Instytut Pamięci Narodowej w Bydgoszczy

Wydarzenie rozpoczęło się od wprowadzenia warty honorowej i pocztów sztandarowych oraz odegrania hymnów państwowego i ułańskiego. W drugiej części uczestnicy wysłuchali przemówienia prezesa IPN dr. Karola Nawrockiego i wojewody pomorskiego Dariusza Drelicha. Następnie odbył się apel poległych, po którym oddano salwę honorową i złożono wieńce i kwiaty przy pomniku. Po polowej mszy świętej zgromadzeni udali się na miejsce słynnej szarży sprzed 84 lat, gdzie mogli uczestniczyć w inscenizacji historycznej boju z udziałem polskich ułanów.

W dniu 1 września 1939 roku, 18. Pułk Ułanów Pomorskich pod dowództwem płk. Kazimierza Mastalerza wziął udział w działań bojowych w ramach Pomorskiej Brygady Kawalerii, dowodzonej przez gen. Stanisława Grzmota-Skotnickiego. Ich głównym zadaniem było osłanianie południowego skrzydła obrony Chojnic i powstrzymywanie sił niemieckich napierających w kierunku Moszczenicy-Lichnowych-Gronowa-Sternowa-Rytla. Mimo przewagi przeciwnika, ułani zdołali powstrzymać napór 76. Pułku Piechoty Zmotoryzowanej, wchodzącej w skład 20. Zmotoryzowanej Dywizji Piechoty pod dowództwem gen. por. Mauritz von Wiktorina.

Pod koniec dnia doszło do słynnej szarży ułańskiej pod Krojantami. Płk. Mastalerz otrzymał rozkaz wykonania kontruderzenia na Niemców, a następnie wycofania się za Brdę. Na drodze natknęli się jednak na nieprzygotowany do walki batalion niemieckiej piechoty. Rozpoczęła się szarża, w wyniku której Niemcy zaczęli uciekać, lecz niespodziewanie z lewej strony ukazały się ukryte samochody pancerne, które otworzyły ogień z ciężkich karabinów maszynowych. W wyniku ataku zginęli płk. Mastalerz i ppor. Tadeusz Milicki, a ppor. Antoni Unrug został ciężko ranny.

Mimo niepowodzenia szarży, 18. Pułk wykonał swoje zadanie, powstrzymując niemiecką ofensywę i tym samym wywołując zamieszanie w szeregach wojsk niemieckich, co przyznał później w swoich wspomnieniach Heinz Guderian, dowódca XIX Korpusu. 

2 września, gen. Grzmot-Skotnicki odznaczył 18. Pułk Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari. Niestety, w kolejnych dniach, podczas niemieckiego bombardowania w rejonie Drzycimia, oddziały polskie poniosły duże straty, a 3 września zostały okrążone przez niemieckie dywizje piechoty. 4 września większość ułanów dostała się do niewoli. Ci, którzy przeżyli, brali udział w dalszych walkach, jednak 18. Pułk Ułanów Pomorskich przestał istnieć jako jednostka.