

2697

Częstochowa

83.

szer. rez.

Wróblewski

Wojciech

1953

Beniamin

Brzeg

2697

Gorzów
Wielkopolski

84.

szer. rez.

Zalewski

Sławomir

1958

Henryk

Brzeg

2697

Głogów

85.

st. szer. rez.

Żeligowski

Stanisław

1953

Henryk

Brzeg

2697

Wrocław

86.

szer. rez.

Żudrak

Marek

1953

Aleksander

Brzeg

2697

Wrocław

87.

szer. rez.

Żygadło

Jan

1949

Wacław

Brzeg

2697

Wrocław

88.

st. mar. rez.

Adamowicz

Czesław

1949

Kazimierz

Budowo

1013

Lublin

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

89.

szer. rez.

Balicki

Ryszard

1955

Ananij

Budowo

1013

Białystok

8 XI 1982 – 18 I 1983 r.

90.

szer. rez.

Błaziak

Roman

1952

Tadeusz

Budowo

1013

Lublin

8 XI – 29 XII 1982 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

91.

st. szer. rez.

Bochenek

Jan

1949

Stanisław

Budowo

1013

Kielce

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

92.

st. szer. rez.

Bogucki

Jacek

1959

Roman

Budowo

1013

Radom

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

93.

st. szer. rez.

Bojankowski

Adam

1952

Rajmund

Budowo

1013

Lublin

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

94.

st. szer. rez.

Borek

Krzysztof

1956

Stanisław

Budowo

1013

Kielce

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

95.

mat/kpr. rez.

Bożyk

Eugeniusz

1950

Michał

Budowo

1013

Lublin

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

96.

st. szer. rez.

Burcon

Władysław

1948

Józef

Budowo

1013

Lublin

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

97.

szer. rez.

Cholewa

Antoni

1956

Tadeusz

Budowo

1013

Lublin

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

98.

kpr. rez.

Chwatko

Lech

1952

Piotr

Budowo

1013

Białystok

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

99.

kpr. rez.

Czarnecki

Stanisław

1953

Edmund

Budowo

1013

Białystok

9 XI 1982 – 2 II 1983 r.

100.

kpr. rez.

Czopowicz

Stanisław Janusz

1954

Stanisław

Budowo

1013

Warszawa-
-Praga Płd.

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

101.

st. szer. rez.

Drabik

Jerzy

1948

Tadeusz

Budowo

1013

Białystok

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

102.

szer. rez.

Dudek

Jan

1950

Zygmunt

Budowo

1013

Lublin

12 XI 1982 – 2 II 1983 r.

103.

kpr. rez.

Gabryel

Antoni

1954

Ksawery

Budowo

1013

Lublin

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

104.

st. kpr. rez.

Gawdzik

Wiesław

1955

Aleksander

Budowo

1013

Kraśnik

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

105.

st. szer. rez.

Górnicki

Józef
Marek

1951

Henryk

Budowo

1013

Warszawa-
-Ochota

9 XI 1982 – 2 II 1983 r.

106.

kpr. rez.

Gregorowicz

Janusz

1951

Ryszard

Budowo

1013

Warszawa-
-Praga Płn.

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

107.

kpr. rez.

Gruca

Zbigniew

1952

Józef

Budowo

1013

Lublin

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

108.

szer. rez.

Gwizdak

Jan

1956

Władysław

Budowo

1013

Kielce

8 XI – 2 II 1983 r.

109.

st. szer. rez.

Jakubczyk

Janusz

1947

Tadeusz

Budowo

1013

Warszawa-
-Praga Płd.

9 XI 1982 – 2 II 1983 r.

110.

kpr. rez.

Jamróz

Zbigniew

1950

Józef

Budowo

1013

Kielce

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

111.

bomb. rez.

Jon

Stefan

1954

Jerzy

Budowo

1013

Piotrków
Trybunalski

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

112.

st. szer. rez.

Kaczkowski

Jerzy

1950

Stefan

Budowo

1013

Kraśnik

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

113.

st. szer. rez.

Kalinowski

Ryszard

1957

Michał

Budowo

1013

Białystok

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

114.

szer. rez.

Kamiński

Stanisław

1949

Walery

Budowo

1013

Kielce

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

115.

st. szer. rez.

Kasiak

Jan

1956

Władysław

Budowo

1013

Kraśnik

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

116.

szer. rez.

Kępiński

Sławomir

1955

Jan

Budowo

1013

Warszawa-
-Śródmieście

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

117.

st. szer. rez.

Kita

Janusz

1950

Stefan

Budowo

1013

Kielce

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

118.

szer. rez.

Kłoczko

Kazimierz

1951

Józef

Budowo

1013

Białystok

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

119.

szer. rez.

Kotyra

Artur

1956

Antoni

Budowo

1013

Puławy

9 XI 1982 – 2 II 1983 r.

120.

st. mar. rez.

Koziarek

Wacław Waldemar

1949

Jerzy

Budowo

1013

Warszawa-
-Praga Płd.

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

121.

szer. rez.

Kozłowski

Konstanty

1947

Józef

Budowo

1013

Białystok

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

122.

szer. rez.

Krawczyk

Ryszard

1947

Stefan

Budowo

1013

Lublin

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

123.

szer. rez.

Lipa

Sławomir

1947

Bolesław

Budowo

1013

Lublin

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

124.

szer. rez.

Lis

Zbigniew

1952

Czesław

Budowo

1013

Warszawa-
-Praga Płd.

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

125.

kpr. rez.

Malanowicz

Adam

1951

Zenon

Budowo

1013

Kielce

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

126.

st. szer. rez.

Nowaczyński

Waldemar

1956

Tadeusz

Budowo

1013

Warszawa-
-Mokotów

8 XI – 8 XII 1982 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

127.

kpr. rez.

Okrasa

Janusz

1954

Stanisław

Budowo

1013

Warszawa-
-Praga Płd.

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

128.

st. szer. rez.

Oksiński

Józef

1957

Ryszard

Budowo

1013

Białystok

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

129.

szer. rez.

Ostański

Roman

1949

Stefan

Budowo

1013

Lublin

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

130.

szer. rez.

Osuch

Stanisław

1947

Józef

Budowo

1013

Kielce

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

131.

st. mar. rez.

Pajdosz

Jan

1952

Waldemar

Budowo

1013

Kielce

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

132.

kpr. rez.

Talma

Marian

1958

Henryk

Budowo

1013

Warszawa-
-Praga Płd.

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

133.

kpr. rez.

Pawłowski

Leszek
Józef

1951

Zdzisław

Budowo

1013

Warszawa-
-Śródmieście

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

134.

st. szer. rez.

Piątek

Józef

1949

Antoni

Budowo

1013

Białystok

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

135.

st. szer. rez.

Piechota

Andrzej

1951

Jerzy

Budowo

1013

Kozienice

8 XI 1982 – 25 XI 1982 r.

136.

st. szer. rez.

Piętowski

Marian

1948

Mieczysław

Budowo

1013

Radom

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

137.

kpr. rez.

Piotrowski

Ryszard

1949

Leon

Budowo

1013

Białystok

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

138.

szer. rez.

Piotrowski

Tadeusz

1956

Henryk

Budowo

1013

Warszawa-
-Mokotów

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

139.

szer. rez.

Pszeniecki

Marek

1947

Konstanty

Budowo

1013

Warszawa-
-Praga Płn.

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

140.

plut. rez.

Pustuł

Adam

1949

Zygmunt

Budowo

1013

Kielce

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

141.

st. szer. rez.

Rasiński

Leszek

1953

Józef

Budowo

1013

Białystok

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

142.

szer. rez.

Reszka

Jan

1947

Franciszek

Budowo

1013

Tomaszów
Mazowiecki

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

143.

szer. rez.

Rybnik

Jerzy

1946

Aleksander

Budowo

1013

Białystok

23 XI 1982 – 2 II 1983 r.

144.

szer. rez.

Sadowski

Marek

1952

Kazimierz

Budowo

1013

Białystok

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

145.

st. szer. rez.

Sarba

Andrzej

1955

Zygmunt

Budowo

1013

Starachowice

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

146.

szer. rez.

Sołub

Wincenty

1946

Wincenty

Budowo

1013

Białystok

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

147.

kpr. rez.

Sosnowski

Tadeusz

1948

Henryk

Budowo

1013

Białystok

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

148.

kpr. rez.

Sulewski

Janusz

1948

Franciszek

Budowo

1013

Białystok

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

149.

st. szer. rez.

Szatan

Krzysztof

1953

Czesław

Budowo

1013

Kraśnik

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

150.

st. szer. rez.

Szczepaniak

Marek

1954

Józef

Budowo

1013

Lublin

8 XI 1982 – 14 I 1983 r.

151.

kpr. rez.

Szczygieł

Andrzej

1948

Jan

Budowo

1013

Starachowice

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

152.

kpr. rez.

Szponar

Jan

1952

Władysław

Budowo

1013

Lublin

8 XI – 16 XII 1982 r.

153.

szer. rez.

Szymani

Janusz
Antoni

1954

Alfred

Budowo

1013

Warszawa-
-Praga Płd.

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

154.

szer. rez.

Tkacz

Lech

1956

Stanisław

Budowo

1013

Radom

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

155.

szer. rez.

Trudnos

Marek

1955

Henryk

Budowo

1013

Białystok

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

156.

szer. rez.

Tywonek

Jacek

1954

Stanisław

Budowo

1013

Warszawa-
-Praga Płd.

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

157.

st. szer. rez.

Walas

Sylwester

1951

Nikodem

Budowo

1013

Starachowice

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

158.

kpr. rez.

Wiszowaty

Zdzisław

1948

Józef

Budowo

1013

Białystok

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

159.

st. szer. rez.

Wójtowicz

Jacek

1951

Stanisław

Budowo

1013

Lublin

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

160.

szer. rez.

Zbytniewski

Wiesław

1950

Andrzej

Budowo

1013

Kraśnik

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

161.

st. szer. rez.

Zieliński

Maciej

1956

Tadeusz

Budowo

1013

Kielce

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

162.

st. szer. rez.

Zyskowski

Lech

1954

Stanisław

Budowo

1013

Białystok

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

163.

st. szer. rez.

Żbikowski

Marek

1954

Roman

Budowo

1013

Warszawa-
-Praga Płd.

29 XI 1982 – 2 II 1983 r.

164.

st. szer. rez.

Żerek

Kazimierz

1951

Stanisław

Budowo

1013

Tomaszów
Mazowiecki

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

165.

szer. rez.

Żytkowski

Zbigniew

1951

Anatol

Budowo

1013

Białystok

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

166.

szer. rez.

Adamczyk

Andrzej

1951

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

167.

szer. rez.

Amiłowski

Witold

1952

Witold

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 1

9 XI – 16 XII 1982 r.

168.

szer. rez.

Andrearczyk

Andrzej

1952

Wilhelm

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

169.

kan. rez.

Antkowiak

Tadeusz

1947

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

170.

szer. rez.

Bajak

Zbigniew

1948

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

171.

st. szer. rez.

Baranowski

Brunon

1953

Brunon

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI – 19 XI 1982 r.

172.

kpr. rez.

Barasiński

Tadeusz

1950

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

173.

st. szer. rez.

Bartczak

Sławomir

1955

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 2

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

174.

kpr. rez.

Bartkowiak

Zbigniew

1954

Tadeusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Olsztyn

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

175.

st. szer. rez.

Bartosik

Arkadiusz

1952

Zygmunt

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin-
-Podjuchy

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

176.

szer. rez.

Bartoszewski

Leszek
Marian

1955

Tadeusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Płock

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

177.

st. szer. rez.

Betlejewski

Andrzej

1956

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Lidzbark
Warmiński

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

178.

szer. rez.

Białek

Jerzy

1956

Bronisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

179.

kpr. rez.

Białkowski

Jan

1944

Franciszek

Chełmno
n. Wisłą

1636

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

180.

st. szer. rez.

Bieliński

Klemens

1947

Paweł

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

181.

mar. rez.

Bieńkowski

Henryk

1949

Tadeusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Kołobrzeg

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

182.

szer. rez.

Blechewicz

Jan

1947

Antoni

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

183.

st. szer. rez.

Błędzki

Andrzej

1947

Alojzy

Chełmno
n. Wisłą

1636

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

184.

st. kpr. rez.

Bocheński

Kazimierz

1952

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

10 XI 1982 – 2 II 1983 r.

185.

szer. rez.

Boksa

Zdzisław

1950

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Konin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

186.

st. szer. rez.

Bolewski

Dariusz

1956

Henryk

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

187.

st. szer. rez.

Boniśniak

Ryszard

1948

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Inowrocław

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

188.

st. szer. rez.

Borejszo

Jerzy Jan

1952

Zenon

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

189.

szer. rez.

Boszko

Edward

1948

Tomasz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Kołobrzeg

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

190.

st. szer. rez.

Bratkowski

Jacek

1958

Zdzisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

191.

st. szer. rez.

Bujak

Mieczysław

1953

Bolesław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Kołobrzeg

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

192.

st. szer. rez.

Bulak

Mieczysław

1955

Zdzisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 2

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

193.

szer. rez.

Burliński

Zbigniew

1948

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

194.

szer. rez.

Burzyński

Kazimierz

1949

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 5 I 1983 r.

195.

bomb. rez.

Burzyński

Mirosław

1957

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Zgierz

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

196.

st. szer. rez.

Cabaj

Marek

1954

Kazimierz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

197.

szer. rez.

Cebulak

Tadeusz

1948

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

198.

kpr. rez.

Chabera

Zbigniew Jan

1953

Eugeniusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Kołobrzeg

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

199.

szer. rez.

Chmielewski

Marian

1957

Bolesław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

200.

mat rez.

Cieśla

Edward

1952

Bronisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

201.

st. szer. rez.

Cieślik

Kazimierz Jan

1951

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Płock

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

202.

szer. rez.

Czerniel

Andrzej

1956

Witold

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

203.

mar. rez.

Czernik

Eugeniusz Jan

1953

Franciszek

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

204.

szer. rez.

Czuczeło

Stanisław

1952

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Płock

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

205.

st. mar. rez.

Daniel

Bogusław Marian

1953

Marian

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

206.

st. szer. rez.

Darnowski

Paweł

1951

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łodź 1

9 XI 1982 – 2 II 1983 r.

207.

st. szer. rez.

Dąbrowski

Mieczysław

1955

Kazimierz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

208.

st. szer. rez.

Dembiński

Jan
Władysław

1952

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

209.

szer. rez.

Derek

Leszek

1952

Tadeusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

4 I 1983 – 2 II 1983 r.

210.

szer. rez.

Dettlaff

Henryk

1944

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

211.

kpr. rez.

Dębicki

Zbigniew

1960

Adam

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 11 I 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

212.

szer. rez.

Dłubisz

Lech

1954

Marian

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

213.

szer. rez.

Dmowski

Kazimierz

1940

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

214.

kpr. rez.

Domaszewicz

Jan

1954

Tadeusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Olsztyn

5 XI – 19 XI 1982 r.

215.

szer. rez.

Domżałowicz

Edward

1948

Stefan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Płock

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

216.

szer. rez.

Drążek

Janusz

1954

Czesław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

217.

st. szer. rez.

Dubel

Ryszard

1953

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

218.

mar. rez.

Dudek

Edward
Jerzy

1951

Zdzisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Zgierz

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

219.

szer. rez.

Dymek

Marian

1948

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Lidzbark

5 XI – 14 XII 1982 r.

220.

kpr. rez.

Dziki

Józef

1955

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Ostróda

5 XI 1982 – 5 I 1983 r.

221.

szer. rez.

Dziomdziora

Antoni

1954

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 2

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

222.

bomb. rez.

Dziwisz

Adam

1956

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

223.

szer. rez.

Etc

Władysław

1949

Konstanty

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

224.

kpr. rez.

Fąkowicz

Bogumił Jan

1952

Adam

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

225.

st. szer. rez.

Fąs

Stanisław

1955

Kazimierz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

226.

szer. rez.

Frątczak

Tadeusz

1951

Marian

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 2

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

227.

st. szer. rez.

Furmaniak

Roman

1958

Zygmunt

Chełmno
n. Wisłą

1636

Zgierz

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

228.

kpr. rez.

Gamrat

Waldemar Jan

1955

Ryszard

Chełmno
n. Wisłą

1636

Białogard

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

229.

st. szer. rez.

Garbacz

Krzysztof

1952

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

230.

szer. rez.

Gasiński

Piotr

1956

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 2

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

231.

szer. rez.

Gawroński

Lech

1956

Wacław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

232.

st. kpr. rez.

Geliński

Zbigniew

1947

Franciszek

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

233.

mar. rez.

Gębka

Roman

1952

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

234.

szer. rez.

Gęgotek

Adam
Andrzej

1952

Leon

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

235.

st. szer. rez.

Głaszcz

Leszek
Mirosław

1957

Benon

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

236.

szer. rez.

Głatki

Ryszard

1951

Paweł

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

237.

st. szer. rez.

Gnatek

Krzysztof

1956

Antoni

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

238.

st. kpr. rez.

Goleń

Zygmunt Piotr

1954

Kazimierz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

239.

szer. rez.

Goryński

Zbigniew

1956

Mieczysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

240.

szer. rez.

Grabowski

Marek

1953

Stefan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI – 19 XI 1982 r.

241.

szer. rez.

Gross

Jerzy

1950

Bronisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

242.

szer. rez.

Grudzień

Eugeniusz

1946

Edward

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

243.

szer. rez.

Gruszczewski

Roman

1948

Hieronim

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

244.

st. szer. rez.

Grządzielski

Józef Janusz

1956

Henryk

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

245.

kpr. rez.

Grzegorzewski

Ryszard

1948

Tadeusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Olsztyn

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

246.

kpr. rez.

Grzelka

Jan

1947

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

247.

st. szer. rez.

Grzesik

Marek

1957

Mieczysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

248.

kpr. rez.

Grzybowski

Stefan

1953

Alojzy

Chełmno
n. Wisłą

1636

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

249.

kpr. rez.

Guziński

Edward

1955

Zygmunt

Chełmno
n. Wisłą

1636

Stargard
Gdański

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

250.

szer. rez.

Hirsz

Franciszek

1945

Jakub

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI – 27 XI 1982 r.

251.

kpr. rez.

Jadwiszczak

Czesław

1955

Tadeusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

252.

st. szer. rez.

Jagoda

Jerzy

1950

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Starogard
Gdański

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

253.

mat rez.

Jakubowski

Andrzej

1947

Leon

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

254.

st. kpr. rez.

Jamroziak

Aleksander

1947

Heliodor

Chełmno
n. Wisłą

1636

Toruń

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

255.

szer. rez.

Jankowski

Ryszard

1956

Marian

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 2

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

256.

szer. rez.

Januszewski

Bogdan

1952

Edmund

Chełmno
n. Wisłą

1636

Olsztyn

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

257.

szer. rez.

Jaroszek

Andrzej

1952

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 27 I 1983 r.

258.

szer. rez.

Jasiński

Roman

1955

Antoni

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

259.

bomb. rez.

Jaworski

Leszek

1952

Wiktor

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

260.

st. mar. rez.

Jetmański

Janusz

1959

Antoni

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

261.

st. szer. rez.

Jończyk

Konrad

1953

Antoni

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 1

10 XI 1982 – 2 II 1983 r.

262.

kan. rez.

Józwuk

Ryszard

1955

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

263.

kpr. rez.

Juncewicz

Mieczysław

1958

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

264.

szer. rez.

Jurkowski

Ludwik

1948

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Olsztyn

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

265.

st. szer. rez.

Kabatek

Henryk

1952

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

266.

st. mat rez.

Kaczmarek

Ryszard

1953

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

267.

szer. rez.

Kalinowski

Wiesław

1953

Marian

Chełmno
n. Wisłą

1636

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

268.

st. szer. rez.

Karolak

Andrzej Jan

1955

Stanisław

Chełmn
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

269.

st. szer. rez.

Kigina

Sławoj Michał

1950

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Kołobrzeg

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

270.

szer. rez.

Klamann

Andrzej

1959

Wincenty

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

271.

szer. rez.

Klim

Grzegorz

1958

Bolesław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

11 XI 1982 – 2 II 1983 r.

272.

szer. rez.

Kłódka

Henryk

1948

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

273.

szer. rez.

Kmiotek

Franciszek

1948

Stanisław

Chełmn
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

274.

st. kpr. rez.

Knet

Stanisław

1953

Antoni

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

275.

st. szer. rez.

Kokorniak

Krzysztof

1952

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

276.

st. kpr. rez.

Kołodziej

Leszek

1952

Marian

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

277.

szer. rez.

Kołodziej

Marek
Wiesław

1955

Marian

Chełmno
n. Wisłą

1636

Kołobrzeg

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

278.

st. kpr. rez.

Konieczny

Piotr

1956

Zygmunt

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

279.

szer. rez.

Konończuk

Jan

1950

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

280.

st. szer. rez.

Koprowski

Włodzimierz

1948

Kazimierz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Olsztyn

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

281.

st. szer. rez.

Kornatowski

Mirosław

1950

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 1

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

282.

szer. rez.

Kosiewicz

Andrzej

1952

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 22 I 1983 r.

283.

szer. rez.

Kosterski

Zbigniew

1952

Zbigniew

Chełmno
n. Wisłą

1636

Włocławek

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

284.

szer. rez.

Kowalski

Lech
Zbigniew

1954

Zdzisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

285.

szer. rez.

Kozłowski

Andrzej

1951

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

286.

kpr. rez.

Kozłowski

Ryszard

1956

Franciszek

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

287.

szer. rez.

Krawczyk

Zbigniew

1957

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdynia

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

288.

kpr. rez.

Krupka

Leonard

1951

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

289.

st. szer. rez.

Krysztoforski

Bogusław kazimierz

1956

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Płock

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

290.

kpr. rez.

Krzysztofiak

Ryszard

1947

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

10 XI 1982 – 2 II 1983 r.

291.

mar. rez.

Kubuszewski

Zenon

1948

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

292.

szer. rez.

Kucharski

Jerzy
Stanisław

1948

Ignacy

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

293.

kpr. rez.

Kuciński

Jan

1948

Tadeusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

294.

szer. rez.

Kufel

Zbigniew

1957

Edward

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

295.

szer. rez.

Kujawa

Zdzisław

1951

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

296.

szer. rez.

Kukowski

Walerian

1948

Julian

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

297.

szer. rez.

Kulczyński

Tadeusz

1943

Julian

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

298.

st. szer. rez.

Kumor

Zbigniew

1954

Tadeusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

299.

st. kpr. rez.

Kurnatowski

Roman

1953

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

300.

szer. rez.

Kuropatwa

Roman

1953

Henryk

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 I 1983 r.

301.

kpr. rez.

Kurpiński

Władysław

1955

Leon

Chełmno
n. Wisłą

1636

Zgierz

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

302.

st. szer. rez.

Kuziko

Leszek Krzysztof

1956

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Białogard

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

303.

st. szer. rez.

Kwiatkowski

Andrzej

1949

Stefan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

304.

st. szer. rez.

Kwiatkowski

Stanisław

1954

Antoni

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

305.

kpr. rez.

Lipiński

Tadeusz Stanisław

1951

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

306.

szer. rez.

Łabędzki

Zbigniew

1947

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

307.

kpr. rez.

Ławrynowicz

Dariusz
Tadeusz

1959

Tadeusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

308.

kpr. rez.

Łazdzin

Janusz

1953

Edward

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 r. – w KE dwa rozkazy wskazujące na opuszczenie jednostki – grudzień 1982 lub luty 1983 r. oraz 5 XII 1983 r.

309.

st. szer. rez.

Łoziński

Andrzej

1959

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 14 II 1983 r.

310.

szer. rez.

Łucki

Tadeusz

1947

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

311.

szer. rez.

Łukomski

Wiesław

1952

Witold

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 1

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

312.

st. szer. rez.

Łukowski

Ryszard

1951

Bolesław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Turek

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

313.

st. szer. rez.

Łuziko

Leszek

1956

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Kołobrzeg

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

314.

kpr. rez.

Maciąg

Stanisław

1942

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

315.

st. szer. rez.

Mackiewicz

Jerzy

1950

Tomasz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

316.

st. szer. rez.

Mackiewicz

Tadeusz

1954

Wacław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Lidzbark
Warmiński

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

317.

kpr. rez.

Majdan

Andrzej

1951

Kazimierz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

318.

kpr. rez.

Malinowski

Antoni

1940

Antoni

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

319.

szer. rez.

Malinowski

Lech

1948

Mieczysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

320.

st. szer. rez.

Małecki

Jan

1955

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Pabianice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

321.

st. szer. rez.

Marszałkowski

Tadeusz

1950

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

322.

st. szer. rez.

Martynów

Janusz

1951

Walenty

Chełmno
n. Wisłą

1636

Płock

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

323.

kpr. rez.

Marzewski

Roman

1952

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Kołobrzeg

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

324.

kpr. rez.

Masłowski

Grzegorz

1954

Adolf

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 1

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

325.

szer. rez.

Matulko

Leszek

1951

Tadeusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

326.

szer. rez.

Matuszewski

Eugeniusz

1954

Edward

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

327.

szer. rez.

Mazany

Marek

1949

Alojzy

Chełmno
n. Wisłą

1636

Toruń

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

328.

st. szer. rez.

Michalczuk

Zbigniew

1949

Michał

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

329.

st. szer. rez.

Michalczyk

Jan

1959

Eugeniusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

330.

st. szer. rez.

Mickiewicz

Jerzy

1955

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

331.

st. szer. rez.

Mieszkalski

Zbigniew

1952

Lucjan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI – 15 XI 1982 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

332.

st. szer. rez.

Miller

Edward

1958

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – w KE brak daty opuszczenia jednostki (rozkaz wskazuje
na początek lutego 1983 r.)

333.

st. szer. rez.

Misiara

Andrzej

1950

Edward

Chełmno
n. Wisłą

1636

Płock

5 XI 1982 – 19 XI 1982 r.

334.

st. szer. rez.

Mroczkowski

Zbigniew

1957

Marian

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

10 XI 1982 – 2 II 1983 r.

335.

szer. rez.

Mućk

Jan

1946

Wacław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI – 19 XI 1982 r.

336.

st. szer. rez.

Murawka

Jan

1951

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

337.

szer. rez.

Naklicki

Henryk

1948

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

338.

st. szer. rez.

Napierała

Marek

1956

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

339.

st. szer. rez.

Niedbała

Andrzej

1951

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

340.

st. szer. rez.

Noga

Marek Marian

1949

Wacław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Płock

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

341.

st. szer. rez.

Nowak

Adam

1955

Ryszard

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

342.

kpr. rez.

Nowakowski

Edward

1950

Joachim

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

10 XI 1982 – 2 II 1983 r.

343.

szer. rez.

Nowiak

Krzysztof

1957

Zbigniew

Chełmno
n. Wisłą

1636

Człuchów

5 XI – 24 XI 1982 r.

344.

szer. rez.

Nowicki

Jerzy

1954

Henryk

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 1

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

345.

st. szer. rez.

Nowocyn

Józef

1950

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Olsztyn

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

346.

szer. rez.

Oleksiak

Stanisław

1952

Edward

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

347.

st. szer. rez.

Oleszkiewicz

Henryk

1951

Piotr

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

348.

szer. rez.

Olszewski

Andrzej

1954

Wacław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 2

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

349.

szer. rez.

Olszewski

Jerzy

1954

Roman

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 14 II 1983 r.

350.

st. szer. rez.

Olszewski

Leszek

1948

Franciszek

Chełmno
n. Wisłą

1636

Olsztyn

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

351.

kpr. rez.

Olszewski

Zenon

1952

Romuald

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

352.

szer. rez.

Otto

Marek

1956

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 2

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

353.

kpr. rez.

Paczkowski

Piotr

1957

Piotr

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

354.

szer. rez.

Pałasz

Antoni

1943

Wilhelm

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

355.

st. szer. rez.

Pałys

Eugeniusz Jan

1951

Franciszek

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 9 II 1983 r.

356.

kpr. rez.

Papski

Józef

1948

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

357.

szer. rez.

Parkita

Janusz

1952

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

358.

st. szer. rez.

Pasternak

Andrzej

1952

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

359.

mar. rez.

Pączek

Roman
Stanisław

1955

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 r. – w KE
brak daty skreślenia z ewidencji (rozkaz wskazuje na pierwszą dekadę lutego 1983 r.)

360.

st. szer. rez.

Piątkowski

Sławomir

1950

Stefan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Zgierz

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

361.

szer. rez.

Pieczulski

Antoni

1953

Klemens

Chełmno
n. Wisłą

1636

Bydgoszcz

5 XI – 19 XI 1982 r.

362.

kpr. rez.

Pielech

Jan

1951

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdynia

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

363.

szer. rez.

Pietkiewicz

Tadeusz

1955

Tomasz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

364.

szer. rez.

Pintera

Józef

1946

Bolesław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 16 II 1983 r.

365.

st. szer. rez.

Pluciński

Zbigniew

1957

Jerzy

Chełmno
n. Wisłą

1636

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

366.

st. szer. rez.

Polipowski

Mirosław

1952

Adolf

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 1

5 XI 1982 – 21 I 1983 r.

367.

kpr. rez.

Porwicki

Jarosław

1957

Franciszek

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdynia

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

368.

st. szer. rez.

Porzuczek

Tadeusz

1958

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI – 16 XII 1982 r.

369.

kpr. rez.

Pranke

Marian

1949

Marian

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecinek

5 XI 1982 – 8 II 1983 r.

370.

szer. rez.

Prill

Roman

1947

Mieczysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Bydgoszcz

5 XI – 31 XII 1982 r.

371.

szer. rez.

Prokop

Henryk

1943

Andrzej

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

372.

st. kpr. rez.

Przybysz

Jerzy

1954

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Kołobrzeg

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

373.

szer. rez.

Przybyszewski

Jerzy

1947

Henryk

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

374.

szer. rez.

Przybytniak

Marek

1954

Jerzy

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

375.

kpr. rez.

Ptaszek

Andrzej

1955

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

376.

st. szer. rez.

Pukszta

Henryk

1952

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

377.

st. szer. rez.

Quaas

Janusz

1951

Henryk

Chełmno
n. Wisłą

1636

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

378.

kpr. rez.

Rajski

Marek

1952

Wacław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Lidzbark
Warmiński

23 XI 1982 – 2 II 1983 r.

379.

st. szer. rez.

Rakowski

Grzegorz Bartłomiej

1949

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Płock

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

380.

szer. rez.

Rau

Ryszard

1952

Henryk

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

381.

st. szer. rez.

Rochna

Mirosław Leszek

1954

Adam

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

382.

st. szer. rez.

Rosiak

Lech

1955

Andrzej

Chełmno
n. Wisłą

1636

Zgierz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

383.

st. szer. rez.

Rosłoń

Wiesław

1947

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdynia

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

384.

szer. rez.

Rostowski

Czesław

1942

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

385.

kpr. rez.

Rybicki

Wiesław Jan

1950

Bogumił

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

386.

st. szer. rez.

Rycerz

Zbigniew

1957

Wiesław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Konin

5 XI 1982 – 6 I 1983 r.

387.

kpr. rez.

Ryk

Waldemar

1948

Zygmunt

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI – 19 XI 1982 r.

388.

szer. rez.

Sielski

Janusz

1957

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Starogard
Gdański

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

389.

szer. rez.

Sikora

Edward

1948

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Człuchów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

390.

kpr. rez.

Siwik

Cezary

1956

Piotr

Chełmno
n. Wisłą

1636

Toruń

5– 9 XI 1982 r.

391.

szer. rez.

Skonieczny

Andrzej Antoni

1949

Tadeusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

392.

st. szer. rez.

Skorupski

Janusz

1952

Kazimierz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Konin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

393.

szer. rez.

Skręciak-
Lewandowski

Wiesław

1957

Wiesław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

394.

szer. rez.

Słodkowski

Mirosław Dariusz

1958

Tadeusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

395.

kpr. rez.

Sosna

Bronisław

1951

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

396.

kpr. rez.

Sosnowski

Zbigniew

1954

Tadeusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 1

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

397.

szer. rez.

Sowiński

Zbigniew

1943

Paweł

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

398.

kpr. rez.

Spólny

Waldemar

1957

Mateusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

399.

szer. rez.

Stankiewicz

Marek

1956

Roman

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

400.

szer. rez.

Stesiak

Jan

1952

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

401.

st. szer. rez.

Stencel

Henryk

1958

Stanisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Starogard
Gdański

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

402.

szer. rez.

Stodolnik

Mirosław

1955

Stefan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Olsztyn

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

403.

szer. rez.

Stykuć

Zbigniew

1947

Antoni

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

404.

szer. rez.

Suchomski

Jerzy

1956

Franciszek

Chełmno
n. Wisłą

1636

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

405.

st. szer. rez.

Sulewski

Waldemar

1946

Czesław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Olsztyn

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

406.

szer. rez.

Szabłowiński

Jan

1950

Kazimierz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

407.

szer. rez.

Szczepaniak

Antoni

1947

Franciszek

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

408.

szer. rez.

Szczepaniak

Ryszard

1953

Jerzy

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 2

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

409.

st. szer. rez.

Szczepański

Waldemar Kazimierz

1952

Kazimierz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

410.

szer. rez.

Szczukiewicz

Roman

1955

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

411.

kpr. rez.

Szczygieł

Edward

1948

Aleksander

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

412.

szer. rez.

Szeglowski

Krzysztof

1947

Henryk

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI – 3 XII 1982 r.

413.

st. szer. rez.

Szewczyk

Zbigniew

1947

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdynia

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

414.

st. mat rez.

Szkudlarek

Grzegorz Eugeniusz

1950

Ryszard

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5–19 XI 1982 r.

415.

st. szer. rez.

Szlagowski

Roman

1949

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Starogard
Gdański

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

416.

st. szer. rez.

Szmidt

Paweł

1959

Waldemar

Chełmno
n. Wisłą

1636

Zgierz

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

417.

st. szer. rez.

Szukała

Stanisław

1954

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 14 II 1983 r.

418.

st. szer. rez.

Szumski

Zdzisław

1950

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

419.

st.szer.rez.

Szymański

Krzysztof

1954

Marian

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

420.

kan. rez.

Szymański

Ryszard

1951

Franciszek

Chełmno
n. Wisłą

1636

Toruń

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

421.

st. szer. rez.

Szymański

Tadeusz

1949

Piotr

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

422.

st. szer. rez.

Świnoga

Marek

1957

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

423.

mat rez.

Tomaszewski

Ryszard

1951

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

424.

st. szer. rez.

Trawicki

Kazimierz

1947

Wawrzyniec

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

425.

kpr. rez.

Trawiński

Mieczysław

1954

Jerzy

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin-
-Podjuchy

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

426.

szer. rez.

Trojanowski

Henryk

1952

Leon

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5–19 XI 1982 r.

427.

st. szer. rez.

Turski

Leszek
Kazimierz

1953

Tadeusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Kołobrzeg

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

428.

st. szer. rez.

Tusk

Kazimierz

1957

Wiktor

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

429.

kpr. rez.

Tybuszewski

Jerzy

1950

Paweł

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

430.

szer. rez.

Urbaniak

Wiesław

1948

Henryk

Chełmno
n. Wisłą

1636

Pabianice

9 XI 1982 – 2 II 1983 r.

431.

kpr. rez.

Urbanowski

Jerzy

1947

Stefan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

432.

szer. rez.

Walczak

Bolesław

1949

Leon

Chełmno
n. Wisłą

1636

Olsztyn

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

433.

szer. rez.

Warda

Lech

1953

Eugeniusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 1

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

434.

szer. rez.

Wenta

Stefan

1949

Ignacy

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

435.

st. szer. rez.

Wesołowski

Jerzy

1948

Tadeusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Białogard

5–19 XI 1982 r.

436.

kpr. rez.

Wesołowski

Wojciech

1952

Mieczysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Włocławek

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

437.

kpr. rez.

Węglarz

Wiesław

1956

Zbigniew

Chełmno
n. Wisłą

1636

Bydgoszcz

5–19 XI 1982 r.

438.

kpr. rez.

Wicha

Piotr

1951

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Olsztyn

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

439.

szer. rez.

Wieczorek

Stanisław

1954

Franciszek

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

440.

szer. rez.

Wiziński

Lech

1951

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Białogard

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

441.

st. szer. rez.

Wojciechowicz

Ryszard Stanisław

1949

Olgierd

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

442.

szer. rez.

Wojciechowski

Jerzy

1947

Bronisław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecinek

5 XI 1982 – 3 I 1983 r.

443.

szer. rez.

Wojciechowski

Leszek

1952

Zygmunt

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI – 30 XII 1982 r.

444.

szer. rez.

Wojciechowski

Marian

1950

Adam

Chełmno
n. Wisłą

1636

Elbląg

5 XI 1982 – 27 I 1983 r.

445.

st. szer. rez.

Wojciechowski

Stanisław

1950

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

446.

st. szer. rez.

Wojtasik

Marek

1956

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 2

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

447.

szer. rez.

Wojtaszewski

Ryszard

1944

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

448.

st. szer. rez.

Wolarz

Jan

1954

Teodor

Chełmno
n. Wisłą

1636

Słupsk

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

449.

kpr. rez.

Wolf

Tadeusz Bronisław

1947

Józef

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

450.

st. szer. rez.

Wołczyński

Jan

1952

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

451.

st. szer. rez.

Wołoszczak

Piotr
Zygmunt

1957

Franciszek

Chełmno
n. Wisłą

1636

Zgierz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

452.

szer. rez.

Wójcik

Mirosław

1958

Leon

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdynia

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

453.

szer. rez.

Wróblewski

Jan

1949

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Człuchów

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

454.

szer. rez.

Wróblewski

Wiesław

1951

Czesław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

455.

st. szer. rez.

Wrzesiński

Ignacy

1953

Kazimierz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Zgierz

8 XI 1982 – 12 II 1983 r.

456.

szer. rez.

Wstawski

Bogdan

1953

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

457.

szer. rez.

Zaborowski

Mirosław

1954

Zygmunt

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

458.

szer. rez.

Zadrużyński

Krzysztof

1949

Gerwazy

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

459.

kpr. rez.

Zajda

Czesław

1955

Zenobiusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Pabianice

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

460.

szer. rez.

Załoga

Henryk

1956

Tadeusz

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

461.

st. szer. rez.

Zapart

Jan

1949

Leon

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź 1

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

462.

st. szer. rez.

Zarzycki

Andrzej

1955

Ryszard

Chełmno
n. Wisłą

1636

Olsztyn

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

463.

st. szer. rez.

Zarzycki

Wojciech

1944

Władysław

Chełmno
n. Wisłą

1636

Gdańsk

5–19 XI 1982 r.

464.

st. szer. rez.

Zawoda

Jan

1951

Franciszek

Chełmno
n. Wisłą

1636

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

465.

szer. rez.

Ząbek

Zbigniew

1958

Lucjan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Łódź

5 XI 1982 – 12 II 1983 r.

466.

st. szer. rez.

Zieliński

Mieczysław

1954

Aleksander

Chełmno
n. Wisłą

1636

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

467.

kpr. pchor. rez.

Żabski

Stanisław

1949

Jan

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecinek

5 XI – 2 XII 1982 r.

468.

st. szer. rez.

Żółciński

Wiktor

1951

Zenon

Chełmno
n. Wisłą

1636

Olsztyn

5–19 XI 1982 r.

469.

szer. rez.

Życzyca

Jerzy

1950

Witold

Chełmno
n. Wisłą

1636

Szczecin

5–2 II 1983 r.

470.

szer. rez.

Żydonik

Władysław

1957

Franciszek/Maria

Chełmno
n. Wisłą

1636

Lidzbark
Warmiński

5 XI 1982 – 16 II 1983 r.

471.

szer. rez.

Bielski

Szymon

1947

Alojzy

Czarne

2198

Łódź

472.

st. szer. rez.

Biełach

Jerzy

1952

Edward

Czarne

2198

473.

szer. rez.

Bieńczak

Jerzy

1956

Tadeusz

Czarne

2198

474.

szer. rez.

Błachnio

Jerzy

1952

Józef

Czarne

2198

Warszawa-
-Mokotów

475.

szer. rez.

Borsukiewicz

Bogdan

1947

Feliks

Czarne

2198

Białystok

476.

kpr. rez.

Bujalski

Zygmunt

1953

Eugeniusz

Czarne

2198

Białystok

477.

szer. rez.

Chochowski

Henryk

1950

Józef

Czarne

2198

Kielce

478.

kpr. rez.

Chrzanowski

Mirosław

1957

Stefan

Czarne

2198

Warszawa-
-Śródmieście

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

479.

kpr. rez.

Denisiak

Andrzej

1956

Mieczysław

Czarne

2198

480.

st. szer. rez.

Dolida

Zdzisław

1956

Bernard

Czarne

2198

Białystok

481.

szer. rez.

Fila

Janusz

1955

Stanisław

Czarne

2198

Warszawa-
-Ochota

482.

kpr. rez.

Firkowski

Marian Jacek

1948

Karol

Czarne

2198

Lublin

483.

mar. rez.

Fokt

Artur

1956

Antoni

Czarne

2198

484.

szer. rez.

Fryga

Witold Konrad

1956

Franciszek

Czarne

2198

Lublin

485.

kpr. rez.

Gawroński

Janusz

1954

Jan

Czarne

2198

Warszawa-
-Ochota

486.

st. szer. rez.

Goździk

Grzegorz

1952

Eugeniusz

Czarne

2198

Tomaszów
Mazowiecki

487.

kpr. rez.

Grabski

Sławomir

1957

Jerzy

Czarne

2198

Tomaszów
Mazowiecki

488.

st. szer. rez.

Gromak

Marian

1955

Bronisław

Czarne

2198

Białystok

489.

st. szer. rez.

Guzik

Wojciech

1953

Henryk

Czarne

2198

Kielce

490.

st. szer. rez.

Gwiazdowski

Ryszard

1953

Tadeusz

Czarne

2198

Lublin

491.

kpr. rez.

Indyka

Ryszard

1952

Kazimierz

Czarne

2198

Radom

492.

st. szer. rez.

Jach

Adam

1947

Edward

Czarne

2198

493.

szer. rez.

Jasiński

Andrzej

1958

Zdzisław

Czarne

2198

Warszawa-Praga

494.

szer. rez.

Kalisz

Andrzej

1957

Eugeniusz

Czarne

2198

Białystok

495.

st. szer. rez.

Kasiak

Stanisław

1955

Władysław

Czarne

2198

Puławy

496.

szer. rez.

Knobloch

Jacek

1955

Jerzy

Czarne

2198

Warszawa-Praga

497.

szer. rez.

Kopański

Henryk

1957

Stefan

Czarne

2198

Warszawa
Ochota

498.

st. szer. rez.

Kostrzewa

Bolesław

1948

Stanisław

Czarne

2198

Kłodzko

499.

st. szer. rez.

Kozak

Romuald Wojciech

1952

Arseniusz

Czarne

2198

Białystok

500.

kpr. rez.

Kozikowski

Ryszard

1948

Piotr

Czarne

2198

Białystok

501.

kpr. rez.

Krajewski

Ireneusz

1957

Edmund

Czarne

2198

Białystok

502.

st. szer. rez.

Kurowski

Edward

1953

Stefan

Czarne

2198

Lublin

503.

szer. rez.

Leśniewski

Zbigniew

1949

Edward

Czarne

2198

Kielce

504.

kpr. rez.

Linowski

Jerzy

1950

Romuald

Czarne

2198

Białystok

505.

szer. rez.

Lisek

Andrzej

1957

Henryk

Czarne

2198

506.

st. kpr. rez.

Łata

Ryszard Marek

1945

Feliks

Czarne

2198

Puławy

507.

st. szer. rez.

Łucka

Edward

1955

Zbigniew

Czarne

2198

Lublin

508.

szer. rez.

Łupiński

Eugeniusz

1946

Władysław

Czarne

2198

Białystok

509.

mar. rez.

Madej

Ryszard

1948

Edward

Czarne

2198

Kielce

510.

st. szer. rez.

Majka

Zbigniew

1953

Henryk

Czarne

2198

Kielce

511.

szer. rez.

Marczuk

Ireneusz

1949

Bronisław

Czarne

2198

Białystok

512.

st. szer. rez.

Markowski

Wacław

1956

Franciszek

Czarne

2198

Warszawa-
-Śródmieście

513.

kpr. rez.

Matella

Zenon

1956

Marian

Czarne

2198

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

514.

kpr. rez.

Mysłowski

Tadeusz

1949

Stanisław

Czarne

2198

Lublin

515.

szer. rez.

Naumiuk

Waldemar

1953

Roman

Czarne

2198

Warszawa-
-Mokotów

516.

szer. rez.

Naumiuk

Zygmunt Franciszek

1948

Józef

Czarne

2198

Lublin

517.

szer. rez.

Ostroróg

Wiesław Piotr

1954

Stanisław

Czarne

2198

Warszawa

518.

kpr. rez.

Ozan

Kazimierz

1954

Jan

Czarne

2198

Kielce

519.

st. szer. rez.

Parmańczuk

Jan

1949

Stanisław

Czarne

2198

Białystok

520.

kpr. rez.

Parzuchowski

Zdzisław

1955

Henryk

Czarne

2198

Warszawa-
-Ochota

521.

st. kpr. rez.

Pietrusiński

Jerzy

1958

Wacław

Czarne

2198

Lublin

522.

szer. rez.

Pietrzykowski

Janusz

1955

Jan

Czarne

2198

Kielce

523.

st. szer. rez.

Postek

Ryszard
Michał

1957

Józef

Czarne

2198

Lublin

524.

kpr. rez.

Posyniak

Józef

1956

Wojciech

Czarne

2198

525.

szer. rez.

Puksza

Zbigniew

1955

Henryk

Czarne

2198

Białystok

526.

szer. rez.

Rasiński

Zbigniew Antoni

1948

Józef

Czarne

2198

Białystok

527.

st. szer. rez.

Romańczuk-Fiedorowicz

Jerzy

1957

Romuald

Czarne

2198

Kielce

528.

st. mar. rez.

Rudzki

Marek

1955

Tadeusz

Czarne

2198

Tomaszów
Mazowiecki

529.

szer. rez.

Rutkowski

Włodzimierz

1953

Wacław

Czarne

2198

Kielce

530.

kpr. rez.

Siełużycki

Wojciech

1956

Bronisław

Czarne

2198

Warszawa-
-Śródmieście

531.

st. szer. rez.

Siwek

Andrzej

1953

Stefan

Czarne

2198

Warszawa-Praga

532.

st. szer. rez.

Snopek

Ryszard

1952

Bolesław

Czarne

2198

Kielce

533.

szer. rez.

Sobolewski

Krzysztof

1954

Bronisław

Czarne

2198

Warszawa-Praga

534.

kpr. rez.

Stasiak

Jerzy

1951

Zygmunt

Czarne

2198

Warszawa-
-Mokotów

535.

st. szer. rez.

Staśkiewicz

Stanisław

1956

Stefan

Czarne

2198

Warszawa-
-Mokotów

536.

st. szer. rez.

Stąpor

Tomasz

1953

Józef

Czarne

2198

Kielce

537.

st. szer. rez.

Tarnowski

Walenty

1951

Jan

Czarne

2198

Lublin

538.

st. szer. rez.

Tokarczyk

Marek

1954

Franciszek

Czarne

2198

Kielce

539.

kpr. rez.

Trancygier

Marian
Stanisław

1958

Wacław

Czarne

2198

Puławy

540.

kpr. rez.

Vican

Sławomir

1953

Zdzisław

Czarne

2198

Kielce

541.

st. kpr. rez.

Włodarski

Andrzej

1954

Ryszard

Czarne

2198

Warszawa-
-Śródmieście

542.

kpr. rez.

Wójtowicz

Henryk

1956

Wacław

Czarne

2198

Lublin

543.

kpr. rez.

Wójtowicz

Stanisław

1948

Antoni

Czarne

2198

Lublin

544.

szer. rez.

Zaborowski

Jacek

1952

Jan

Czarne

2198

Warszawa-
-Śródmieście

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

545.

st. szer. rez.

Załęcki

Jan

1951

Henryk

Czarne

2198

Warszawa-
-Mokotów

546.

szer. rez.

Zięba

Andrzej

1954

Roman

Czarne

2198

547.

szer. rez.

Zyzik

Romuald Edward

1952

Edward

Czarne

2198

Lublin

548.

szer. rez.

Żelazko

Edward

1950

Antoni

Czarne

2198

Kielce

549.

szer. rez.

Adamczyk

Andrzej

1953

Józef

Czerwony Bór

3466

Konin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

550.

szer. rez.

Alot

Stanisław

1950

Józef

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 20 XII
1982 r.

551.

szer. rez.

Ambrożewski

Jan

1956

Eugeniusz

Czerwony Bór

3466

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

552.

szer. rez.

Andrzejkiewicz

Jan

1954

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

553.

szer. rez.

Arćkiewicz

Krzysztof

1954

Romuald

Czerwony Bór

3466

Warszawa

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

554.

szer. rez.

Atłasiński

Bogusław

1957

Roman

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

555.

st. szer. rez.

Baran

Andrzej

1952

Jan

Czerwony Bór

3466

Kraków-
-Krowodrza

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

556.

st. szer. rez.

Bartosiewicz

Waldemar

1956

Jan

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

557.

st. szer. rez.

Barwiński

Andrzej

1954

Zygmunt

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

558.

szer. rez.

Bąkowski

Stanisław

1958

Wacław

Czerwony Bór

3466

Starogard
Gdański

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

559.

szer. rez.

Belina

Maciej

1947

Zdzisław

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

560.

szer. rez.

Bełczowski

Zdzisław

1950

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

561.

szer. rez.

Białek

Jerzy

1950

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Szczecin

6 XI – 10 XII 1982 r.

562.

szer. rez.

Białkowski

Ryszard

1947

Władysław

Czerwony Bór

3466

Konin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

563.

szer. rez.

Biały

Stanisław

1954

Konstanty

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

564.

szer. rez.

Bieda

Stanisław

1954

Józef

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

565.

szer. rez.

Biela

Zenon

1953

Mieczysław

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

566.

szer. rez.

Bielecki vel Bielicki

Józef

1954

Jan

Czerwony Bór

3466

Starogard
Gdański

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

567.

szer. rez.

Bielecki

Teofil

1949

Aleksander

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 21 I 1983 r.

568.

szer. rez.

Bielecki

Zbigniew

1954

Kazimierz

Czerwony Bór

3466

Kraków-
-Nowa Huta

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

569.

st. szer. rez.

Bielicki

Tadeusz

1957

Franciszek

Czerwony Bór

3466

Sandomierz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

570.

szer. rez.

Błaszczyk

Mieczysław

1954

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Łódź

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

571.

szer. rez.

Błażewicz

Krzysztof

1956

Kazimierz

Czerwony Bór

3466

Radom

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

572.

szer. rez.

Boligłowa

Wojciech

1951

Andrzej

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI – 10 XII 1982 r.

573.

szer. rez.

Bonicki

Edmund

1948

Stefan

Czerwony Bór

3466

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

574.

szer. rez.

Borowski

Mieczysław

1955

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

575.

szer. rez.

Brach

Józef

1955

Jan

Czerwony Bór

3466

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

576.

szer. rez.

Brant

Jerzy

1955

Edwin

Czerwony Bór

3466

Płock

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

577.

szer. rez.

Brodacki

Wiesław

1948

Mieczysław

Czerwony Bór

3466

Kraków-
-Podgórze

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

578.

szer. rez.

Bryła

Jerzy

1954

Walenty

Czerwony Bór

3466

Mielec

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

579.

st. szer. rez.

Buczek

Stanisław

1951

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

580.

st. kpr. rez.

Burnat

Zbigniew

1954

Władysław

Czerwony Bór

3466

Sanok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

581.

kpr. rez.

Charnaś

Jerzy

1955

Józef

Czerwony Bór

3466

Kraków-
-Podgórze

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

582.

szer. rez.

Charytonowicz

Waldemar

1949

Ryszard

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

583.

szer. rez.

Chmielewski

Janusz

1952

Władysław

Czerwony Bór

3466

Kielce

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

584.

szer. rez.

Chmurski

Andrzej

1953

Zygmunt

Czerwony Bór

3466

Toruń

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

585.

st. szer. rez.

Chodźko

Adam

1950

Kazimierz

Czerwony Bór

3466

Kraków-
-Nowa Huta

5 XI 1982 – 28 I 1983 r.

586.

szer. rez.

Chojnacki

Wojciech

1954

Józef

Czerwony Bór

3466

Radom

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

587.

szer. rez.

Cholewa

Waldemar

1954

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Kielce

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

588.

szer. rez.

Chołuj

Andrzej

1956

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Warszawa
(zapis w KE
niekompletny)

5–20 XI 1982 r.

589.

szer. rez.

Chudzik

Krzysztof

1955

Feliks

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

590.

szer. rez.

Chyla

Stefan

1956

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Sandomierz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

591.

st. szer. rez.

Ciastek

Tomasz

1953

Kazimierz

Czerwony Bór

3466

Kraśnik

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

592.

szer. rez.

Cichy

Marek

1954

Władysław

Czerwony Bór

3466

Cieszyn

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

593.

szer. rez.

Ciechanowski

Marek

1957

Andrzej

Czerwony Bór

3466

Skierniewice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

594.

kpr. rez.

Czajkowski

Janusz

1956

Bronisław

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

595.

st. kpr. rez.

Czajkowski

Marek

1956

Andrzej

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

1 XII 1982 – 3 II 1983 r.

596.

st. szer. rez.

Czarnecki

Jan

1949

Stefan

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

597.

st. szer. rez.

Czernecki

Stanisław

1951

Roman

Czerwony Bór

3466

Cieszyn

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

598.

szer. rez.

Czerwiński

Jan

1950

Stefan

Czerwony Bór

3466

Mielec

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

599.

szer. rez.

Czubak

Marek

1949

Wiktor

Czerwony Bór

3466

Radom

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

600.

szer. rez.

Ćwikła

Bogdan

1948

Józef

Czerwony Bór

3466

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

601.

szer. rez.

Daniel

Wojciech

1950

Wojciech

Czerwony Bór

3466

Kraków-Nowa Huta

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

602.

szer. rez.

Daszkowski

Jerzy

1951

Roman

Czerwony Bór

3466

Olsztyn

5 XI 1982 r. – brak
rozkazu i daty skreślenia z ewidencji

603.

szer. rez.

Dąbkowski

Eugeniusz

1960

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Cieszyn

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

604.

kpr. rez.

Dekaban

Mieczysław

1947

Józef

Czerwony Bór

3466

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

605.

st. szer. rez.

Derus

Józef

1948

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

606.

szer. rez.

Długoiński

Zdzisław

1957

Aleksander

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

607.

szer. rez.

Długołęcki

Janusz

1952

Franciszek

Czerwony Bór

3466

Gdynia

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

608.

szer. rez.

Drygulski

Stanisław

1957

Zygmunt

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

609.

kpr. rez.

Dudek

Edward

1950

Edward

Czerwony Bór

3466

Kraków-Nowa Huta

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

610.

szer. rez.

Dudek

Mirosław

1949

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

611.

szer. rez.

Durakiewicz

Piotr

1959

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

612.

szer. rez.

Dworucha

Wojciech

1948

Stefan

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

613.

szer. rez.

Dymek

Paweł

1962

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

614.

szer. rez.

Dzierżykraj-Lipowicz

Maciej

1950

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

615.

szer. rez.

Dziuda

Błażej

1952

Ludwik

Czerwony Bór

3466

Łódź

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

616.

szer. rez.

Dziura

Waldemar

1954

Stefan

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

617.

szer. rez.

Faber

Zdzisław

1950

Zygmunt

Czerwony Bór

3466

Jasło

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

618.

szer. rez.

Farys

Stanisław

1949

Stefan

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

619.

szer. rez.

Fil

Aleksander

1952

Piotr

Czerwony Bór

3466

Sanok

7 XI 1982 – 3 II 1983 r.

620.

kpr. rez.

Flor

Jan

1950

Jan

Czerwony Bór

3466

Lublin

10 XI 1982 – 21 I 1983 r.

621.

szer. rez.

Frączek

Dariusz

1954

Teodor

Czerwony Bór

3466

Gdańsk

12 XI 1982 – 3 II 1983 r.

622.

szer. rez.

Fryc

Stanisław

1953

Bolesław

Czerwony Bór

3466

Jasło

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

623.

szer. rez.

Frydrych

Zbigniew

1952

Stefan

Czerwony Bór

3466

Olsztyn

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

624.

szer. rez.

Fudali

Krzysztof

1956

Ludwik

Czerwony Bór

3466

Mielec

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

625.

szer. rez.

Fudała

Józef

1950

Piotr

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

626.

szer. rez.

Gacek

Tadeusz

1949

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Sanok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

627.

szer. rez.

Gajewski

Krzysztof

1951

Władysław

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5–11 XI 1982 r.

628.

st. szer. rez.

Galon

Stanisław

1952

Lucjan

Czerwony Bór

3466

Jasło

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

629.

szer. rez.

Gawron

Adam

1956

Karol

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

630.

szer. rez.

Gąsowski

Tadeusz

1952

Lucjan

Czerwony Bór

3466

Białystok

6 XI 1982 – 3 II 1983 r.

631.

st. szer. rez.

Genc

Janusz

1956

Edward

Czerwony Bór

3466

Cieszyn

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

632.

kpr. rez.

Gędek

Wojciech

1946

Wacław

Czerwony Bór

3466

Skierniewice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

633.

kpr. rez.

Gieroń

Kazimierz

1949

Antoni

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

634.

szer. rez.

Gil

Mieczysław

1954

Henryk

Czerwony Bór

3466

Warszawa

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

635.

szer. rez.

Gielarowski

Zbigniew

1949

Edward

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

636.

szer. rez.

Głos

Witold

1954

Henryk

Czerwony Bór

3466

Puławy

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

637.

szer. rez.

Główka

Wiesław

1953

Jan

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

638.

kpr. rez.

Godlewski

Józef

1954

Aleksander

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

639.

szer. rez.

Godlewski

Włodzimierz

1952

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Ostróda

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

640.

szer. rez.

Godzic

Roman

1956

Józef

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

6 XI 1982 – 3 II 1983 r.

641.

szer. rez.

Golonka

Ryszard

1954

Józef

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

642.

szer. rez.

Gołębiowski

Tomasz

1955

Władysław

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

643.

szer. rez.

Górecki

Stanisław

w KE brak
podanej daty
urodzenia

Julian

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 11 XI 1982 r.

644.

szer. rez.

Górski

Jerzy

1950

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Jasło

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

645.

szer. rez.

Góźdź

Zbigniew

1955

Zygmunt

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

646.

szer. rez.

Grabosz

Robert

1952

Henryk

Czerwony Bór

3466

Białogard

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

647.

szer. rez.

Grabowski

Lech

1959

Władysław

Czerwony Bór

3466

Toruń

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

648.

szer. rez.

Grajzul

Zdzisław

1953

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Olsztyn

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

649.

szer. rez.

Gregorowicz

Grzegorz

1956

Aleksander

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 18 I 1983 r.

650.

szer. rez.

Grochal

Wiesław

1950

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

651.

szer. rez.

Grocholewski

Zdzisław

1957

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Kraśnik

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

652.

szer. rez.

Grudnik

Janusz
Kazimierz

1952

Piotr

Czerwony Bór

3466

w KE przy dacie wcielenia podane WKU Koszalin oraz Białogard

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

653.

kpr. rez.

Gruszczyński

Janusz

1952

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

654.

szer. rez.

Gryglicki

Paweł

1955

Roman

Czerwony Bór

3466

Łódź

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

655.

szer. rez.

Grzybowski

Tadeusz

1958

Józef

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

656.

szer. rez.

Grzywacz

Grzegorz

1948

Alojzy

Czerwony Bór

3466

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

657.

szer. rez.

Hady

Marian

1950

Kazimierz

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

658.

szer. rez.

Haniecki

Edward

1949

Jan

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

659.

szer. rez.

Hławaczek

Jerzy

1955

Włodzimierz

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

660.

szer. rez.

Hnatkowski

Franciszek Ryszard

1950

Czesław

Czerwony Bór

3466

Szczecin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

661.

szer. rez.

Jachnicki

Janusz

1947

Aleksander

Czerwony Bór

3466

Wejherowo

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

662.

szer. rez.

Jagłowski

Wiesław

1947

Józef

Czerwony Bór

3466

Kielce

5 XI 1982 – 28 I 1983 r.

663.

szer. rez.

Jakim

Roman

1958

Stefan

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

664.

st. szer. rez.

Jakubowski

Roman

1949

Ludwik

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

665.

st. szer. rez.

Janiec

Andrzej

1956

Eugeniusz

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

666.

szer. rez.

Janiszewski

Krzysztof

1955

Mieczysław

Czerwony Bór

3466

Sanok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

667.

szer. rez.

Jankowski

Jerzy

1955

Zenon

Czerwony Bór

3466

Włocławek

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

668.

szer. rez.

Jaranowski

Leszek

1958

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

669.

st. szer. rez.

Jaworski

Lesław

1948

Alojzy

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

670.

szer. rez.

Jodda

Zygmunt

1946

Leon

Czerwony Bór

3466

Grudziądz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

671.

szer. rez.

Jurczyk

Adam

1952

Franciszek

Czerwony Bór

3466

Jasło

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

672.

szer. rez.

Juszkiewicz

Zbigniew Piotr

1951

Józef

Czerwony Bór

3466

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

673.

szer. rez.

Kaca

Józef Adam

1953

Franciszek

Czerwony Bór

3466

Płock

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

674.

st. szer. rez.

Kachlik

Andrzej

1950

Zygmunt

Czerwony Bór

3466

Jasło

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

675.

szer. rez.

Kacperek

Jerzy

1951

Józef

Czerwony Bór

3466

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

676.

szer. rez.

Kaczor

Andrzej

1956

Bronisław

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

677.

szer. rez.

Kalina

Wacław

1953

Aleksander

Czerwony Bór

3466

przy podanym WKU Kraków (bez wyszczególnienia) zapis: Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

678.

szer. rez.

Kamiński

Czesław

1952

Bolesław

Czerwony Bór

3466

Łódź

12 XI 1982 – 3 II 1983 r.

679.

szer. rez.

Kamiński

Grzegorz

1957

Kazimierz

Czerwony Bór

3466

Konin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

680.

kpr. rez.

Kantor

Bogusław

1954

Mieczysław

Czerwony Bór

3466

Kraków-
Podgórze

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

681.

szer. rez.

Karbowski

Paweł

1947

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Łódź

8 XI 1982 – 3 II 1983 r.

682.

kpr. rez.

Kazimierski

Zbigniew

1949

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

683.

st. szer. rez.

Kazula

Andrzej

1954

Władysław

Czerwony Bór

3466

Kraśnik

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

684.

szer. rez.

Kegsik

Kazimierz

1949

Edward

Czerwony Bór

3466

Elbląg

9 XI 1982 – 3 II 1983 r.

685.

szer. rez.

Keller

Janusz

1952

Kazimierz

Czerwony Bór

3466

Warszawa

5 XI 1982 – 10 I 1983 r.

686.

kpr. rez.

Kieś

Marek

1952

Jan

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

687.

szer. rez.

Kietliński

Jan

1953

Wojciech

Czerwony Bór

3466

Kraków-Śródmieście

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

688.

st. szer. rez.

Kijanka

Stanisław

1948

Władysław

Czerwony Bór

3466

Sandomierz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

689.

szer. rez.

Kisiel

Jan

1950

Bolesław

Czerwony Bór

3466

Olsztyn

5 XI 1982 – 25 I 1983 r.

690.

szer. rez.

Kitlas

Ryszard

1956

Alfons

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

691.

szer. rez.

Klein

Jerzy
Mieczysław

1950

Franciszek

Czerwony Bór

3466

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

692.

plut. rez.

Klimczyński

Piotr

1952

Ludwik

Czerwony Bór

3466

Oświęcim

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

693.

szer. rez.

Koc

Bogusław

1949

Józef

Czerwony Bór

3466

Bydgoszcz

15 XI 1982 – 23 XII 1982 r.

694.

szer. rez.

Kogut

Zbigniew

1957

Kazimierz

Czerwony Bór

3466

Warszawa

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

695.

szer. rez.

Kokot

Marian

1953

Eugeniusz

Czerwony Bór

3466

Gdańsk

9 XI 1982 – 3 II 1983 r.

696.

st. kpr. rez.

Kopczak

Czesław

1952

Michał

Czerwony Bór

3466

Jasło

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

697.

szer. rez.

Kopeczek

Jerzy

1950

Alfred

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

698.

szer. rez.

Kopeć

Waldemar

1956

Feliks

Czerwony Bór

3466

Kielce

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

699.

kpr. rez.

Koryciński

Jerzy

1950

Karol

Czerwony Bór

3466

Sandomierz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

700.

szer. rez.

Kot

Jan

1954

Józef

Czerwony Bór

3466

Sanok

6 XI – 29 XII 1982 r.

701.

szer. rez.

Kotwa

Andrzej

1957

Józef

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5 XI 1982 – 18 I 1983 r.

702.

kpr. rez.

Kowalczyk

Krzysztof

1953

Włodzimierz

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

703.

szer. rez.

Kowalewski

Janusz

1952

Paweł

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

704.

szer. rez.

Kowalik

Marek

1953

Feliks

Czerwony Bór

3466

Pabianice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

705.

szer. rez.

Kozakowski

Waldemar

1955

Czesław

Czerwony Bór

3466

Szczecin

5 XI 1982 – 18 I 1983 r.

706.

szer. rez.

Kozera

Władysław Józef

1949

Bronisław

Czerwony Bór

3466

Szczecin

5 XI 1982 – 11 I 1983 r.

707.

szer. rez.

Kozłowski

Janusz

1951

Franciszek

Czerwony Bór

3466

Gdynia

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

708.

szer. rez.

Kożlecki vel Koźlecki

Jacek

1955

Alfred

Czerwony Bór

3466

Sandomierz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

709.

szer. rez.

Kraj

Stefan

1957

Franciszek

Czerwony Bór

3466

Kielce

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

710.

szer. rez.

Krawczyk

Jerzy

1952

Józef

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 12 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

711.

szer. rez.

Krawczyk

Mieczysław

1955

Jan

Czerwony Bór

3466

Płock

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

712.

szer. rez.

Krawczyński

Wojciech Adam

1951

Czesław

Czerwony Bór

3466

Płock

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

713.

szer. rez.

Król

Józef

1950

Kazimierz

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

714.

kpr. rez.

Kruczek

Janusz

1957

Kazimierz

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

715.

szer. rez.

Kruk

Henryk

1950

Władysław

Czerwony Bór

3466

Lublin

6 XI 1982 – 3 II 1983 r.

716.

st. szer. rez.

Krupa

Adam

1953

Jan

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

717.

szer. rez.

Krupa

Janusz

1955

Wacław

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

718.

szer. rez.

Krupienko

Tadeusz

1951

Marian

Czerwony Bór

3466

Białystok

6 XI 1982 – 3 II 1983 r.

719.

szer. rez.

Krupiński

Kazimierz

1953

Edward

Czerwony Bór

3466

Białystok

6 XI 1982 – 3 II 1983 r.

720.

szer. rez.

Kruspa

Bogdan

1955

Marian

Czerwony Bór

3466

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

721.

szer. rez.

Krywult

Jerzy

1953

Stefan

Czerwony Bór

3466

Cieszyn

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

722.

szer. rez.

Krztoń

Marian

1948

Franciszek

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

723.

st. szer. rez.

Krzywda

Marian

1957

Bolesław

Czerwony Bór

3466

Cieszyn

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

724.

st. kpr. rez.

Kuc

Jan

1948

Jan

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

725.

szer. rez.

Kuchciak

Zdzisław

1952

Adam

Czerwony Bór

3466

Łódź

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

726.

szer. rez.

Kuczer

Ryszard

1952

Michał

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

727.

kpr. rez.

Kuduk

Józef

1954

Władysław

Czerwony Bór

3466

Mielec

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

728.

szer. rez.

Kujaszewski

Kazimierz

1951

Edmund

Czerwony Bór

3466

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

729.

szer. rez.

Kula

Zbigniew

1956

Henryk

Czerwony Bór

3466

Gdańsk

7 XI 1982 – 3 II 1983 r.

730.

szer. rez.

Kupiecki

Eryk

1949

Czesław lub Franciszek

Czerwony Bór

3466

Płock

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

731.

szer. rez.

Kupis

Jacenty

1950

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Kielce

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

732.

szer. rez.

Kural

Marek

1955

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

733.

kpr. rez.

Kuraś

Józef vel Zdzisław

1953

Wojciech

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

734.

szer. rez.

Kurek

Jerzy

1952

Edward

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

735.

szer. rez.

Kusaj

Jerzy

1947

Feliks

Czerwony Bór

3466

Olsztyn

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

736.

szer. rez.

Kustra

Jerzy

1950

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Puławy

16 XI 1982 – 3 II 1983 r.

737.

szer. rez.

Kuś

Władysław

1949

Zdzisław

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

738.

szer. rez.

Kutyła

Marek

1951

Konstanty

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

739.

szer. rez.

Kuzan

Ireneusz

1950

Józef

Czerwony Bór

3466

Zgierz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

740.

st. szer. rez.

Kwaśniak

Waldemar

1951

Władysław

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

741.

szer. rez.

Kwaśny

Andrzej

1949

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Stargard
Szczeciński

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

742.

szer. rez.

Lachiewicz

Piotr

1958

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Sanok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

743.

szer. rez.

Lamkiewicz

Leszek

1954

Edmund

Czerwony Bór

3466

Starogard
Gdański

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

744.

szer. rez.

Lany

Jerzy

1953

Władysław

Czerwony Bór

3466

Lidzbark
Warmiński

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

745.

szer. rez.

Las

Jerzy

1948

Henryk

Czerwony Bór

3466

Sandomierz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

746.

st. szer. rez.

Lenart

Edward

1951

Józef

Czerwony Bór

3466

Kraśnik

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

747.

kpr. rez.

Leszczyński

Anatol

1953

Wiktor

Czerwony Bór

3466

Warszawa

6 XI – 21 XII 1982 r.

748.

szer. rez.

Lewandowski

Jarosław

1947

Jan

Czerwony Bór

3466

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

749.

szer. rez.

Lewandowski

Wojciech

1950

Jan

Czerwony Bór

3466

Włocławek

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

750.

szer. rez.

Lubaszewski

Tadeusz

1951

Alfons

Czerwony Bór

3466

Ostróda

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

751.

kpr. rez.

Łapczyński

Kazimierz

1954

Józef

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

752.

szer. rez.

Łapiński

Henryk

1949

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

753.

szer. rez.

Łazarkiewicz

Marian

1955

Marian

Czerwony Bór

3466

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

754.

szer. rez.

Łucko

Czesław

1956

Jarosław

Czerwony Bór

3466

Stargard
Szczeciński

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

755.

szer. rez.

Maciej

Władysław

1960

Kazimierz

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

756.

szer. rez.

Maciejewski

Henryk

1951

Józef

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

757.

szer. rez.

Maciejowski

Ryszard

1950

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Jasło

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

758.

szer. rez.

Maczurad

Kazimierz

1955

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

759.

szer. rez.

Modrzyński

Jerzy

1958

Alojzy

Czerwony Bór

3466

Grudziądz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

760.

szer. rez.

Maj

Adam

1948

Jan

Czerwony Bór

3466

Mielec

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

761.

kpr. rez.

Majkut

Lesław

1950

Feliks

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

762.

szer. rez.

Makenson

Robert

1954

Józef

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI – 27 XII 1982 r.

763.

st. szer. rez.

Małyska

Wiesław

1954

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Kraków-
-Nowa Huta

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

764.

szer. rez.

Marciniak

Antoni

1952

Marian

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

765.

szer. rez.

Martyna

Franciszek

1956

Władysław

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

766.

szer. rez.

Marynowski

Jan

1948

Józef

Czerwony Bór

3466

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

767.

szer. rez.

Masłyk

Jan

1952

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Jasło

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

768.

szer. rez.

Matysiak

Józef

1955

Stefan

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

769.

st. szer. rez.

Mazur

Leszek

1958

Józef

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

770.

st. szer. rez.

Meissner

Jakub

1958

Jan

Czerwony Bór

3466

Kraków-
-Krowodrza

9 XI 1982 – 3 II 1983 r.

771.

szer. rez.

Mielewczyk

Jerzy
Kazimierz

1952

Jan

Czerwony Bór

3466

Lębork

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

772.

szer. rez.

Migdał

Janusz

1955

Józef

Czerwony Bór

3466

Piotrków
Trybunalski

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

773.

szer. rez.

Mikler

Janusz

1948

Michał

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

774.

szer. rez.

Minkina

Robert

1956

Edward

Czerwony Bór

3466

Starachowice

10 XI 1982 – 28 I 1983 r.

775.

szer. rez.

Mińczuk

Stanisław

1950

Sergiusz

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

776.

szer. rez.

Modzelewski

Andrzej

1954

Kazimierz

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

777.

szer. rez.

Mroczek

Stanisław

1949

Stefan

Czerwony Bór

3466

Sandomierz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

778.

szer. rez.

Mrozowicz

Zbigniew Marek

1956

Stefan

Czerwony Bór

3466

Warszawa-
-Śródmieście

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

779.

szer. rez.

Mync

Piotr Jerzy

1956

Jerzy

Czerwony Bór

3466

Szczecin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

780.

st. szer. rez.

Myszka

Edmund

1952

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Sandomierz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

781.

szer. rez.

Nadolski

Jerzy

1957

Czesław

Czerwony Bór

3466

Grudziądz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

782.

szer. rez.

Nasternak

Roman

1949

Franciszek

Czerwony Bór

3466

Sandomierz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

783.

szer. rez.

Nieczaj

Waldemar

1950

Jan

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

784.

szer. rez.

Nierodzik

Romuald

1953

Stefan

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 12 I 1983 r.

785.

szer. rez.

Niestój

Zenon

1950

Stefan

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI – 23 XII 1982 r.

786.

szer. rez.

Niewiadomski

Marek

1955

Władysław

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

787.

szer. rez.

Nosek

Zbigniew

1947

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

788.

szer. rez.

Nowak

Jacek

1952

Jan

Czerwony Bór

3466

Kielce

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

789.

szer. rez.

Nowak

Leszek

1949

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

790.

szer. rez.

Nowak

Zbigniew

1952

Marian

Czerwony Bór

3466

Koszalin

6 XI 1982 – 3 II 1983 r.

791.

kpr. rez.

Nowak

Zdzisław

1947

Leon

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

792.

szer. rez.

Nowicki

Tadeusz

1960

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Włocławek

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

793.

szer. rez.

Obrośliński

Zbigniew

1948

Jerzy

Czerwony Bór

3466

Lublin

10 XI 1982 – 3 II 1983 r.

794.

szer. rez.

Ogiński

Stanisław

1953

Franciszek

Czerwony Bór

3466

Zgierz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

795.

szer. rez.

Okoń

Edmund

1949

Jan

Czerwony Bór

3466

Konin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

796.

szer. rez.

Oleś

Piotr

1953

Jerzy

Czerwony Bór

3466

Łódź

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

797.

st. szer. rez.

Oskiera

Krzysztof

1955

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Skierniewice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

798.

szer. rez.

Ostroga

Jan

1956

Ludwik

Czerwony Bór

3466

Kraków

5–11 XI 1982 r.

799.

st. kpr. rez.

Ostrowski

Tadeusz

1956

Adam

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

800.

szer. rez.

Ożga

Antoni

1948

Bronisław

Czerwony Bór

3466

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

801.

kpr. rez.

Paluch

Stanisław

1956

Wincenty

Czerwony Bór

3466

Lublin

6 XI 1982 – 21 I 1983 r.

802.

szer. rez.

Pałac

Krzysztof

1949

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Skierniewice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

803.

szer. rez.

Pałeczka

Bronisław

1957

Jan

Czerwony Bór

3466

Sandomierz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

804.

szer. rez.

Panasiewicz

Andrzej

1948

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

805.

szer. rez.

Panek

Tadeusz

1956

Józef

Czerwony Bór

3466

Kraków-
-Nowa Huta

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

806.

szer. rez.

Paszkowski

Jan

1953

Piotr

Czerwony Bór

3466

Piotrków
Trybunalski

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

807.

st. szer. rez.

Pawlik

Andrzej

1949

Edward

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 28 I 1983 r.

808.

st. szer. rez.

Pawlik

Robert

1960

Marian

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

809.

szer. rez.

Pawlus

Jan

1953

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

810.

szer. rez.

Pechla

Jerzy

1954

Bolesław

Czerwony Bór

3466

Warszawa

18 XI 1982 – 3 II 1983 r.

811.

szer. rez.

Peślak

Leszek

1950

Józef

Czerwony Bór

3466

Warszawa

15 XI – 18 XII 1982 r.

812.

szer. rez.

Pędziwiatr

Wiesław

1959

Lucjan

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

813.

kpr. rez.

Pękala

Emil

1947

Piotr

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

814.

szer. rez.

Piaszczyński

Władysław

1950

Zygmunt

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

815.

szer. rez.

Pierzchalski

Zbigniew

1952

Edward

Czerwony Bór

3466

Cieszyn

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

816.

szer. rez.

Pietroniec

Józef

1952

Jan

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

817.

szer. rez.

Pilszak

Stanisław

1954

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Sanok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

818.

st. szer. rez.

Piskorowski

Janusz

1953

Mieczysław

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

819.

st. szer. rez.

Płóciennik

Bogdan

1952

Marian

Czerwony Bór

3466

Puławy

11 XI 1982 – 3 II 1983 r.

820.

st. szer. rez.

Podgórzak

Wojciech

1952

Józef

Czerwony Bór

3466

Warszawa

16 XI 1982 – 13 II 1983 r.

821.

szer. rez.

Pompa

Franciszek

1950

Józef

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI – 20 XII 1982 r.

822.

szer. rez.

Poniatowski

Kazimierz

1950

Edward

Czerwony Bór

3466

Jasło

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

823.

st. szer. rez.

Popek

Bogdan

1959

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

824.

szer. rez.

Popłoński

Marek

1956

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Kraśnik

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

825.

szer. rez.

Porębski

Wiesław Mieczysław

1952

Mieczysław

Czerwony Bór

3466

Płock

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

826.

szer. rez.

Poźniak

Mirosław

1950

Eugeniusz

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 11 I 1983 r.

827.

szer. rez.

Prokopowicz

Grzegorz

1956

Witold

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

828.

szer. rez.

Pruchnik

Ryszard

1951

Andrzej

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

829.

szer. rez.

Pryzmont

Andrzej

1952

Wacław

Czerwony Bór

3466

Białystok

7 XI 1982 – 3 II 1983 r.

830.

szer. rez.

Ptak

Andrzej

1949

Julian

Czerwony Bór

3466

Sandomierz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

831.

st. szer. rez.

Pyrek

Adam

1949

Wilhelm

Czerwony Bór

3466

Kraków-
-Śródmieście

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

832.

szer. rez.

Pyzik

Antoni

1950

Bolesław

Czerwony Bór

3466

Kraśnik

6 XI 1982 – 3 II 1983 r.

833.

st. szer. rez.

Radek

Andrzej

1948

Józef

Czerwony Bór

3466

Kielce

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

834.

szer. rez.

Rafalski

Janusz

1956

Bronisław

Czerwony Bór

3466

Elbląg

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

835.

szer. rez.

Rak

Jan

1954

Stefan

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

836.

szer. rez.

Redlarski

Bogumił

1953

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

837.

szer. rez.

Rędziniak

Tadeusz

1952

Jan

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

838.

szer. rez.

Rogozik

Leszek

1956

Karol

Czerwony Bór

3466

Kraków-
-Nowa Huta

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

839.

szer. rez.

Rogoziński

Piotr

1955

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Łódź

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

840.

kpr. rez.

Roman

Adam

1949

Jan

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

841.

szer. rez.

Rowiński

Zbigniew

1956

Zdzisław

Czerwony Bór

3466

Piotrków
Trybunalski

8 XI 1982 – 3 II 1983 r.

842.

szer. rez.

Rożniał

Stanisław

1951

Jan

Czerwony Bór

3466

Mielec

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

843.

szer. rez.

Rudnicki

Józef

1948

Józef

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 21 I 1983 r.

844.

st. szer. rez.

Rusek

Stanisław

1950

Czesław

Czerwony Bór

3466

Kraków-
-Podgórze

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

845.

szer. rez.

Rusiński

Marek

1952

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Warszawa

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

846.

kpr. rez.

Rusnarczyk

Ryszard

1948

Piotr

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

847.

szer. rez.

Rutkowski

Zdzisław

1955

Michał

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

848.

st. szer. rez.

Ryba

Mirosław

1951

Kazimierz

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

849.

st. szer. rez.

Rychter

Piotr

1954

Leszek

Czerwony Bór

3466

Sanok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

850.

st. szer. rez.

Ryczek

Grzegorz

w KE brak
podanej daty
urodzenia

Józef

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 20 XII 1982 r.

851.

szer. rez.

Sabieniak

Antoni

1955

Taduesz

Czerwony Bór

3466

Sandomierz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

852.

szer. rez.

Saczyński

Andrzej

1947

Janusz

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

853.

szer. rez.

Sanecki

Kazimierz

1955

Józef

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

854.

szer. rez.

Seliga

Marek

1957

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Toruń

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

855.

szer. rez.

Serafin

Janusz

1954

Bronisław

Czerwony Bór

3466

Zamość

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

856.

szer. rez.

Seredyński

Aleksander

1948

Władysław

Czerwony Bór

3466

Stargard
Szczeciński

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

857.

szer. rez.

Sianożęcki

Ryszard

1951

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

858.

kpr. rez.

Siatka

Adam

1953

Władysław

Czerwony Bór

3466

Kraków-Nowa Huta

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

859.

szer. rez.

Siech

Stanisław

1949

Władysław

Czerwony Bór

3466

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

860.

szer. rez.

Sienicki

Zygmunt

1956

Franciszek

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

861.

szer. rez.

Siwoń

Jerzy

1947

Jerzy

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

862.

szer. rez.

Skarżyński

Mirosław

1952

Zdzisław

Czerwony Bór

3466

Kielce

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

863.

szer. rez.

Skopowski

Stanisław

1953

Stefan

Czerwony Bór

3466

Kielce

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

864.

szer. rez.

Skowron

Zbigniew

1956

Czesław

Czerwony Bór

3466

Sandomierz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

865.

szer. rez.

Skurski

Paweł

1950

Antoni

Czerwony Bór

3466

Kielce

19 XI 1982 – 3 II 1983 r.

866.

szer. rez.

Smoliński

Czesław

1954

Antoni

Czerwony Bór

3466

Włocławek

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

867.

szer. rez.

Sochaczewski

Zdzisław

1953

Jan

Czerwony Bór

3466

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

868.

szer. rez.

Stachal

Henryk

1949

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Szczecin

6 XI 1982 – 3 II 1983 r.

869.

szer. rez.

Stachowiak

Józef

1953

Florian

Czerwony Bór

3466

Stargard
Szczeciński

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

870.

st. szer. rez.

Stanecki

Jacek

1948

Władysław

Czerwony Bór

3466

Oświęcim

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

871.

szer. rez.

Stankiewicz

Teodor

1947

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

872.

szer. rez.

Stankiewicz

Zbigniew

1952

Piotr

Czerwony Bór

3466

Płock

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

873.

szer. rez.

Stasiak

Bogdan

1953

Marian

Czerwony Bór

3466

Łódź

8 XI 1982 – 3 II 1983 r.

874.

szer. rez.

Staszewski

Marek

1957

Jan

Czerwony Bór

3466

Lublin

14 XI 1982 – 3 II 1983 r.

875.

szer. rez.

Stawski

Andrzej

1949

Henryk

Czerwony Bór

3466

Gdynia

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

876.

szer. rez.

Stec

Antoni

1952

Władysław

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

877.

szer. rez.

Strączyński

Jacek

1953

Lucjan

Czerwony Bór

3466

Skierniewice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

878.

szer. rez.

Styrkacz

Henryk

1956

Eugeniusz

Czerwony Bór

3466

Żywiec

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

879.

szer. rez.

Suplicki

Andrzej

1952

Zbigniew

Czerwony Bór

3466

Płock

5 XI – 6 XII 1982 r.

880.

szer. rez.

Surowiec

Henryk

1961

Szczepan

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

881.

szer. rez.

Swęd

Andrzej

1953

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Radom

5 XI 1982 – 31 I 1983 r.

882.

szer. rez.

Symołon

Hieronim

1948

Hieronim

Czerwony Bór

3466

Lidzbark

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

883.

kpr. rez.

Szafarski

Leszek

1955

Zbigniew

Czerwony Bór

3466

Ełk

6 XI 1982 – 3 II 1983 r.

884.

szer. rez.

Szarek

Jacek

1952

Zdzisław

Czerwony Bór

3466

Kielce

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

885.

szer. rez.

Szatkiewicz

Eugeniusz

1951

Piotr

Czerwony Bór

3466

Bydgoszcz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

886.

szer. rez.

Szczeklik

Zbigniew

1951

Józef

Czerwony Bór

3466

Koszalin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

887.

szer. rez.

Szczepański

Józef

1951

Władysław

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

888.

szer. rez.

Szczepański

Zygmunt Henryk

1955

Zbigniew

Czerwony Bór

3466

Warszawa-
-Mokotów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

889.

szer. rez.

Szczypczyński

Tadeusz

1953

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Kraków-
-Nowa Huta

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

890.

szer. rez.

Szerszeń

Krzysztof

1959

Ryszard

Czerwony Bór

3466

Szczecin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

891.

szer. rez.

Szpaczyński

Zbigniew

1953

Aleksander

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 10 I 1983 r.

892.

szer. rez.

Sztando

Ryszard

1948

Zygmunt

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

893.

szer. rez.

Szubiński

Marek

1955

Mieczysław

Czerwony Bór

3466

Warszawa

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

894.

szer. rez.

Szymański

Jerzy

1955

Ryszard

Czerwony Bór

3466

Radom

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

895.

szer. rez.

Szymański

Marek

1956

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Płock

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

896.

szer. rez.

Szymichowski

Krzysztof

1957

Leonard

Czerwony Bór

3466

Gdańsk

22 XI 1982 – 27 I 1983 r.

897.

kpr. rez.

Szyszkowski

Stefan

1956

Stefan

Czerwony Bór

3466

Olecko

6 XI 1982 – 22 I 1983 r.

898.

szer. rez.

Śledzik

Bogdan
Andrzej

1957

Franciszek

Czerwony Bór

3466

Płock

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

899.

szer. rez.

Tchórz

Lucjan

1956

Bronisław

Czerwony Bór

3466

Kielce

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

900.

szer. rez.

Tobijański

Zbigniew

1951

Leszek

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

901.

szer. rez.

Tobiszewski

Marian

1949

Jan

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

902.

szer. rez.

Tofil

Marian

1953

Franciszek

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

903.

szer. rez.

Tomaszewski

Ryszard

1951

Józef

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

904.

szer. rez.

Tomczewski

Edward

1948

Jan

Czerwony Bór

3466

Sanok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

905.

szer. rez.

Tomczyk

Edward

1951

Józef

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

906.

szer. rez.

Trzuskot

Eugeniusz

1956

Józef

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

907.

kpr. rez.

Tuderek

Kazimierz

1950

Eugeniusz

Czerwony Bór

3466

Kraśnik

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

908.

szer. rez.

Typiak

Andrzej

1953

Jan

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

909.

st. szer. rez.

Uzar

Henryk

1947

Stanisław

Czerwony Bór

3466

Kraśnik

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

910.

kpr. rez.

Wajs

Jan

1952

Ryszard

Czerwony Bór

3466

Jasło

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

911.

szer. rez.

Warszawski

Krzysztof Waldemar

1955

Antoni

Czerwony Bór

3466

Warszawa-
-Śródmieście

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

912.

st. szer. rez.

Wiącek

Jan

1952

Władysław

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

913.

st. szer. rez.

Widyna

Eugeniusz

1949

Andrzej

Czerwony Bór

3466

Cieszyn

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

914.

kpr. rez.

Wiercioch

Wojciech

1953

Władysław

Czerwony Bór

3466

Mielec

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

915.

w KE brak podanego stopnia
wojskowego

Wierzbicki

Stanisław

1940

Jan

Czerwony Bór

3466

Lublin

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

916.

szer. rez.

Wierzbowski

Andrzej

1954

Leon

Czerwony Bór

3466

Toruń

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

917.

szer. rez.

Wiktorowski

Tadeusz

1950

Edward

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

918.

szer. rez.

Włodarczyk

Bogusław

w KE brak
podanej daty
urodzenia

Zdzisław

Czerwony Bór

3466

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

919.

szer. rez.

Wodarczyk Włodarczyk

Janusz

1955

Jerzy

Czerwony Bór

3466

Warszawa

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

920.

st. szer. rez.

Wojciechowski

Piotr

1951

Jan

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

921.

szer. rez.

Wojtas

Wiesław

1957

Józef

Czerwony Bór

3466

Nisko

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

922.

szer. rez.

Wojtkiewicz

Kazimierz

1948

Jan

Czerwony Bór

3466

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

923.

kpr. rez.

Wojturski

Grzegorz

1955

Maria

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

924.

szer. rez.

Wolak

Jerzy

1948

Feliks

Czerwony Bór

3466

Szczecin

8 XI – 22 XII 1982 r.

925.

st. szer. rez.

Wołek

Andrzej

1954

Marian

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

926.

szer. rez.

Wódz

Kazimierz

1951

Dominik

Czerwony Bór

3466

Łódź

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

927.

kpr. rez.

Wróbel

Józef

1952

Wojciech

Czerwony Bór

3466

Cieszyn

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

928.

szer. rez.

Wróblewski

Zbigniew

1956

Ryszard

Czerwony Bór

3466

Toruń

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

929.

szer. rez.

Wydra

Andrzej

1951

Ryszard

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

930.

szer. rez.

Wyrzykowski

Marek

1953

Tadeusz

Czerwony Bór

3466

Mielec

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

931.

szer. rez.

Wysocki

Wojciech

1959

Bohdan

Czerwony Bór

3466

Białystok

10 XI 1982 r. – KE
brak rozkazu i daty skreślenia z ewidencji (w miejscu daty widnieje zapis: „ubył do
[nr] JW 3466 pomyłka”

932.

szer. rez.

Zaniewski

Jan

1950

Onufry

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

933.

szer. rez.

Zasada

Roman

1949

Józef

Czerwony Bór

3466

Słupsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

934.

szer. rez.

Zieliński

Tadeusz

1951

Kazimierz

Czerwony Bór

3466

Gdańsk

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

935.

szer. rez.

Zieliński

Zbigniew

1954

Józef

Czerwony Bór

3466

Toruń

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

936.

szer. rez.

Zieniewicz

Marek

1947

Czesław

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

937.

st. szer. rez.

Zubel

Tadeusz

1955

Bernard

Czerwony Bór

3466

Rzeszów

8 XI 1982 – 3 II 1983 r.

938.

szer. rez.

Zubowski

Zbigniew

1950

Jan

Czerwony Bór

3466

Puławy

6 XI 1982 – 3 II 1983 r.

939.

szer. rez.

Zuzankiewicz

Waldemar

1954

Ryszard

Czerwony Bór

3466

Szczecin-
-Podjuchy

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

940.

szer. rez.

Zyguła

Janusz

1958

Rajmund

Czerwony Bór

3466

Kraków

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

941.

kpr. rez.

Zyska

Janusz

1951

Edmund

Czerwony Bór

3466

Kraków-Nowa Huta

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

942.

szer. rez.

Żak

Bogusław

1954

Paweł

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

943.

st. szer. rez.

Żak

Jan

1947

Józef

Czerwony Bór

3466

Skierniewice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

944.

szer. rez.

Żmudziński

Bogusław

1951

Józef

Czerwony Bór

3466

Starachowice

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

945.

szer. rez.

Żółtowski

Jan
Władysław

1952

Roman

Czerwony Bór

3466

Płock

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

946.

szer. rez.

Żyłka

Jacek

1956

Edward

Czerwony Bór

3466

Białystok

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

947.

szer. rez.

Żynda

Wenecjusz

1950

Jan

Czerwony Bór

3466

Grudziądz

5 XI 1982 – 3 II 1983 r.

948.

szer. rez.

Arentowicz

Bogdan

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

949.

szer. rez.

Bagiński

Wiesław

1953

Michał

Głogów

1527

Kłodzko

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

950.

szer. rez.

Bereszyński

Tadeusz

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

951.

st. szer. rez.

Bergandy

Włodzimierz

1955

Czesław

Głogów

1527

Kalisz

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

952.

st. szer. rez.

Białas vel Błaś

Adam

Głogów

1527

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

953.

kpr. rez.

Biernacki

Konstanty

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

954.

st. szer. rez.

Bonich

Paweł

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

955.

szer. rez.

Bosiacki

Marek

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

956.

kan. rez.

Brzóska vel Brzózka

Tadeusz

1955

Jan

Głogów

1527

Poznań

5 XI – 2 XII 1982 r.

957.

st. kpr. rez.

Chabasiński

Jerzy

1951

Jan

Głogów

1527

Wrocław

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

958.

szer. rez.

Chmielina

Janusz

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

959.

st. szer. rez.

Chojnacki

Andrzej

Głogów

1527

5 XI – 2 XII 1982 r.

960.

st. szer. rez.

Chojnacki

Janusz

1960

Kazimierz

Głogów

1527

Warszawa-
-Mokotów

961.

kpr. rez.

Cichy

Jerzy
Mariusz

Głogów

1527

6 XI – 2 XII 1982 r.

962.

st. szer. rez.

Cichy

Mariusz

Głogów

1527

– 2 II 1983 r.

963.

st. szer. rez.

Czerniak

Andrzej

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

964.

st. szer. rez.

Deluga

Leszek

1950

Władysław

Głogów

1527

Wrocław

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

965.

st. szer. rez.

Demediuk

Stanisław

1952

Bronisław

Głogów

1527

Wrocław

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

966.

st. szer. rez.

Dera

Wiesław

1958

Edward

Głogów

1527

Kalisz

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

967.

szer. rez.

Derkus

Marek

Głogów

1527

6 XI – 10 XI 1982 r.

968.

st. szer. rez.

Długoszek

Stanisław

1952

Henryk

Głogów

1527

Wrocław

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

969.

st. szer. rez.

Dorosz

Jan

1953

Kamil

Głogów

1527

Wrocław

5 XI 1982 – 28 I 1983 r.

970.

szer. rez.

Drożdżal

Tadeusz

Głogów

1527

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

971.

st. szer. rez.

Dudkowski

Janusz

Głogów

1527

– 2 II 1983 r.

972.

st. szer. rez.

Dutkowski

Andrzej

Głogów

1527

6 XI 1982 r. –

973.

kpr. rez.

Fidor

Jan

1957

Zdzisław

Głogów

1527

Wrocław

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

974.

st. kpr. rez.

Gawinecki

Jan

Głogów

1527

Kalisz

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

975.

st. kpr. rez.

Gawiniecki

Andrzej

1950

Antoni

Głogów

1527

Kalisz

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

976.

szer. rez.

Gawron

Ryszard

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

977.

st. szer. rez.

Giwerski

Leszek

Głogów

1527

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

978.

st. szer. rez.

Górny

Ryszard

1955

Stanisław

Głogów

1527

Poznań

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

979.

st. kpr. rez.

Grzeliński

Czesław

1951

Franciszek

Głogów

1527

Kalisz

6 XI – 10 XI 1982 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

980.

szer. rez.

Hardecki vel Chardecki

Zbigniew

1951

Władysław

Głogów

1527

Wrocław

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

981.

kpr. rez.

Hruszowiec

Eugeniusz

1949

Jan

Głogów

1527

Wrocław

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

982.

st. szer. rez.

Jankowski

Józef

Głogów

1527

5 XI 1982 – 16 XI 1982 r.

983.

szer. rez.

Kabaciński

Bonifacy

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

984.

st. szer. rez.

Kaśków

Tadeusz

1954

Antoni

Głogów

1527

Wrocław

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

985.

st. szer. rez.

Klak

Zbigniew

1956

Roman

Głogów

1527

Poznań

10 XI 1982 – 4 II 1983 r.

986.

szer. rez.

Knobloch vel Konoblach

Wiesław

1953

Tadeusz

Głogów

1527

Wrocław

6 XI 1982 r. –

987.

szer. rez.

Konicki

Roman

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

988.

st. szer. rez.

Kot

Henryk

1953

Jan

Głogów

1527

Konin

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

989.

mat rez. lub kpr. rez.

Kubiak

Marek

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

990.

st. szer. rez.

Kubica

Krzysztof

1954

Józef

Głogów

1527

Kalisz

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

991.

st. szer. rez.

Kulka

Andrzej

1951

Józef

Głogów

1527

Kalisz

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

992.

st. szer. rez.

Kułakowski

Zdzisław

Głogów

1527

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

993.

st. szer. rez.

Kurzak

Edward

Głogów

1527

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

994.

st. szer. rez.

Kusik

Zbigniew

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

995.

szer. rez.

Kutrzyk

Kazimierz

Głogów

1527

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

996.

kpr. rez.

Liskowiak

Witold

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

997.

st. szer. rez.

Lisowski

Tadeusz

1952

Franciszek

Głogów

1527

Kalisz

5 lub 6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

998.

kpr. rez.

Łanowy

Edward

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

999.

st. szer. rez.

Łaszewski

Dariusz

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1000.

st. szer. rez.

Łęgowski vel Łęgowik

Wiesław

Głogów

1527

6 XI 1982 – 4 II 1983 r.

1001.

kpr. rez.

Łyszkiewicz

Mirosław

Głogów

1527

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1002.

plut. rez.

Maćkowiak

Ryszard

Głogów

1527

6 XI 1982 r. –

1003.

st. szer. rez.

Madej

Leszek

1951

Bronisław

Głogów

1527

Wrocław

5 XI – 31 XII 1982 r.

1004.

st. szer. rez.

Małanka

Michał

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1005.

kpr. rez.

Marciniak

Czesław

1950

Czesław

Głogów

1527

Kalisz

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1006.

kpr. rez.

Marzec

Ryszard

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1007.

sierż. rez.

Matuszewski

Zdzisław

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1008.

kpr. rez.

Michalski

Zbigniew

Głogów

1527

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1009.

szer. rez.

Nosek

Andrzej

1949

Władysław

Głogów

1527

Wrocław

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1010.

szer. rez.

Pecol
vel Pecold

Jan

1950

Czesław

Głogów

1527

Kalisz

5 XI 1982 – 5 I 1983 r.

1011.

szer. rez.

Pietkiewicz

Jerzy

1950

Feliks

Głogów

1527

Kalisz

5 XI – 10 XI 1982 r.

1012.

st. szer. rez.

Polaszek

Krzysztof

1956

Mieczysław

Głogów

1527

Poznań

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1013.

st. szer. rez.

Polus

Andrzej

1951

Florian

Głogów

1527

Poznań

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1014.

szer. rez.

Radziszewski

Jerzy

Głogów

1527

5 XI 1982 r. –

1015.

st. kpr. rez.

Rusin

Zbigniew

1951

Ryszard

Głogów

1527

Wrocław

5 XI 1982 r. –

1016.

st. szer. rez.

Ryniak

Witold

Głogów

1527

6 XI – 9 XII 1982 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

1017.

szer. rez.

Sędzik vel Sądzik

Andrzej

Głogów

1527

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1018.

st. szer. rez.

Siejek

Zdzisław

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1019.

st. szer. rez.

Skrzypczak

Andrzej

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1020.

kpr. rez.

Smaga

Wiesław

1950

Stanisław

Głogów

1527

Kalisz

5 XI 1982 – 4 II 1983 r.

1021.

kpr. rez.

Sobczak

Karol

1955

Czesław

Głogów

1527

Kalisz

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1022.

szer. rez.

Sobera

Henryk

Głogów

1527

6 XI 1982 – 7 II 1983 r.

1023.

kpr. rez.

Staapagiel vel Strapagiel

Karol

1954

Jan

Głogów

1527

Kalisz

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1024.

st. szer. rez.

Stach

Mirosław

1957

Marian

Głogów

1527

Wrocław

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1025.

kpr. rez.

Stasiak

Grzegorz

1952

Józef

Głogów

1527

Kalisz

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1026.

st. szer. rez.

Stasik

Andrzej

Głogów

1527

– 2 II 1983 r.

1027.

st. szer. rez.

Stencel

Franciszek

Głogów

1527

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1028.

szer. rez.

Styczeń

Czesław

1951

Czesław

Głogów

1527

Kłodzko

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1029.

szer. rez.
lub st. szer. rez.

Sworowski vel
Swornowski

Jan lub
Janusz

Głogów

1527

5 lub 6 XI 1982 –
2 II 1983 r.

1030.

kpr. rez.

Szczot

Henryk

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1031.

st. szer. rez.

Szreder

Zdzisław

1952

Marceli

Głogów

1527

Poznań

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1032.

szer. rez.

Szymański

Franciszek

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1033.

szer. rez.

Śnieg
vel Snieg

Włodzimierz

1950

Stanisław

Głogów

1527

Kalisz

5 XI 1982 – 28 I 1983 r.

1034.

st. mar. rez.

Tomaszewski

Krzysztof

1954

Stefan

Głogów

1527

Kalisz

11– 16 XI 1982 r.

1035.

szer. rez.

Tyszka

Maciej

Głogów

1527

5 XI 1982 – 28 I 1983 r.

1036.

kpr. rez.

Waliszewski

Janusz

Głogów

1527

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1037.

st. kpr. rez.

Warwas

Zbigniew

Głogów

1527

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1038.

szer. rez.

Werno

Henryk

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1039.

szer. rez. lub st. szer. rez.

Winkler

Konrad

Głogów

1527

5 XI 1982 – 31 I 1983 r.

1040.

szer. rez.

Włodarczyk

Krzysztof

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1041.

szer. rez.

Wojcieszak

Henryk

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1042.

kpr. rez.

Zatylny

Stanisław

Głogów

1527

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1043.

kpr. rez.

Zawadzki

Zbigniew

Głogów

1527

16 XI 1982 – 16 XI 1982 r.

1044.

st. szer. rez.

Zimny

Marek

Głogów

1527

6 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1045.

szer. rez.

Zimny

Paweł

Głogów

1527

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1046.

st. szer. rez.

Aftarczuk

Tadeusz

1951

Antoni

Gorzów
Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1047.

st. szer. rez.

Antosiewicz

Edward

1950

Piotr

Gorzów
Wielkopolski

1649

Zielona Góra

5 XI 1982 r. –

1048.

st. szer. rez.

Aptczuk

Tadeusz

Gorzów
Wielkopolski

1649

1049.

kpr. rez.

Babiarz

Zenon

1952

Kazimierz

Gorzów
Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

1050.

st. szer. rez.

Bajor

Czesław

1956

Władysław

Gorzów
Wielkopolski

1649

Żagań

5 XI 1982 r. –

1051.

szer. rez.

Baron

Marek

1959

Marian

Gorzów
Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1052.

szer. rez.

Białek

Jerzy

1955

Eugeniusz

Gorzów
Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1053.

st. kpr. rez.

Bielecki

Zygmunt

1948

Marian

Gorzów
Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1054.

kpr. rez.

Biernat

Wiesław

1949

Zenon

Gorzów Wielkopolski

1649

Gliwice

5 XI 1982 r. –

1055.

szer. rez.

Brymer

Andrzej

1956

Edmund

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1056.

szer. rez.

Buczek

Piotr

1952

Alojzy

Gorzów Wielkopolski

1649

Gliwice

5 XI 1982 r. –

1057.

kpr. rez.

Ceglarek

Gerhard

1947

Józef

Gorzów
Wielkopolski

1649

Kędzierzyn-Koźle

5 XI 1982 r. –

1058.

st. szer. rez.

Choiński

Jerzy

1954

Julian

Gorzów Wielkopolski

1649

Zielona Góra

5 XI 1982 r. –

1059.

szer. rez.

Chwedczuk

Ryszard

1947

Władysław

Gorzów
Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1060.

szer. rez.

Cyplik

Marek

1950

Józef

Gorzów
Wielkopolski

1649

Zielona Góra

5 XI 1982 r. –

1061.

st. szer. rez.

Czupta

Stanisław

1955

Władysław

Gorzów
Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1062.

kpr. rez.

Dobrowolski

Jerzy

1955

Kazimierz

Gorzów
Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1063.

szer. rez.

Dudek

Krzysztof

1955

Kazimierz

Gorzów
Wielkopolski

1649

Zielona Góra

5 XI 1982 r. –

1064.

st. szer. rez.

Fułat

Antoni

1949

Bronisław

Gorzów
Wielkopolski

1649

Opole

5 XI 1982 r. –

1065.

szer. rez.

Głowa

Janusz

1953

Józef

Gorzów
Wielkopolski

1649

Żagań

5 XI 1982 r. –

1066.

kpr. rez.

Górski

Zbigniew

1954

Zygmunt

Gorzów
Wielkopolski

1649

Chorzów

5 XI 1982 r. –

1067.

kpr. rez.

Gralewski

Henryk

1951

Ludwik

Gorzów
Wielkopolski

1649

Gliwice

5 XI 1982 r. –

1068.

kpr. rez.

Greb

Waldemar

1950

Czesław

Gorzów Wielkopolski

1649

Opole

5 XI 1982 r. –

1069.

szer. rez.

Grębosz

Stanisław

1959

Marian

Gorzów Wielkopolski

1649

Brzeg

5 XI 1982 r. –

1070.

szer. rez.

Grygierczyk

Henryk

1957

Marian

Gorzów Wielkopolski

1649

Kędzierzyn-Koźle

5 XI 1982 r. –

1071.

kpr. rez.

Hanzel

Edward

1956

Paweł

Gorzów Wielkopolski

1649

Gliwice

5 XI 1982 r. –

1072.

szer. rez.

Hasiak

Marek

1959

Stanisław

Gorzów Wielkopolski

1649

Gorzów
Wielkopolski

5 XI 1982 r. –

1073.

st. szer. rez.

Jamiński

Wiesław

1954

Eugeniusz

Gorzów Wielkopolski

1649

Opole

5 XI 1982 r. –

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

1074.

st. szer. rez.

Janik

Franciszek

1951

Jan

Gorzów Wielkopolski

1649

Kędzierzyn-Koźle

5 XI 1982 r. –

1075.

kpr. rez.

Jarosz

Bogumił

1949

Franciszek

Gorzów Wielkopolski

1649

Zielona Góra

5 XI 1982 r. –

1076.

szer. rez.

Jasiński

Roman

1956

Wacław

Gorzów Wielkopolski

1649

Warszawa-Śródmieście

5 XI 1982 r. –

1077.

szer. rez.

Jaworski

Ryszard

1949

Antoni

Gorzów Wielkopolski

1649

Zielona Góra

5 XI 1982 r. –

1078.

szer. rez.

Jurdziński

Czesław

1949

Stanisław

Gorzów Wielkopolski

1649

Zielona Góra

5 XI 1982 r. –

1079.

kpr. rez.

Karasiński

Eugeniusz

1953

Eugeniusz

Gorzów Wielkopolski

1649

Katowice

5 XI 1982 r. –

1080.

szer. rez.

Kaszuba

Wiesław

1957

Adolf

Gorzów Wielkopolski

1649

Żagań

5 XI 1982 r. –

1081.

szer. rez.

Knefel

Jerzy

1951

Stanisław

Gorzów Wielkopolski

1649

Zielona Góra

5 XI 1982 r. –

1082.

szer. rez.

Kołodziejczyk

Andrzej

1949

Franciszek

Gorzów Wielkopolski

1649

Katowice

5 XI 1982 r. –

1083.

szer. rez.

Kowalski

Wiesław

1951

Czesław

Gorzów Wielkopolski

1649

Żagań

5 XI 1982 r. –

1084.

kpr. rez.

Kozak

Roman

1944

Karol

Gorzów Wielkopolski

1649

Rybnik

5 XI 1982 r. –

1085.

szer. rez.

Kozakiewicz

Roman

1952

Zygmunt

Gorzów Wielkopolski

1649

Zielona Góra

5 XI 1982 r. –

1086.

szer. rez.

Kozikowski

Marek

1957

Kazimierz

Gorzów Wielkopolski

1649

Gliwice

5 XI 1982 r. –

1087.

szer. rez.

Kozłowski

Grzegorz

1950

Michał

Gorzów Wielkopolski

1649

Zielona Góra

5 XI 1982 r. –

1088.

kpr. rez.

Krain

Marian

1952

Rudolf

Gorzów
Wielkopolski

1649

Chorzów

5 XI 1982 r. –

1089.

szer. rez.

Król

Ryszard

1951

Stanisław

Gorzów Wielkopolski

1649

Gliwice

5 XI 1982 r. –

1090.

st. szer. rez.

Kwaśnicki

Zbigniew

1950

Lesław

Gorzów Wielkopolski

1649

Kędzierzyn-Koźle

5 XI 1982 r. –

1091.

kpr. rez.

Lach

Ryszard

1948

Szczepan

Gorzów Wielkopolski

1649

Katowice

5 XI 1982 r. –

1092.

szer. rez.

Lewandowski

Andrzej

1949

Kazimierz

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1093.

kpr. rez.

Litwiński

Janusz

1954

Zdzisław

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1094.

szer. rez.

Lućka

Henryk

1958

Józef

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1095.

st. szer. rez.

Łacny

Mirosław

1956

Piotr

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1096.

kpr. rez.

Maligłówka

Jordan

1955

Wacław

Gorzów Wielkopolski

1649

Opole

5 XI 1982 r. –

1097.

st. szer. rez.

Modzelewski

Wiesław

1952

Ryszard

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

1098.

szer. rez.

Muras

Jan

1949

Karol

Gorzów Wielkopolski

1649

Chorzów

5 XI 1982 r. –

1099.

szer. rez.

Muszyński

Edward

1953

Ryszard

Gorzów Wielkopolski

1649

Kędzierzyn-Koźle

5 XI 1982 r. –

1100.

szer. rez.

Nowosielski

Jerzy

1953

Tadeusz

Gorzów Wielkopolski

1649

Rybnik

5 XI 1982 r. –

1101.

st. szer. rez.

Oświęcimski

Wacław

1950

Kazimierz

Gorzów Wielkopolski

1649

Gorzów Wielkopolski

5 XI 1982 r. –

1102.

st. szer. rez.

Panecki

Jerzy

1955

Ludwik

Gorzów Wielkopolski

1649

Katowice

5 XI 1982 r. –

1103.

kpr. rez.

Perliński

Andrzej

1958

Edward

Gorzów Wielkopolski

1649

Częstochowa

5 XI 1982 r. –

1104.

st. szer. rez.

Pietruńka

Jan

1948

Mikołaj

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1105.

szer.rez.

Podralski

Daniel

1948

Józef

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1106.

szer. rez.

Porzucki vel Porzucek

Stanisław

1952

Tadeusz

Gorzów Wielkopolski

1649

Wrocław

5 XI 1982 r. –

1107.

st. szer. rez.

Rachwał

Wiesław

1956

Stefan

Gorzów Wielkopolski

1649

Wrocław

5 XI 1982 r. –

1108.

kpr.rez.

Rozdolski

Wiktor

1955

Stefan

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1109.

st. szer. rez.

Sierpowski

Zenon

1955

Czesław

Gorzów Wielkopolski

1649

Wrocław

5 XI 1982 r. –

1110.

szer. rez.

Sobociński

Zdzisław

1949

Władysław

Gorzów Wielkopolski

1649

Zielona Góra

5 XI 1982 r. –

1111.

kpr. rez.

Stachyra

Sylwester

1958

Stanisław

Gorzów Wielkopolski

1649

Kłodzko

5 XI 1982 r. –

1112.

szer. rez.

Stankiewicz

Ryszard

1951

Bolesław

Gorzów Wielkopolski

1649

Zielona Góra

5 XI 1982 r. –

1113.

plut. rez.

Szałocha

Zdzisław

1949

Czesław

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1114.

szer. rez.

Szczepański

Marek

1948

Józef

Gorzów Wielkopolski

1649

Sosnowiec lub Katowice

5 XI 1982 r. –

1115.

st. szer. rez.

Sztynyk

Franciszek

1951

Paweł

Gorzów Wielkopolski

1649

Zielona Góra

5 XI 1982 r. –

1116.

szer. rez.

Szymaszek

Ryszard

1954

Tadeusz

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1117.

kpr. rez.

Tarsa

Józef

1952

Jan

Gorzów Wielkopolski

1649

Kędzierzyn-Koźle

5 XI 1982 r. –

1118.

kpr. rez.

Trziszka

Tadeusz

1949

Stanisław

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1119.

st. kpr. rez.

Urban

Jan

1947

Adam

Gorzów Wielkopolski

1649

Żagań

5 XI 1982 r. –

1120.

szer. rez.

Wacław

Marian

1956

Antoni

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1121.

st. szer. rez.

Walczak

Stanisław

1952

Mieczysław

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

1122.

st. szer. rez.

Watras

Henryk

1955

Jan

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1123.

st. szer. rez.

Wawrzycki

Jerzy

1949

Leon

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1124.

szer. rez.

Wereszczak

Jan

1948

Andrzej

Gorzów Wielkopolski

1649

Wrocław

5 XI 1982 r. –

1125.

st. szer. rez.

Wilczyński

Marian

1955

Bolesław

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1126.

kpr. rez.

Wilk

Zbigniew

1949

Jan

Gorzów Wielkopolski

1649

Będzin

5 XI 1982 r. –

1127.

st. kpr. rez.

Wojciechowski

Kazimierz

1949

Marian

Gorzów Wielkopolski

1649

5 XI 1982 r. –

1128.

st. szer. rez.

Zemka

Leonard

1953

Antoni

Gorzów Wielkopolski

1649

Żagań

5 XI 1982 r. –

1129.

st. szer. rez.

Zieja

Tomasz

1956

Tadeusz

Gorzów Wielkopolski

1649

Kielce

5 XI 1982 r. –

1130.

szer. rez.

Andryszak

Marian

1949

Marian

Rawicz

1431

Poznań 2

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1131.

szer. rez.

Andrzejewski

Janusz

1956

Stefan

Rawicz

1431

Rybnik

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1132.

szer. rez.

Badura

Janusz

1952

Lesław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 12 I 1983 r.

1133.

szer. rez.

Bartoszewicz

Stanisław

1954

Józef

Rawicz

1431

Katowice

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1134.

szer. rez.

Bauer

Stanisław

1952

Henryk

Rawicz

1431

Żagań

– w KE w miejscu
rozkazu i daty skreslenia
z ewidencji widnieje
zapis: „nie zgłosił się”

1135.

szer. rez.

Biel

Wojciech

1949

Jan

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI – 17 XII 1982 r.

1136.

szer. rez.

Bieszczad

Grzegorz

1954

Stanisław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1137.

szer. rez.

Bojko

Stefan

1950

Paweł

Rawicz

1431

Wrocław 1

8–25 XI 1982 r.

1138.

szer. rez.

Boratyński

Stanisław

1954

Henryk

Rawicz

1431

Kalisz

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1139.

szer. rez.

Brzeziński

Mirosław

1953

Mirosław

Rawicz

1431

Opole

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1140.

szer. rez.

Budas

Kazimierz

1953

Władysław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1141.

szer. rez.

Budziński

Roman

1955

Władysław

Rawicz

1431

Poznań 1

8 XI 1982 – 10 II 1983 r.

1142.

szer. rez.

Bywalec

Mieczysław

1953

Jerzy

Rawicz

1431

Tychy

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1143.

szer. rez.

Chilczuk

Ryszard

1952

Władysław

Rawicz

1431

Opole

– w KE w miejscu rozkazu i daty skreślenia
z ewidencji widnieje
zapis: „nie zgłosił się”

1144.

szer. rez.

Chojnacki

Roman

1954

Władysław

Rawicz

1431

Poznań 1

19 XI – 23 XII 1982 r.

1145.

szer. rez.

Cholewiński

Antoni

1948

Antoni

Rawicz

1431

Wrocław 1

8–25 XI 1982 r.

1146.

szer. rez.

Cyrzan

Zbigniew

1955

Henryk

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1147.

szer. rez.

Czarowicz

Bogusław

1951

Marcin

Rawicz

1431

Wrocław 1

w KE widnieje data wcielenia 5 XI 1982 r.; rozkaz i data przydzielenia do pododdziału
8 XI 1982 r. oraz zapis:
„zwolniony zgodnie
z decyzją SOW w dniu
6 XI 1982 [r.]”

1148.

szer. rez.

Domagała

Włodzimierz

1954

Wacław

Rawicz

1431

Sosnowiec

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

1149.

szer. rez.

Dragan

Zbigniew

1949

Stanisław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1150.

szer. rez.

Dreko

Wiesław

1953

Bazyli

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1151.

szer. rez.

Drytkiewicz

Tadeusz

1950

Władysław

Rawicz

1431

Kalisz

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1152.

szer. rez.

Duda

Zdzisław

1948

Zdzisław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1153.

szer. rez.

Dynak

Andrzej

1956

Jan

Rawicz

1431

Legnica

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1154.

szer. rez.

Dziurla

Michał

1953

Władysław

Rawicz

1431

Poznań 1

w KE widnieje data wcielenia 5 XI 1982 r.; rozkaz i data przydzielenia do pododdziału 8 XI 1982 oraz zapis: „zwolniony dnia 5 XI na podst[awie] wniosku lekarsk[iego]”

1155.

szer. rez.

Fabianowski

Arkadiusz

1947

Ludwik

Rawicz

1431

Kalisz

w KE w miejscu
rozkazu i daty skreślenia
z ewidencji widnieje
zapis: „nie zgłosił się”

1156.

szer. rez.

Filipiak

Joachim

1956

Czesław

Rawicz

1431

Poznań 1

8 XI – 31 XII 1982 r.

1157.

szer. rez.

Flonc

Andrzej

1956

Jan

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1158.

szer. rez.

Frydrych

Jerzy

1952

Władysław

Rawicz

1431

Nysa

29 XI – 6 XII 1982 r.

1159.

szer. rez.

Gajdecki

Marian

1954

Teodor

Rawicz

1431

Zielona Góra

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1160.

szer. rez.

Gajos

Piotr

1955

Franciszek

Rawicz

1431

Będzin

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1161.

szer. rez.

Gorzkowski

Roman

1954

Józef

Rawicz

1431

Legnica

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1162.

szer. rez.

Górski

Lech
Stanisław

1955

Jan

Rawicz

1431

Ostrów
Wielkopolski

– w KE widnieje data wcielenia 5 XI 1982 r.; rozkaz i data wcielenia
do pododdziału 8 XI 1982 oraz zapis:
„zwolniony 5 XI 1982 r. na podstawie wniosku lekarza”

1163.

szer. rez.

Gregorasz

Tadeusz

1953

Jan

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1164.

szer. rez.

Gruchała

Janusz

1949

Bolesław

Rawicz

1431

Katowice

8 XI 1982 – 19 XI 1982 r.

1165.

szer. rez.

Gubernat

Tadeusz

1954

Tadeusz

Rawicz

1431

Tychy

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1166.

szer. rez.

Heller

Janusz

1954

Włodzimierz

Rawicz

1431

Poznań 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1167.

szer. rez.

Hermaszuk

Ireneusz

1956

Mikołaj

Rawicz

1431

Legnica

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1168.

szer. rez.

Hrycewicz

Piotr

1948

Paweł

Rawicz

1431

Oleśnica

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1169.

szer. rez.

Humerczyk

Eugeniusz

1957

Bronisław

Rawicz

1431

Poznań 1

8 XI 1982 –2 II 1983 

1170.

szer. rez.

Jagiełło

Jerzy

1952

Jan

Rawicz

1431

Zielona Góra

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1171.

szer. rez.

Jankowiak

Krzysztof

1956

Antoni

Rawicz

1431

Opole

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1172.

szer. rez.

Janusiewicz

Roman

1953

Marian

Rawicz

1431

Wrocław 1

12 XI – 23 XII 1982 r.

1173.

szer. rez.

Jarocki

Ryszard

1958

Tadeusz

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1174.

szer. rez.

Jeleń

Jan

1954

Jerzy

Rawicz

1431

Chorzów

8 XI 1982 – 10 II 1983 r.

1175.

szer. rez.

Kaspryszyn

Piotr

1949

Jan

Rawicz

1431

Gorzów
Wielkopolski

8–25 XI 1982 r.

1176.

szer. rez.

Kącki

Ryszard

1950

Wacław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1177.

szer. rez.

Kęszycki

Marcin

1953

Wojciech

Rawicz

1431

Poznań 1

11 XI – 3 XII 1982 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

1178.

szer. rez.

Kieroński

Zbigniew

1954

Zygmunt

Rawicz

1431

Kędzierzyn-Koźle

8 XI – 9 XII 1982 r.

1179.

szer. rez.

Klepas

Bogdan

1951

Szymon

Rawicz

1431

Poznań 2

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1180.

szer. rez.

Klima

Stefan

1957

Franciszek

Rawicz

1431

Katowice

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1181.

szer. rez.

Kluczyński

Edward

1947

Marian

Rawicz

1431

Poznań 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1182.

szer. rez.

Kłosowski

Robert

1957

Stanisław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8–25 XI 1982 r.

1183.

szer. rez.

Knap

Paweł

1955

Piotr

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1184.

szer. rez.

Kokot

Bogdan

1948

Jan

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1185.

szer. rez.

Kolanek

Henryk

1951

Kazimierz

Rawicz

1431

Poznań 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1186.

szer. rez.

Konieczko

Janusz

1948

Jan

Rawicz

1431

Częstochowa

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1187.

szer. rez.

Konopka

Bogdan

1953

Stanisław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1188.

szer. rez.

Korkoszyński

Wiesław

1954

Władysław

Rawicz

1431

Kłodzko

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1189.

szer. rez.

Korzec

Andrzej

1953

Józef

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1190.

szer. rez.

Koś

Wiesław

1949

Franciszek

Rawicz

1431

Poznań 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1191.

szer. rez.

Kościelniak

Wojciech

1953

Tadeusz

Rawicz

1431

Kalisz

– w KE w miejscu rozkazu i daty skreślenia
z ewidencji widnieje
zapis: „nie zgłosił się”

1192.

szer. rez.

Kotkowiak

Cezary

1952

Franciszek

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1193.

szer. rez.

Kowalik

Zbigniew

1954

Piotr

Rawicz

1431

Wrocław 1

8–25 XI 1982 r.

1194.

szer. rez.

Kowalski

Jerzy

1955

Bronisław

Rawicz

1431

Oleśnica

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1195.

szer. rez.

Kowarski

Henryk

1949

Marian

Rawicz

1431

Katowice

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1196.

szer. rez.

Kowolik

Zygfryd

1956

Alfred

Rawicz

1431

Tarnowskie Góry

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1197.

szer. rez.

Krakowczyk

Łucjan

1948

Konstanty

Rawicz

1431

Kędzierzyn-Koźle

9 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1198.

szer. rez.

Krukowski

Edward

1950

Józef

Rawicz

1431

Wrocław 1

– w KE w miejscu rozkazu i daty skreślenia z ewidencji widnieje
zapis: „nie zgłosił się”

1199.

szer. rez.

Krusiński

Jan

1953

Józef

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 10 II 1983 r.

1200.

szer. rez.

Krzywda

Włodzimierz

1953

Leon

Rawicz

1431

Kalisz

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1201.

szer. rez.

Kubara

Marek

1952

Czesław

Rawicz

1431

Częstochowa

8 XI 1982 – 3 I 1983 r.

1202.

szer. rez.

Kudryk

Dariusz

1955

Kazimierz

Rawicz

1431

Gorzów Wielkopolski

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1203.

szer. rez.

Kukuczka

Jan

1957

Franciszek

Rawicz

1431

Katowice

3 XII 1982 – 10 II 1983 r.

1204.

szer. rez.

Kuliś

Grzegorz

1956

Zdzisław

Rawicz

1431

Katowice

8 XI – 23 XII 1982 r.

1205.

szer. rez.

Kułacz

Józef
Antoni

1952

Antoni

Rawicz

1431

Opole

– w KE w miejscu
rozkazu i daty skreślenia
z ewidencji widnieje
zapis: „nie zgłosił się”

1206.

szer. rez.

Kurpik

Roman

1955

Franciszek

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1207.

szer. rez.

Kutyła

Ryszard

1956

Antoni

Rawicz

1431

Wałbrzych

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1208.

szer. rez.

Kuzynków

Andrzej

1950

Bazyli

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1209.

szer. rez.

Kwieciński

Krzysztof

1954

Bronisław

Rawicz

1431

Kalisz

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1210.

szer. rez.

Legowicz

Czesław

1951

Józef

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1211.

szer. rez.

Lewandowski

Janusz

1947

Jan

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

1212.

szer. rez.

Lipiński

Tadeusz

1957

Tadeusz

Rawicz

1431

Oleśnica

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1213.

szer. rez.

Lubkiewicz

Jan

1950

Władysław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1214.

szer. rez.

Łaś

Jerzy

1955

Antoni

Rawicz

1431

Wrocław 1

8–19 XI 1982 r.

1215.

szer. rez.

Łata

Maciej

1952

Wacław

Rawicz

1431

Bytom

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1216.

szer. rez.

Łopata

Józef

1954

Feliks

Rawicz

1431

Świdnica

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1217.

szer. rez.

Mackiewicz

Mieczysław

1951

Mieczysław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1218.

szer. rez.

Maćkowiak

Andrzej

1957

Stanisław

Rawicz

1431

Oleśnica

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1219.

szer. rez.

Majerowicz

Marek

1954

Władysław

Rawicz

1431

Kalisz

8 XI – 3 XII 1982

1220.

szer. rez.

Malinowski

Tadeusz

1956

Józef

Rawicz

1431

Wrocław 1

– w KE w miejscu
rozkazu i daty skreślenia z ewidencji widnieje
zapis: „nie zgłosił się”

1221.

szer. rez.

Masztalerz

Wiesław

1952

Piotr

Rawicz

1431

Kędzierzyn-Koźle

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1222.

szer. rez.

Matuła

Stefan

1953

Jan

Rawicz

1431

Chorzów

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1223.

szer. rez.

Mencel

Wojciech

1953

Stanisław

Rawicz

1431

Kalisz

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1224.

szer. rez.

Michaliszyn

Jan

1952

Jan

Rawicz

1431

Głogów

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1225.

szer. rez.

Mielczarek

Henryk

1956

Stanisław

Rawicz

1431

Wrocław 1

w KE widnieje data wcielenia 5 XI 1982 r.; rozkaz
i data przydzielenia do pododdziału 8 XI 1982 r. oraz zapis: „zwolniony zgodnie z decyzją SOW dnia 6 XI 1982 [r.]”

1226.

szer. rez.

Mikołajec

Michał

1956

Teodor

Rawicz

1431

Tychy

8 XI 1982 – 10 II 1983 r.

1227.

szer. rez.

Mikołajewski

Grzegorz

1953

Józef

Rawicz

1431

Świdnica

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1228.

szer. rez.

Mikulski

Wiesław Jan

1954

Eugeniusz

Rawicz

1431

Ostrów
Wielkopolski

8 XI 1982 – 21 XII 1982 r.

1229.

szer. rez.

Mikus

Lech

1952

Bolesław

Rawicz

1431

Świdnica

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1230.

szer. rez.

Naumowicz

Zbigniew

1953

Leonard

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI – 25 XI 1982 r.

1231.

szer. rez.

Nowak

Leszek

1954

Stanisław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI – 30 XII 1982 r.

1232.

szer. rez.

Nowakowski

Bogumił

1950

Jan

Rawicz

1431

Wrocław 1

8–24 XI 1982 r.

1233.

szer. rez.

Nowotny

Zenon

1958

Wiktor

Rawicz

1431

Świdnica

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1234.

szer. rez.

Ogonek

Aleksander

1957

Henryk

Rawicz

1431

Będzin

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1235.

szer. rez.

Ogrodnik

Zbigniew

1947

Michał

Rawicz

1431

Opole

– w KE w miejscu
rozkazu i daty skreślenia z ewidencji widnieje
zapis: „nie zgłosił się”

1236.

szer. rez.

Olejnik

Stanisław

1954

Piotr

Rawicz

1431

Katowice

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

szer. rez.

Olszewski

Andrzej

1950

Kazimierz

Rawicz

1431

Wrocław 1

w KE widnieje data wcielenia 6 XI 1982 r.; rozkaz i data przydzielenia do pododdziału 8 XI 1982 r. oraz zapis: „zwolniony dnia 6 XI 1982 [r.] na wniosek
lekarza”

1237.

szer. rez.

Orzechowski

Mieczysław

1957

Adam

Rawicz

1431

Katowice

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1238.

szer. rez.

Ostrowski

Bogusław

1949

Ignacy

Rawicz

1431

Zielona Góra

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1239.

szer. rez.

Pająkowski

Kazimierz

1951

Ludwik

Rawicz

1431

Świdnica

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

1240.

szer. rez.

Paszkowski

Zbigniew

1952

Franciszek

Rawicz

1431

Wrocław 1

– w KE w miejscu
rozkazu i daty skreślenia z ewidencji widnieje
zapis: „nie zgłosił się”

1241.

szer. rez.

Pawlik

Piotr

1952

Jan

Rawicz

1431

Wrocław 2

8 XI – 2 XII 1982 r.

1242.

szer. rez.

Pazurkiewicz

Jan

1956

Jan

Rawicz

1431

Sosnowiec

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1243.

szer. rez.

Piasecki

Henryk

1951

Stanisław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1244.

szer. rez.

Pieciul

Mirosław

1953

Witold

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1245.

szer. rez.

Piekarski

Zbigniew

1950

Szczepan

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1246.

szer. rez.

Pietrzyk

Alojzy

1951

Maria

Rawicz

1431

Rybnik

w KE brak daty wcielenia, rozkazu i daty przydzielenia do pododdziału oraz zapisu o skreśleniu
z ewidencji

1247.

szer. rez.

Piszczałka

Marek

1957

Stanisław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1248.

szer. rez.

Piwowarczyk

Janusz

1956

Marian

Rawicz

1431

Wrocław 1

8–19 XI 1982 r.

1249.

szer. rez.

Pociask

Władysław

1956

Marian

Rawicz

1431

Gliwice

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1250.

szer. rez.

Prelewicz

Mieczysław

1948

Kazimierz

Rawicz

1431

Legnica

8 XI – 30 XII 1982 r.

1251.

szer. rez.

Pryczek

Andrzej

1953

Eugeniusz

Rawicz

1431

Kalisz

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1252.

szer. rez.

Przybyłowicz

Andrzej

1949

Leon

Rawicz

1431

Zielona Góra

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1253.

szer. rez.

Pucek

Jerzy

1954

Teodor

Rawicz

1431

Poznań 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1254.

szer. rez.

Pukajło

Kazimierz

1956

Jan

Rawicz

1431

Świdnica

8 XI – 23 XII 1982 r.

1255.

szer. rez.

Romanowski

Roman

1948

Tadeusz

Rawicz

1431

Poznań 1

– w KE w miejscu
rozkazu i daty skreślenia z ewidencji widnieje
zapis: „nie zgłosił się”

1256.

szer. rez.

Rozpędowski

Radosław

1953

Jerzy

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1257.

szer. rez.

Sadecki

Zbigniew

1954

Franciszek

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1258.

szer. rez.

Samulski

Jerzy

1950

Józef

Rawicz

1431

Poznań 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1259.

szer. rez.

Samulski

Stanisław

1957

Andrzej

Rawicz

1431

Bytom

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1260.

szer. rez.

Schroeder

Lech

1950

Henryk

Rawicz

1431

Kalisz

w KE widnieje data
wcielenia 5 XI 1982 r. oraz zapis o skresleniu z ewidencji: „zwolniony dnia 5 XI 1982 [r.]
na podstawie wniosku
lekarza”; brak rozkazu
i daty przydzielenia
do pododdziału

1261.

szer. rez.

Skibiński

Janusz

1950

Jan

Rawicz

1431

Poznań 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1262.

szer. rez.

Słowik

Mirosław

1951

Władysław

Rawicz

1431

Częstochowa

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1263.

szer. rez.

Sobkowiak

Paweł

1953

Franciszek

Rawicz

1431

Poznań 1

8 XI – 23 XII 1982 r.

1264.

szer. rez.

Sorgenlos

Dariusz

1955

Tadeusz

Rawicz

1431

Częstochowa

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1265.

szer. rez.

Sosnowski

Waldemar

1954

Jan

Rawicz

1431

Zabrze

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1266.

szer. rez.

Sowiński

Andrzej

1951

Józef

Rawicz

1431

Kalisz

8 XI – 17 XII 1982 r.

1267.

szer. rez.

Spalony

Krzysztof

1954

Stanisław

Rawicz

1431

Kalisz

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1268.

szer. rez.

Stachowski

Wiesław

1956

Władysław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI – 17 XII 1982 r.

1269.

szer. rez.

Stafa

Kazimierz

1952

Tadeusz

Rawicz

1431

Kędzierzyn-Koźle

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

1270.

szer. rez.

Staroń

Zbigniew

1952

Dezyderiusz

Rawicz

1431

Będzin

w KE widnieje data wcielenia 5 XI 1982 r.; rozkaz i data przydzielenia do pododdziału 8 XI 1982 r. oraz zapis: „zwolniono dnia 5 XI 1982 [r.] na podstawie wniosku lekarza”

1271.

szer. rez.

Stawiarski

Jan

1957

Stanisław

Rawicz

1431

Bytom

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1272.

szer. rez.

Stegient

Józef

1948

Konstanty

Rawicz

1431

Poznań 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1273.

szer. rez.

Stelmach

Jan

1948

Henryk

Rawicz

1431

Częstochowa

8 XI 1982 – 24 I 1983 r.

1274.

szer. rez.

Stępień

Marek

1953

Kazimierz

Rawicz

1431

Częstochowa

8 XI – 17 XII 1982 r.

1275.

szer. rez.

Strzelecki

Stanisław

1955

Stanisław

Rawicz

1431

Kalisz

8 XI 1982 – 17 II 1983 r.

1276.

szer. rez.

Sukiennik

Marian

1953

Wiesław

Rawicz

1431

Będzin

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1277.

szer. rez.

Surniak

Marian

1947

Władysław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1278.

szer. rez.

Szczeblewski

Witold

1950

Henryk

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1279.

szer. rez.

Szczerba

Maciej

1953

Kazimierz

Rawicz

1431

Kędzierzyn-Koźle

– w KE w miejscu
rozkazu i daty skreślenia
z ewidencji widnieje
zapis: „nie zgłosił się”

1280.

szer. rez.

Szulc

Edmund

1949

Henryk

Rawicz

1431

Sulechów

12 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1281.

szer. rez.

Ścibielski

Marek

1953

Henryk

Rawicz

1431

Częstochowa

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1282.

szer. rez.

Ślęzak

Tadeusz

1950

Alfons

Rawicz

1431

Poznań 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1283.

szer. rez.

Śliwa
vel Sliwa

Jan

1952

Bolesław

Rawicz

1431

Kalisz

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1284.

szer. rez.

Światły

Andrzej

1953

Stefan

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1285.

szer. rez.

Świątek

Jerzy

1948

Tadeusz

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1286.

szer. rez.

Świtalski

Franciszek

1955

Jan

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI – 3 XII 1982 r.

1287.

szer. rez.

Tomaszewski

Roman

1950

Bolesław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1288.

szer. rez.

Tomczyk

Jacek

1951

Antoni

Rawicz

1431

Częstochowa

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1289.

szer. rez.

Trawiński

Mieczysław

1953

Franciszek

Rawicz

1431

Kalisz

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1290.

szer. rez.

Trzaska

Remigiusz

1953

Antoni

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1291.

szer. rez.

Tyc

Zdzisław

1951

Henryk

Rawicz

1431

Kalisz

w KE w miejscu rozkazu i daty skreślenia z ewidencji widnieje zapis: „nie zgłosił się”

1292.

szer. rez.

Warchał

Marian

1952

Bolesław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1293.

szer. rez.

Wardaszka

Antoni

1953

Jan

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1294.

szer. rez.

Wasecki

Grzegorz

1950

Franciszek

Rawicz

1431

Poznań 2

8 XI – 2 XII 1982 r.

1295.

szer. rez.

Wawro

Henryk

1953

Jan

Rawicz

1431

Kędzierzyn-Koźle

8 XI 1982 – 30 II 1983 r.

1296.

szer. rez.

Weber-
Weller

Jakub

1950

Tadeusz

Rawicz

1431

Wrocław 2

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1297.

szer. rez.

Werner

Andrzej

1954

Franciszek

Rawicz

1431

Sosnowiec

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1298.

szer. rez.

Witczak

Krzysztof

1949

Jan

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1299.

szer. rez.

Wolski

Zygmunt

1951

Stanisław

Rawicz

1431

Głogów

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1300.

szer. rez.

Wójcik

Janusz
Jerzy

1952

Tadeusz

Rawicz

1431

Opole

22 XI – 3 XII 1982 r.

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

1301.

szer. rez.

Wójcik

Zygmunt

1957

Alojzy

Rawicz

1431

Bytom

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1302.

szer. rez.

Wrona

Tadeusz

1951

Kazimierz

Rawicz

1431

Częstochowa

5 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1303.

szer. rez.

Wylęgły

Stanisław

1951

Stanisław

Rawicz

1431

Katowice

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1304.

szer. rez.

Zajączkowski

Zbigniew

1951

Tadeusz

Rawicz

1431

Gliwice

8–19 XI 1982 r.

1305.

szer. rez.

Zieliński

Jacek

1949

Alfons

Rawicz

1431

Ostrów Wielkopolski

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1306.

szer. rez.

Zimoch

Sławomir

1954

Czesław

Rawicz

1431

Wrocław 1

8 XI – 2 XII 1982 r.

1307.

szer. rez.

Ziobrowski

Adam

1947

Bronisław

Rawicz

1431

Kędzierzyn-Koźle

8 XI 1982 – 2 II 1983 r.

1308.

szer. rez.

Żołędziewski

Stanisław

1950

Bolesław

Rawicz

1431

Będzin/Dąbrowa Górnicza

8 XI – 23 XII 1982 r.

1309.

szer. rez.

Żołnierz

Leszek

1955

Michał

Rawicz

1431

Wrocław 1

– w KE w miejscu
rozkazu i daty skreślenia z ewidencji widnieje
zapis: „nie zgłosił się”

1310.

kpr. rez.

Adriańczyk

Wiesław
Jakub

1947

Zygmunt

Trzebiatów

3126

Włocławek

5 XI 1982 r. –

1311.

st. szer. rez.

Bafia

Leszek Henryk

1956

Karol

Trzebiatów

3126

Toruń

5 XI 1982 r. –

1312.

kpr. rez.

Betliński

Eugeniusz

1948

Jan

Trzebiatów

3126

Włocławek

5 XI 1982 r. –

1313.

st. szer. rez.

Bielecki

Jerzy

1954

Henryk

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1314.

st. szer. rez.

Chojnacki

Stefan

1949

Stefan

Trzebiatów

3126

Włocławek

5 XI 1982 r. –

1315.

szer. rez.

Ciombór

Janusz

1942

Tadeusz

Trzebiatów

3126

5 XI 1982 r. –

1316.

kpr. rez.

Czech

Jerzy

1948

Adam

Trzebiatów

3126

Grudziądz

5 XI 1982 r. –

1317.

st. szer. rez.

Czynszak

Piotr Paweł

1957

Roman

Trzebiatów

3126

Włocławek

5 XI 1982 r. –

1318.

st. szer. rez.

Daniel

Grzegorz

1953

Henryk

Trzebiatów

3126

Włocławek

5 XI 1982 r. –

1319.

st. szer. rez.

Dąbrowski

Wiesław

1952

Zygfryd

Trzebiatów

3126

Grudziądz

5 XI 1982 r. –

1320.

kpr. rez.

Dereszewski

Stanisław Szczepan

1950

Jan

Trzebiatów

3126

Włocławek

5 XI 1982 r. –

1321.

st. szer. rez.

Domagała

Kazimierz

1951

Kazimierz

Trzebiatów

3126

5 XI 1982 r. –

1322.

szer. rez.

Drogoń

Józef

1958

Tadeusz

Trzebiatów

3126

5 XI 1982 r. –

1323.

szer. rez.

Dziarkowski

Lech

1949

Józef

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1324.

st. szer. rez.

Fijołek

Stanisław

1949

Czesław

Trzebiatów

3126

Włocławek

5 XI 1982 r. –

1325.

st. szer. rez.

Filiński

Józef

1951

Józef

Trzebiatów

3126

Włocławek

5 XI 1982 r. –

1326.

kpr. rez.

Gabryszak

Marek
Bogumił

1957

Bogumił

Trzebiatów

3126

Toruń

5 XI 1982 r. –

1327.

st. szer. rez.

Gordon

Zbigniew

1958

Marian

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1328.

mat rez.

Grubba

Piotr

1948

Alojzy

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1329.

szer. rez.

Grupa

Krzysztof

1954

Bolesław

Trzebiatów

3126

Toruń

5 XI 1982 r. –

1330.

szer.rez.

Gruszka

Tadeusz

1946

Ludwik

Trzebiatów

3126

Grudziądz

5 XI 1982 r. –

1331.

szer. rez.

Haniak

Roman

1947

Władysław

Trzebiatów

3126

Gdynia

5 XI 1982 r. –

1332.

st. szer. rez.

Hersztek

Stanisław

1944

Jan

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1333.

st. szer. rez.

Janikowski

Wacław

1948

Jan

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1334.

szer. rez.

Janiszewski

Jan

1945

Stanisław

Trzebiatów

3126

Gorzów
Wielkopolski

1335.

szer. rez.

Janiszewski

Jerzy

1945

Piotr

Trzebiatów

3126

Grudziądz

5 XI 1982 r. –

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

1336.

mar. rez.

Jankiewicz

Feliks

1947

Franciszek

Trzebiatów

3126

Grudziądz

5 XI 1982 r. –

1337.

szer. rez.

Jankowiak

Jan

1953

Jan

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1338.

szer. rez.

Kalkowski

Eugeniusz

1948

Tadeusz

Trzebiatów

3126

Grudziądz

5 XI 1982 r. –

1339.

szer. rez.

Kalwasiński

Mirosław

1951

Józef

Trzebiatów

3126

Włocławek

5 XI 1982 r. –

1340.

kpr. rez.

Kazański

Jerzy

1946

Edward

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1341.

szer. rez.

Kijewski

Benedykt Eugeniusz

1950

Alfons

Trzebiatów

3126

Toruń

5 XI 1982 r. –

1342.

st. szer. rez.

Klugiewicz

Ryszard

1942

Józef

Trzebiatów

3126

Grudziądz

5 XI 1982 r. –

1343.

szer. rez.

Kociurba

Jerzy
Michał

1953

Tadeusz

Trzebiatów

3126

Włocławek

5 XI 1982 r. –

1344.

st. szer. rez.

Kortas

Mariusz

1953

Zygmunt

Trzebiatów

3126

Grudziądz

5 XI 1982 r. –

1345.

szer.rez.

Kozicki

Jerzy

1948

Bernard

Trzebiatów

3126

Grudziądz

5 XI 1982 r. –

1346.

st. mar. rez.

Krawczyk

Tadeusz

1957

Bernard

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1347.

szer. rez.

Kukla

Antoni

1946

Mirosław

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1348.

kpr. rez.

Lękiert

Marek

1955

Franciszek

Trzebiatów

3126

Grudziądz

5 XI 1982 r. –

1349.

szer. rez.

Luterek

Marek

1952

Zygmunt

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1350.

st.szer.rez.

Maćkowski

Kazimierz

1948

Edmund

Trzebiatów

3126

Toruń

5 XI 1982 r. –

1351.

st. szer. rez.

Miąskowski

Marian

1954

Czesław

Trzebiatów

3126

Gdynia

5 XI 1982 r. –

1352.

szer. rez.

Mierniczek

Waldemar

1956

Zygmunt

Trzebiatów

3126

Gdynia

5 XI 1982 r. –

1353.

szer. rez.

Neumann

Bogdan

1949

Leonard

Trzebiatów

3126

Grudziądz

5 XI 1982 r. –

1354.

mar. rez.

Niewiadomski

Zdzisław

1957

Wiktor

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1355.

st. szer. rez.

Nowosielski

Tadeusz

1945

Jan

Trzebiatów

3126

5 XI 1982 r. –

1356.

st. kpr. rez.

Oblas

Stefan

1951

Józef

Trzebiatów

3126

Włocławek

5 XI 1982 r. –

1357.

kpr. rez. lub st. kpr. rez.

Olszewski

Jan

1950

Władysław

Trzebiatów

3126

Toruń

5 XI 1982 r. –

1358.

st. kpr. rez.

Ossowski

Józef

1958

Bogusław

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1359.

st. szer. rez.

Patyk

Zbigniew Kazimierz

1958

Marian

Trzebiatów

3126

Toruń

5 XI 1982 r. –

1360.

kpr.rez.

Piątkowski

Jerzy

1947

Władysław

Trzebiatów

3126

5 XI 1982 r. –

1361.

st. szer. rez.

Piszczako

Andrzej

1945

Konstanty

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1362.

kpr. rez.

Pokorzyński

Marian

1949

Tadeusz

Trzebiatów

3126

Toruń

5 XI 1982 r. –

1363.

st. mar. rez.

Przytarski

Zbigniew

1955

Albin

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1364.

szer. rez.

Rohde

Henryk

1950

Edmund

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1365.

kpr. rez.

Rutynowski

Adam

1954

Henryk

Trzebiatów

3126

Włocławek

5 XI 1982 r. –

1366.

szer. rez.

Sadowski

Marian

1947

Seweryn

Trzebiatów

3126

5 XI 1982 r. –

1367.

st. szer. rez.

Sargalski

Mieczysław

1950

Stefan

Trzebiatów

3126

Ostróda

5 XI 1982 r. –

1368.

kpr. rez.

Seksciński vel Sekciński

Kazimierz

1947

Henryk

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1369.

szer. rez.

Siciński

Józef

1945

Henryk

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1370.

st. kpr. rez.

Sobczak

Roman

1946

Władysław

Trzebiatów

3126

Toruń

5 XI 1982 r. –

1371.

st. szer. rez.

Szczepański

Kazimierz

1951

Alfons

Trzebiatów

3126

Grudziądz

5 XI 1982 r. –

1372.

kpr. rez.

Szypowicz

Eligiusz

1952

Zygmunt

Trzebiatów

3126

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1373.

st. szer. rez.

Więtczak

Witold
Andrzej

1957

Stanisław

Trzebiatów

3126

Toruń

5 XI 1982 r. –

1374.

st. szer. rez.

Wnukowski

Wiesław

1953

Czesław

Trzebiatów

3126

Włocławek

5 XI 1982 r. –

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

1375.

brak podanego stopnia wojskowego

Wojda

Eugeniusz

1944

Konrad

Trzebiatów

3126

5 XI 1982 r. –

1376.

brak podanego stopnia wojskowego

Wojtasiewicz

Mieczysław

1952

Zdzisław

Trzebiatów

3126

Gdańsk

1377.

st. szer. rez.

Ziółkowski

Roman

1952

Zygmunt

Trzebiatów

3126

Malbork

5 XI 1982 r. –

1378.

st. szer. rez.

Adamski

Andrzej

1952

Wacław

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1379.

st. szer. rez.

Babecki

Grzegorz

1951

Stanisław

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1380.

szer. rez.

Bandel

Jan Józef

1949

Jan

Unieście

3691

Szczecin

5 XI 1982 r. –

1381.

kpr. rez.

Bergiel

Bogdan

1947

Czesław

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1382.

kpr. rez.

Bielicki

Witold

1957

Roman

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1383.

szer. rez.

Brożek

Tadeusz

1950

Marian

Unieście

3691

Szczecinek

5 XI 1982 r. –

1384.

kpr. rez.

Bukowski

Marek

1955

Bronisław

Unieście

3691

5 XI 1982 r. –

1385.

szer. rez.

Czabrycki
vel Czabrych

Ryszard

1951

Józef

Unieście

3691

Olsztyn

5 XI 1982 r. –

1386.

szer. rez.

Czajkowski

Andrzej

1949

Henryk

Unieście

3691

Gdańsk

5 XI 1982 r. –

1387.

st. szer. rez.

Czyleko

Jerzy

1956

Franciszek

Unieście

3691

Olsztyn

5 XI 1982 r. –

1388.

szer. rez.

Daalke

Leszek

1947

Wacław

Unieście

3691

5 XI 1982 r. –

1389.

st. szer. rez.

Dąbrowski

Adam

1947

Antoni

Unieście

3691

Szczecin

5 XI 1982 r. –

1390.

szer. rez.

Domek

Henryk

1950

Adam

Unieście

3691

Piła

5 XI 1982 r. –

1391.

szer. rez.

Dor

Henryk

1951

Henryk

Unieście

3691

Stargard
Szczeciński

5 XI 1982 r. –

1392.

st. szer. rez.

Dylewski

Ireneusz

1953

Władysław

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1393.

kpr. rez.

Dziubak

Andrzej
Janusz

1948

Władysław

Unieście

3691

Szczecin

5 XI 1982 r. –

1394.

kpr. rez.

Gacal
vel Gocal

Krzysztof

1958

Konstanty

Unieście

3691

Szczecin

5 XI 1982 r. –

1395.

st. szer. rez.

Gierula

Zygmunt

1948

Stanisław

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1396.

szer. rez.

Golankiewicz vel
Golakiewicz

Jerzy

1951

Wiktor

Unieście

3691

5 XI 1982 r. –

1397.

st. szer. rez.

Golanowski

Zbigniew

1954

Jan

Unieście

3691

Stargard
Szczeciński

5 XI 1982 r. –

1398.

szer. rez.

Gumiński

Marek

1954

Wacław

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1399.

kpr. rez.

Gwiazdowski

Jerzy

1953

Józef

Unieście

3691

5 XI 1982 r. –

1400.

szer. rez.

Iwańkowicz vel Iwankowicz

Romuald

1950

Konstanty

Unieście

3691

Stargard
Szczeciński

5 XI 1982 r. –

1401.

szer. rez.

Janiszewski

Jan

1949

Henryk

Unieście

3691

Szczecin

5 XI 1982 r. –

1402.

st. szer. rez.

Jaruszczak vel
Jaroszczak

Ryszard

1947

Julian

Unieście

3691

5 XI 1982 r. –

1403.

st. szer. rez.

Kaczmarek

Leszek

1947

Kazimierz

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1404.

szer. rez.

Kaczor

Tadeusz

1948

Tadeusz

Unieście

3691

Szczecin

5 XI 1982 r. –

1405.

st. szer. rez.

Karaś

Kazimierz

1950

Stefan

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1406.

szer. rez.

Kieuszewski

Eugeniusz

1957

Dionizy

Unieście

3691

Piła

5 XI 1982 r. –

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

1407.

szer. rez.

Kołodziej

Henryk

1953

Leon

Unieście

3691

Piła

5 XI 1982 r. –

1408.

st. szer. rez.

Kopacki

Ryszard

1949

Józef

Unieście

3691

Szczecin

5 XI 1982 r. –

1409.

szer. rez.

Kowalik

Stanisław

1950

Stanisław

Unieście

3691

5 XI 1982 r. –

1410.

szer. rez.

Krajewski

Jerzy

1955

Henryk

Unieście

3691

5 XI 1982 r. –

1411.

st. szer. rez.

Krzysztof vel Krysztof

Grzegorz

1955

Ryszard

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1412.

kpr. rez.

Kurzyk

Andrzej

1954

Henryk

Unieście

3691

Szczecin

5 XI 1982 r. –

1413.

szer. rez.

Lener

Sławomir Andrzej

1955

Zdzisław

Unieście

3691

Szczecin

5 XI 1982 r. –

1414.

szer. rez.

Lewandowski

Stanisław

1950

Józef

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1415.

kpr. rez.

Łada

Edward

1949

Stanisław

Unieście

3691

5 XI 1982 r. –

1416.

kpr. rez.

Łupkowski

Maciej

1955

Alfons

Unieście

3691

Giżycko

5 XI 1982 r. –

1417.

st. szer. rez.

Moczulski

Jerzy

1955

Józef

Unieście

3691

5 XI 1982 r. –

1418.

szer. rez.

Owczarek

Edward

1948

Bronisław lub Antoni

Unieście

3691

Gorzów
Wielkopolski

5 XI 1982 r. –

1419.

szer. rez.

Palliński
vel Palusiński

Krzysztof

1952

Tadeusz

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1420.

st. kpr. rez.

Pawłowski

Jerzy

1951

Włodzimierz

Unieście

3691

Olsztyn

5 XI 1982 r. –

1421.

st. szer. rez.

Rekus

Wiesław

1952

Antoni

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1422.

szer. rez.

Rogala

Stanisław

1953

Jan

Unieście

3691

Giżycko

5 XI 1982 r. –

1423.

kpr. rez.

Roszczyk

Ryszard

1947

Jan

Unieście

3691

Olsztyn

5 XI 1982 r. –

1424.

st. szer. rez.

Rudowski

Lech

1949

Aleksander

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1425.

kpr. rez.

Rybak

Bogdan

1952

Władysław

Unieście

3691

Szczecinek

5 XI 1982 r. –

1426.

szer. rez.

Rybicki

Ryszard

1948

Zdzisław

Unieście

3691

Lidzbark
Warmiński

5 XI 1982 r. –

1427.

st. szer. rez.

Ryniak

Andrzej

1949

Roman

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1428.

szer. rez.

Sabat

Zdzisław

1958

Roman

Unieście

3691

Szczecin

5 XI 1982 r. –

1429.

kpr. rez.

Sadowski

Wiesław

1949

Roman

Unieście

3691

Lidzbark
Warmiński

5 XI 1982 r. –

1430.

szer. rez.

Smolczewski

Tadeusz

1950

Józef

Unieście

3691

Skierniewice

5 XI 1982 r. –

1431.

kpr. rez.

Snopek

Andrzej

1953

Stanisław

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1432.

st. kpr. rez.

Szczebliński

Ryszard

1948

Jan

Unieście

3691

5 XI 1982 r. –

1433.

szer. rez.

Szczepański

Wiesław

1955

Władysław

Unieście

3691

Szczecin
i Rzeszów

5 XI 1982 r. –

1434.

st. szer. rez.

Szelestowicz vel
Szeletowicz

Tadeusz

1948

Adolf

Unieście

3691

Szczecin

5 XI 1982 r. –

1435.

kpr. rez.

Szmytko

Jerzy

1955

Stanisław

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1436.

st. szer. rez.

Szymczykowski

Zdzisław

1953

Stefan

Unieście

3691

Piła

5 XI 1982 r. –

1437.

szer. rez.

Teodorczyk

Włodzimierz

1946

Henryk

Unieście

3691

5 XI 1982 r. –

1438.

st. szer. rez.

Tomaszczyk

Stanisław

1950

Bolesław

Unieście

3691

Piła

5 XI 1982 r. –

1439.

kpr. rez.

Wąsowski

Edmund

1952

Ryszard

Unieście

3691

Ostróda

5 XI 1982 r. –

1440.

st. szer. rez.

Wietrzykowski

Ryszard

1954

Stanisław

Unieście

3691

Szczecin

5 XI 1982 r. –

Lp.

Stopień
wojskowy

Nazwisko

Imię

Rok
urodzenia

Imię ojca/
/matki

Miejsce
stacjonowania

Numer jednostki wojskowej

Wojskowa
Komenda
Uzupełnień

Data przybycia
do jednostki wojskowej i jej opuszczenia

1441.

szer. rez.

Wiśniewski

Longin

1954

Antoni

Unieście

3691

Malbork

5 XI 1982 r. –

1442.

szer. rez.

Wodecki

Zenon

1948

Wacław

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1443.

kpr. rez.

Zabora

Jan

1948

Aleksander

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

1444.

st. szer. rez.

Zaręba

Jerzy

1951

Marian

Unieście

3691

Szczecin

5 XI 1982 r. –

1445.

st. szer. rez.

Zarębski

Krzysztof

1955

Eugeniusz

Unieście

3691

Rzeszów

5 XI 1982 r. –

1446.

szer. rez.

Ziemiński

Andrzej

brak podanej daty urodzenia

Stanisław

Unieście

3691

5 XI 1982 r. –

1447.

st. szer. rez.

Kalinowski

Stanisław

1956

Józef

Unieście

3691

Płock

5 XI 1982 r. –

Wykaz skrótów

AAN – Archiwum Akt Nowych

AIMON – Archiwum Instytucji Ministerstwa Obrony Narodowej w Modlinie

AIPN – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie

AIPN Bi – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Białymstoku

AIPN By – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Delegatura w Bydgoszczy

AIPN Wr – Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu

AMS – Archiwum Ministerstwa Sprawiedliwości

AWL – Archiwum Wojsk Lądowych w Toruniu

AWO – Archiwum Wojskowe w Oleśnicy

bsap – batalion saperów

DD – Dywizja Desantowa

dkk – duży kodeks karny

DZ – Dywizja Zmechanizowana

DzU – Dziennik Ustaw

GMS – Gabinet Ministra Sprawiedliwości

GZP – Główny Zarząd Polityczny

HiL – Huta im. Lenina

IPN – Instytut Pamięci Narodowej

JW – Jednostka Wojskowa

KBW – Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego

KC – Komitet Centralny

KE – Kartoteka Ewidencyjna

KG MO – Komenda Główna Milicji Obywatelskiej

k. inż.-drog. – kompania inżynieryjno-drogowa

kk – kodeks karny

KMW – Koła Młodzieży Wojskowej

KOK – Komitet Obrony Kraju

kop. – kopalnia

kpk – kodeks postępowania karnego

KPN – Konfederacja Polski Niepodległej

kpont. – kompania pontonowa

KWK – Kopalnia Węgla Kamiennego

KW MO – Komenda Wojewódzka Milicji Obywatelskiej

KZ – Komisja Zakładowa

MO – Milicja Obywatelska

Mob. (MOB) – Mobilizacyjne

MON – Ministerstwo Obrony Narodowej

MPK – Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne

MSW – Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

MW – Marynarka Wojenna

NATO – North Atlantic Treaty Organization (Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego)

NOMO – Nieetatowe Oddziały Milicji Obywatelskiej

NP – nieoficjalny pracownik

NRD – Niemiecka Republika Demokratyczna

NSZZ – Niezależny Samorządny Związek Zawodowy

NZS – Niezależne Zrzeszenie Studentów

OBWE – Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie

OC – Obrona Cywilna

OKŚZpNP – Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

ON – obrony narodowej (minister)

OPK – Obrona Powietrzna Kraju

OPZZ – Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych

org. – organizacyjny

ORMO – Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej

OT – Obrona Terytorialna

OW – Okręg Wojskowy

OZ – osoba zaufana

OZI – osobowe źródło informacji

pcz – pułk czołgów

PGR – Państwowe Gospodarstwo Rolne

PKP – Polskie Koleje Państwowe

PK Pob. – Powiatowa Komisja Poborowa

PKS – Państwowa Komunikacja Samochodowa

POP – Podstawowa Organizacja Partyjna

POW – Pomorski Okręg Wojskowy

PR – Polskie Radio

PRL – Polska Rzeczpospolita Ludowa

PZL – Państwowe Zakłady Lotnicze

PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RMP – Ruch Młodej Polski

RSW – Robotnicza Spółdzielnia Wydawnicza

ROPCiO – Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela

SB – Służba Bezpieczeństwa

SBRT – Szkolny Batalion Ratownictwa Terenowego

SG – Sztab Generalny

SOI – Stowarzyszenie Osób Internowanych („Chełminiacy 1982”)

SOO – sprawa operacyjnej obserwacji

SOR – sprawa operacyjnego rozpoznania

SOW – sprawa operacyjnego wyjaśnienia

SOW – Szefostwo Okręgu Wojskowego

SP – Służba Polsce

SSN – Sędzia Sądu Najwyższego

SSO – Sędzia Sądu Okręgowego

SSR – Sędzia Sądu Rejonowego

ŚOW – Śląski Okręg Wojskowy

TKK – Tymczasowa Komisja Koordynacyjna

TO – teczka obiektu

TVP – Telewizja Polska

TW – tajny współpracownik

URM – Urząd Rady Ministrów

USA – United States of America (Stany Zjednoczone Ameryki)

WBH – Wojskowe Biuro Historyczne w Warszawie

WiN – Wolność i Niezawisłość

WKU – Wojskowa Komenda Uzupełnień

WOPK – Wojska Obrony Powietrznej Kraju

WOW – Warszawski Okręg Wojskowy

WP – Wojsko Polskie

WPKM – Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej

WRON – Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego

WSD – Wyższe Seminarium Duchowne

WSG – Wojskowy Sąd Garnizonowy

WSK – Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego

WSO – Wojskowy Sąd Okręgowy

WSW – Wojskowa Służba Wewnętrzna

WSzW – Wojewódzki Sztab Wojskowy

WZZ – Wolne Związki Zawodowe

ZMP – Związek Młodzieży Polskiej

ZMS – Związek Młodzieży Socjalistycznej

ZMW – Związek Młodzieży Wiejskiej

ZOMO – Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej

ZP – Zarząd Polityczny

ZR – Zarząd Regionu

ZSM – Zespół Szkół Mechanicznych

ZSRR – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

ZSW – Zastępcza Służba Wojskowa

Noty o autorach

Krzysztof Bukowski (ur. 1967) – prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Szczecinie. Prowadził śledztwa w sprawach dotyczących m.in.  popełnienia zbrodni nazistowskich, zbrodni komunistycznych oraz stosowania represji władz komunistycznych wobec opozycji politycznej w PRL.

Marcin Dąbrowski (ur. 1966) – doktor, historyk, pracownik Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Lublinie. Autor m.in. publikacji Lubelski Lipiec 1980 (Lublin 2000, 2006), Wojskowe Obozy Specjalne 1982–1983 (Lublin 2013), NSZZ „Solidarność” Region Środkowo-Wschodni w latach 1980–1981 (Lublin 2014).

Mieczysław Góra (ur. 1961) – prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Gdańsku. Prowadził śledztwa w sprawach dotyczących popełnienia zbrodni nazistowskich na terenie województwa kujawsko-pomorskiego oraz zbrodni komunistycznych, m.in.: bezprawnego powołania w stanie wojennym 304 opozycjonistów do czynnej służby wojskowej do JW nr 1636 w Chełmnie za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

Arkadiusz Kazański (ur. 1973) – historyk, pracownik Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Gdańsku. Autor wielu opracowań dotyczących historii opozycji PRL. Opublikował m.in. „Solidarność” w Stoczni Gdańskiej grudzień 1981 – sierpień 1988 (Gdańsk 2004) oraz kilkaset biogramów i haseł rzeczowych w Encyklopedii Solidarności.

Grzegorz Majchrzak (ur. 1969) – doktor, historyk, pracownik Biura Badań Historycznych IPN, członek Stowarzyszenia „Archiwum Solidarności” i Stowarzyszenia Wolnego Słowa. Zainteresowania badawcze: działalność aparatu represji wobec opozycji demokratycznej w PRL, funkcjonowanie mediów przed 1989 r., dzieje sportu w okresie Polski Ludowej oraz historia stanu wojennego. Opublikował ostatnio m.in. „Solidarność” na celowniku (Poznań 2016), Tajemnice stanu wojennego (Warszawa 2016).

Marcin Maruszak (ur. 1972) – historyk, archiwista, dziennikarz, redaktor naczelny magazynu historycznego „Tajna Historia Rzeszowa”. Zainteresowania badawcze: działalność podziemia antykomunistycznego oraz struktury i metody pracy komunistycznego aparatu represji.

Paweł Piotrowski (ur. 1969) – doktor, historyk. Zainteresowania badawcze: dzieje służb specjalnych w powojennej Polsce i Europie Wschodniej, historia Wojska Polskiego. Autor i współautor kilkudziesięciu książek i artykułów naukowych, m.in. monografii Śląski Okręg Wojskowy. Przekształcenia organizacyjne 1945–1956 (Warszawa 2003) i Twarze dolnośląskiej bezpieki. Obsada kierowniczych stanowisk Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa na Dolnym Śląsku 1945–1990. Informator personalny (Wrocław 2010).

Marek Szymaniak (ur. 1974) – doktor, historyk, pracownik Delegatury IPN w Bydgoszczy. Zainteresowania badawcze: dzieje powojennego podziemia niepodległościowego oraz aparatu represji Polski Ludowej. Redaktor naukowy i współautor publikacji Twarze bezpieki 1945–1990. Obada stanowisk kierowniczych Urzędu Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w województwach pomorskim/bydgoskim, toruńskim i włocławskim. Informator personalny (Bydgoszcz–Gdańsk 2010). Autor książki „Nade wszystko Ojczyzna…”. Wacław Polewczyński „Połomski” (1898–1948) (Bydgoszcz–Gdańsk 2015).

Indeks osób

Adamczyk Andrzej

Adamowska Katarzyna

Adamski Józef

Alot Stanisław

Amiłowski Witold

Andrearczyk Andrzej

Andrzejewski Piotr Łukasz Juliusz

Antkowiak Tadeusz

Araminowicz Zbigniew

B. Adam

B. Jerzy

B. Krzysztof

B. Marek

B. Ryszard

B. Tadeusz

B. Wiesław

Badowiec Mirosław

Bajak Zbigniew

Baranowski Brunon

Baranowski Zbigniew

Baranowski Zenon

Barasiński Tadeusz

Barinow Dawid

Bartczak Sławomir

Bartkowiak Zbigniew

Bartosik Arkadiusz

Bartoszewski Leszek

Bartoszkowie

Baryła Józef

Bednarski Marian

Beim Józef

Belina Maciej

Bełczowska Julianna z d. Lipka

Bełczowski Tadeusz

Bełczowski Zdzisław

Berdak Sławomir

Bernacki Lucjan

Betlejewski Andrzej

Beza Florian

Białek Jerzy

Białkowski Jan

Bieliński Klemens

Bieńkowski Henryk

Bilek Jiří

Blajerski Włodzimierz

Blechewicz Jan

Blechman Zbigniew

Błaszczyk Hubert

Błażejewski Krzysztof

Błędzki Andrzej

Bobel Henryk

Bocheński Kazimierz

Bogaczewicz Stanisław A.

Bogucka-Skowrońska Anna

Bogucki Jacek

Bogulak Henryk

Bojarski Bolesław

Boksa Zdzisław

Bolewski Dariusz

Boniśniak Ryszard

Boral Henryk

Bordziłowski Jerzy

Borejszo Jerzy

Borowczak Jerzy

Borowski Adam

Bosek Kazimierz

Boszko Edward

Bożko Magdalena

Braja Jan

Brandt Jerzy

Bratkowski Jacek

Brejdygant Stanisław

Breżniew Leonid

Brzeziński Piotr

Bublik Jan

Budka Tadeusz

Budzik Tadeusz

Bujak Mieczysław

Bujak Zbigniew

Bukowski Ryszard Alojzy

Bulak Mieczysław

Buła Edward

Bułka J.

Burliński Zbigniew

Burzyński Kazimierz

Burzyński Mirosław

Bykowski Stanisław

Bylica Jerzy

C. Benedykt

C. Janusz

Cabaj Marek

Cebulak Tadeusz

Cenckiewicz Sławomir

Chaber Tadeusz

Chabera Zbigniew

Chinciński Tomasz

Chmielecki Adam

Chmielewski Marian

Chodynicki Ryszard

Chojnacki Ireneusz

Chorążewicz Andrzej

Churski Andrzej

Ciastoń Władysław

Cichocki Jan

Cieszyński Zenon

Cieśla Edward

Cieślik Jan

Cieślik Kazimierz

Cieślik Mieczysław

Csonkaréti Károly

Cudnowski Edward

Cz. Andrzej

Cz. Jerzy

Cz. Piotr

Cz. Stanisław

Czachor Marek

Czachorowski Adam

Czapla Jan

Czapski Szczepan

Czarnocki C.

Czartoryski-Sziler Piotr

Czekaj Piotr

Czerniel Andrzej

Czernik Eugeniusz

Czubiński Lucjan

Czuczeło Stanisław

Czupryn Jan

Czwołek Arkadiusz

D. Adam

D. Bogusław

D. Ireneusz

D. Jerzy

D. Lech

D. Leszek

Dachowski Mieczysław

Daniel Bogusław

Dankowski Henryk

Darnowski Paweł

Dąbrowski Marcin

Dąbrowski Mieczysław

Dąbrowski Tadeusz

Deleszkiewicz Paweł

Dembiński Jan

Derdowski Mieczysław

Derek Leszek

Dettlaff Henryk

Dębicki Zbigniew

Dłubisz Lech

Dłutkowski Karol

Dmowski Kazimierz

Dobaczewski Piotr

Dobrowolski Witold

Dobry Czesław

Dojerski Henryk

Domagalski Jerzy

Domagała Grzegorz

Domaszewicz Jan

Domżałowicz Edward

Dranka Wiesław

Drążek Janusz

Drogoń Józef

Drozdowski Mariusz

Drzycimski Andrzej („Jan Mur”)

Dubel Ryszard

Dudek Antoni

Dudek Edward

Duzinkiewicz Jan

Dymek Marian

Dziki Józef

Dziomba Jan

Dziomdziora Antoni

Dziuba Adam

„Dziubek” TW

Dziura Waldemar

Dziurok Adam

Dziwisz Adam

Eisler Jerzy

„Elżbieta” TW (1)

„Elżbieta” TW (2)

Etc Władysław

„Ewa” TW

Fabianowicz Julian

Fąkowicz Bogumił

Fąs Stanisław

Fedorowicz Jacek

Ferfecki Wiktor

Fil Aleksander

Franaszek Piotr

Frankowski Edward

Frasyniuk Władysław

Frątczak Tadeusz

Frątczak Wojciech

Friszke Andrzej

Furmaniak Roman

G. Hieronim

G. Janusz

G. Zbigniew

G. Zygmunt

Gabański Stanisław

Gach Franciszek

Gajdemski Tadeusz

Gałaszewska-Chilczuk Dorota

Gałecki Józef

Gamrat Waldemar

Garbacik Kazimierz

Garbacz Krzysztof

Gargas Anita

Gasiński Piotr

Gawroński Lech

Gąbka Roman

Gągotek Adam

Geliński Zbigniew

Gędek Wojciech

Gęgotek Adam

Gierek Edward

Gierula Barbara Ewa

Gierula Zygmunt

Gil Mieczysław

Glemp Józef

Głaszcz Leszek

Głatki Ryszard

Głębocki Henryk

Głogowski Karol

Głowacki Tadeusz

Głowiński Tomasz

Gnatek Krzysztof

Godziuk Cezary

Goleń Zygmunt

Goliszewski Henryk

Gołąb Bogusław

Gołecki Józef

Gołębiewski Krzysztof

Gołębiewski Stanisław

Gołębiowski Maciej

Gomółka Andrzej

Goryński Zbigniew

Gosiewska Jadwiga

Gosz Marian

Góra Mieczysław

Górecki Jan

Górny Kazimierz

Górski Zdzisław

Grabowski Marek

Grabowski Zbigniew

Gregorczyk Stefan

Grochowski Zygmunt

Gross Jerzy

Gruca Herbert

Gruca Zbigniew

Gruchot (Grzmot)

Grudniewicz Wiesław

Grudzień Eugeniusz

Gruszczewski Roman

Gruszkowski Krzysztof

Grządzielski Józef

Grzegorzewski Ryszard

Grzelka Jan

Grzesik Józef

Grzesik Marek

Grzybowski Stefan

Guniewicz Stanisław

Guziński Edward

Gwiazda Andrzej

Gwiazda Joanna

Gwizdała Władysław

Hałagida Igor

Hałata Andrzej

„Helena” TW

Hirsz Franciszek

Holoubek Gustaw

Homerska Maria

Ignaszak Jan

J. Stefan

Jadwiszczak Czesław

Jagiełło Krystyna

Jagoda Jerzy

Jakimowicz Bronisław

Jakubowski Andrzej

Jamroziak Aleksander

„Jan Mur” zob. Drzycimski Andrzej i Kinaszewski Adam

Jan Paweł II (właśc. Karol Wojtyła)

„Janek” TW

Janiec Andrzej

Janiszewski Jerzy

Janiszewski Michał

Jankowska Janina

Jankowska-Bereszko Wanda

Jankowski Krzysztof

Jankowski Ryszard

Janowiak Eugeniusz

Janowski Jan

Januszewski Bogdan

Jaranowska Ewa

Jaranowski Leszek

Jaroszczak Ryszard

Jaroszek Andrzej

Jaroszewicz Piotr

Jaruzelski Wojciech

Jasik Ryszard

Jasiński Antoni

Jasiński Jan

Jasiński Roman

Jaworski Andrzej

Jaworski Leszek

Jefmański Janusz

Jeż Józef

„Jola” TW

„Jolanta” TW

Jończyk Konrad

Juncewicz Mieczysław

Jurczyk Marian

Jurgilewicz Zygmunt

Jurkowski Ludwik

Juszczak Marek

Juzwuk Ryszard

K. Andrzej

K. Grzegorz

K. Jerzy

K. Mirosław

K. Stanisław

K. Tadeusz

K. Wacław

Kabaciński Stanisław

Kabat Ryszard

Kabatek Henryk

Kaczmarczyk Bogusław

Kaczmarek Czesław

Kaczmarek Ryszard

Kaczmarek Stanisław

Kaczyński Lech

Kalinowski M.

Kalinowski Wiesław

Kalota Robert

Kałat Zdzisław

Kałudziński Władysław

Kamiński Franciszek

Kamiński Łukasz

Kania Marian

Kantor Bogusław

Kapuściak Bartosz

Karnowski Antoni

Karolak Andrzej

Karos Józef

Kaszewski Eugeniusz

Kauba Krzysztof

Kazański Arkadiusz

Kazański Jerzy

Kęsik Jerzy

Kęszycki Marcin

Kigina Sławoj

Kinaszewski Adam („Jan Mur”)

Kiszczak Czesław

Klamann Andrzej

Klim Grzegorz

Kluz Piotr

Kluziak Małgorzata

Kłos Adam

Kłódka Henryk

Kmiotek Franciszek

Knet Stanisław

Kobalczyk Piotr

Koj Ewa

Kokorniak Krzysztof

Kokot Marian

Kołodziej Leszek

Kołodziej Marek

Komorowska Maja

„Komputer” TW

Kondas Henryk

Konieczny Piotr

Konończuk Jan

Konopiński Marian

Konowalik Stanisław

Konwerski Waldemar

Kopaczewski Edmund

Kopiec

Kopka Bogusław

Koprowski Włodzimierz

Korczyc Władysław

Kornatowski Mirosław

Korytkowski Kazimierz

Kosiewicz Andrzej

Kostecki Zbigniew

Kostkowski Jerzy

Kościk Elżbieta

Kowakowski

Kowal R.

Kowalczyk Jan

Kowalczyk Jerzy

Kowalski Janusz

Kowalski Krzysztof

Kowalski Lech

Kozak Jan

Koziara Ryszard

Koziarek Waldemar

Kozioł Stanisław

Kozłowski Andrzej

Kozłowski Ryszard

Kozłowski Tomasz

Krajewski Tomasz

Kramek Henryk

Krawczyk Jerzy

Krawczyk Zbigniew

Krawczyński Wojciech

Kręczkowski Jan

Kruk Katarzyna Anna

Krupka Leonard

Krupski Janusz

Krzysztofiak Ryszard

Krzysztoforski Bogusław

Krzysztoporski Adam

Krzyżanowska Sylwia

Kubasiewicz Ewa

Kuberna Ewa

Kubicki Antoni

Kubielewicz Stanisław

Kubuszewski Zenon

Kucharski Jerzy

Kucharski Krzysztof

Kuciński Jan

Kuczera Bronisław

Kuczera Ryszard

Kufel Zbigniew

Kujaczyński Jan

Kujawa Zdzisław

Kukliński Ryszard

Kukowski Walerian

Kula Marcin

Kulas Jan

Kulczyński Tadeusz

Kumor Zbigniew

Kupiecki Eryk

Kuriata Jan

Kurnatowski Roman

Kuroń Jacek

Kuropatwa Roman

Kurpiński Władysław

Kurtyka Janusz

Kuziko Leszek

Kwiatkowska Wiesława

Kwiatkowski Andrzej

Kwiatkowski Mikołaj

Kwiatkowski Stanisław

Kwissa Jan

Kwoka Zenon

L. Sławomir

Lalik Janusz

Lamkiewicz Leszek

Las Jerzy

Lasota Marek

Lemanowicz Andrzej

Lener Sławomir

Lesiakowski Krzysztof

Lesiński Andrzej

Leszczełowski Jarosław

Lewandowski Stefan

Lewandowski Tadeusz

Ligarski Sebastian

Lipiński Tadeusz

Lipski Jędrzej

Lis Bogdan

Lisiecki Karol

Listkiewicz Zygmunt

Ludwiczak Zbigniew

Ł. Edward

Łaba Bolesław

Łabędzki Zbigniew

Łapczyński Kazimierz

Ławrynowicz Dariusz

Łaździn Janusz

Łoziński Andrzej

Łoziński Krzysztof

Łucki Tadeusz

Łuczak Marian

Ługowski Andrzej

Łukomski Wiesław

Łukowski Ryszard

M. Adam

M. Janusz

Maciąg Stanisław

Mackiewicz Jerzy

Mackiewicz Tadeusz

Macur Andrzej

Majchrzak Grzegorz

Majdan Andrzej

Malinowski Antoni

Malinowski Lech

Malinowski Lesław

Małecki Jan

Małek Stanisław

Małolepszy Tadeusz

Mańkowski Teodor

Marcinowicz Zbigniew

Marczewski Henryk

Marecki Józef

Markuszewski Jerzy

Marszałkowski Tadeusz

Martynow Janusz

Maruszak Marcin

Marzewski Roman

Masłowski Grzegorz

Matejko Tadeusz

Matulka Leszek

Matusiak Zbigniew

„Matusiak” TW

Matuszewska Maria

Matuszewski Eugeniusz

Mazany Marek

Maziej Zbigniew

Mazurek Kazimierz

Mazurkiewicz Waldemar

Mądracki Jerzy

Merkel Jacek

Miąskowski Marian

Michalczuk Zbigniew

Michalczyk Jan

Michalski Mikołaj

Michalski Tadeusz

„Michalski” TW

Mickiewicz Jerzy

Mieszkalski Zbigniew

Milewski Mirosław

Misiara Andrzej

Miszczuk Włodzimierz

Miśkiewicz Przemysław

Mitros Szczepan

Miturzyński Krzysztof

Moczulska Maria

Moczulski Leszek

Molczyk Zenon

Morawski Ireneusz

Mroczkowski Zbigniew

Mrozowski Feliks

Mućk Jan

Müller Edward

Murawka Jan

Murawski Edward

Murawski Jerzy

Musiał Józef

Myśliwska Urszula

N. Bogdan

N. Tadeusz

N. Waldemar

N. Zdzisław

Najder Zdzisław

Naklicki Henryk

Nalepa Edward J.

Napierała Marek

Narbutt Maja

Nawrocki Karol

Niburski Bronisław

Niedbała Andrzej

Niesiołowski Stefan

Niezgoda Sylwester

Noga Marek

Nowaczyk Lesław

Nowak Adam

Nowakowski Edward

Nowiak Krzysztof

Nowicki Jerzy

Nowocyn Józef

O. Jan

O. Janusz

O. Stanisław

O. Stefan

Oberda Roman

Ochab Edward

Ociepka Jerzy

Ogiński Piotr

Ogrodowicz Edward

Olaszek Jan

Oleksiak Stanisław

Oleszkiewicz Henryk

Oliwa Włodzimierz

Olszewski Andrzej

Olszewski Jerzy

Olszewski Leszek

Olszewski Zenon

Orliński Marian

Osęka Piotr

Osiński Krzysztof

Osóbka-Morawski Edward

Osóbka-Morawski Michał

Ostrowski Zdzisław

Otto Marek

Owczarek Leszek

P. Andrzej

P. Marek

P. Zbigniew

Paczkowski Andrzej

Paczkowski Piotr

Padjasek Ryszard

Palmowski Władysław

Pałasz Antoni

Pałys Eugeniusz

Pamulski Janusz

Panek Tomasz

Papski Józef

Parkita Janusz

Parzych Leszek

Pasternak Andrzej

Paszkiewicz Sylwester

Pawłowicz Jacek

Pawłowski Piotr

Pawłowski Stanisław

Pawłowski W.

Pączek Roman

Peciak Roman

Perepeczko Andrzej

Piątkowski Sławomir

Pieczulski Antoni

Piekarska Anna

Pielech Jan

Pietkiewicz Tadeusz

Pietrzak Marian

Pintera Józef

Piontek Paweł

Piotrowski Paweł

Plago Stanisław

Pluciński Zbigniew

Pluta Wilhelm

Płotka Franciszek

Podgórski Zbigniew

Podgórzak Wojciech

Polak Bolesław

Polak Wojciech

Polipowski Mirosław

Popek Józef

Popiel Jan

Poradko Edward

Porwicki Jarosław

Porzuczek Tadeusz

Pożoga Władysław

Pranke Marian

Prill Roman

Prokop Henryk

Próchniak Leszek

Przybylski Edmund

Przybysz Jerzy

Przybyszewski Jerzy

Przybytniak Marek

Ptaszek Andrzej

Puchała Franciszek

Pukszta Henryk

Pulwer Romuald

Pytel Józef

Quaas Janusz

R. Adam

R. Andrzej

R. Lech

R. Leszek

R. Ryszard

Rabczyński Łukasz

Raczkowiak

Raczyński Ryszard

Radwański Krzysztof

Raina Peter

Rajski Marek

Rakoczy K.

Rakowski Grzegorz

Rakowski Mieczysław

Rapacewicz Henryk

Rau Ryszard

Redliński Franciszek

Reszka Jan

Robaczek Bolesław

Rochna Mirosław

Rogalewska Ewa

Rogoziński Aleksander

Rokicki Henryk

Rokita Jan

Rokossowski Konstanty

Rola-Żymierski Michał

Rosiak Lech

Rosiński Edmund

Rosiński Ludwik

Rosłoń Wiesław

Rostowski Czesław

Roszak Andrzej

Roubo Andrzej

Roziński Edmund

Rozmus Jan

Rurarz Zdzisław

Rybarczyk Ryszard

Rybicki Wiesław

Rycerz Zbigniew

Ryczek Bronisław

Ryk Marianna

Ryk Waldemar

Rymarz Marcin

Rzepecki Jerzy

S. Andrzej

S. Julian

S. Mieczysław

S. Roman

S. Wiesław

S. Zdzisław

Sadowski Sławomir

Samsonowicz Henryk

Sarba Andrzej

Sarnowski Marek

Sasanka Paweł

Sasin Józef

Sawczuk Włodzimierz

Sawinski Rolf

Sempławski Aleksander

Senda Lech

Semik Teresa

Setlak Adolf

Siatka Adam

Sielski Janusz

Siewierski Bogdan

Sikora Edward

Siła-Nowicki Władysław

Simaczenko Jerzy

Siwicki Florian

Siwik Cezary

Skalski Piotr

Skarżyński Mirosław

Skonieczny Andrzej

Skorupski Janusz

Skotak Wiesław

Skowronek Jarosław

Skręciak-Lewandowski Wiesław

Skrzyński Robert (?)

Skupiński Zbigniew

Słodkowski Mirosław

„Słońce” TW

Sobański Zygmunt

Sobczak Roman

Sobczak Ryszard

Sobieszek Lech

Sobol Elżbieta

Sokołowski Leszek

Solecki Andrzej

Sosna Bronisław

Sosnowski Zbigniew

Soter Zbigniew

Sowińska Hanna

Sowiński Zbigniew

Spasiuk Stanisław

Spasowski Romuald

Spólny Waldemar

Sroka Jan

Stachura Bogusław

Stachura Jan

Štaigl Jan

Staniec Stanisław

Stankiewicz Marek

Stasiak Jan

Stefanowicz Kazimierz

Stencel Henryk

Sterliński Władysław

Stępień Jan

Stobiecki Leon

Stodolnik Mirosław

Stosik Ireneusz

Strzembosz Adam

Stykuć Zbigniew

Subik Marek

Suchomski Jerzy

Suleja Włodzimierz

Sulewski Waldemar

Sumiński Jerzy

Sydof Tadeusz

Sygnatowicz

Syrkiewicz Romuald

Sz. Andrzej

Sz. Eligiusz

Sz. Jan

Sz. Janusz

Sz. Józef

Sz. Krzysztof

Sz. Tadeusz

Szabłowiński Jan

Szamotulski Waldemar

Szczepanek Maciej

Szczepaniak Antoni

Szczepaniak Ryszard

Szczepański Kazimierz

Szczepański Tadeusz

Szczepański Waldemar

Szczotka Władysław

Szczukiewicz Roman

Szczurek Mariusz

Szczygieł Edward

Szeglowski Krzysztof

Szen M.

Szewczyk Zbigniew

Szklarski Wacław

Szkudlarek Grzegorz

Szlagowski Roman

Szmidt Paweł

Sznajder Andrzej

Szomański Andrzej

Szotowicz Kazimierz

Szprengielski Grzegorz

Szuba Ludwik Stanisław

Szukała Stanisław

Szulc Bogdan

Szumiejko Eugeniusz

Szumski Zdzisław

Szweda Piotr

Szymaniak Marek

Szymański Krzysztof

Szymański Ryszard

Szymański Tadeusz

Szymański Zbigniew

Śmiesz Lesław

Śniadek Janusz

Śreniowski Józef

Światowiec Jan

Święcicki Henryk

Świnoga Marek

T. Lech

Tarnowski Stanisław

„Teresa” TW

Terlecki Hubert

Tomaszewski Ryszard

Tomczak Arkadiusz

Tomczak Roman

Tomczyk Henryk

Tomczyk Leon

Torebko Stanisław

Trawicki Kazimierz

Trawiński Mieczysław

Trojanowski Henryk

Trzciński Władysław

Trzciński Zenon

Tuczapski Tadeusz

Turczyn Tomasz

Turski Leszek

Tusk Kazimierz

Twardosch Henryk

Tybuszewski Jerzy

Typiak Andrzej

Tysa Włodzimierz

Tyszkiewicz Roman

Urban Kazimierz

Urbaniak Wiesław

Urbankiewicz Jan

Urbanowicz Tadeusz

Urbanowski Jerzy

Urbanowski Krzysztof

„Urszula” TW

Użycki Józef

W. Mieczysław

W. Ryszard

W. Sylwester

W. Wiesław

W. Zenon

Wabik Wojciech

„Waga” TW

Waingertner Przemysław

Walczak Bolesław

Walczak Waldemar

Waligóra Grzegorz

Wałęsa Lech

Warda Lech

Wawryszko Tadeusz

Wąsacz Józef

Wejner Edward

Wenta Stefan

Wesołowski Jerzy

Wesołowski Marek

Wesołowski Sławomir

Wesołowski Wojciech

Węglarz Wiesław

Węgliński Marcin

Wiatrowski Jan

Wicha Piotr

Wichrzyński Marian

Wieczorek Stanisław

Wiejak Czesław

Wierzba Tadeusz

Wietrzyk Jan

Wiktorowski Włodzimierz

Wilczyński Ksawery

Wiziński Lech

Włoch Joanna

Wojciechowicz Ryszard

Wojciechowski Jerzy

Wojciechowski Leszek

Wojciechowski Marian

Wojciechowski Stanisław

Wojcieszyk Elżbieta

Wojdalski Zygmunt

Wojtasik Lesław

Wojtasik Marek

Wojtaszek Andrzej

Wojtaszewski Ryszard

Wojtaś Ryszard

Wojtek

Wolarz Jan

Wolf Andrzej

Wolf Tadeusz

Wolsza Tadeusz

Wołczyński Jan

Wołoszczak Piotr

Wołoszyn Jacek Witold

Wójcik Mirosław

Wójtowicz Przemysław

Wróblewski Jan

Wróblewski Wiesław

Wrzesiński Ignacy

Wstawski Bogdan

Z. Jan

Z. Maciej

Z. Roman

Z. Wiesław

Zaborowski Mirosław

Zadrużyński Krzysztof

Zajda Czesław

Zajda Wiesław

Zakrzewska Agnieszka

Załoga Henryk

„Zamek” TW

Zapart Jan

Zaremba Marcin

Zaręba Jerzy

Zarzycki Andrzej

Zarzycki Wojciech

Zawada Jan

Zawadzki Sylwester

Ząbek Zbigniew

Zbyradowski Marek

Zdanowski Władysław

Zegarski Jan

„Zenit” TW

Zielińska Sylwia

Zieliński Mieczysław

Ziółek Jan

Zwiernik Przemysław

Ż. Włodzimierz

Żabczyński Kazimierz

Żabski Stanisław

Żaryn Jan

Żelazkiewicz Leszek

Żółciński Wiktor

Żółtowski Jarosław

Życzyca Jerzy

Żydonik Władysław