Instytut Pamięci Narodowej w Bydgoszczy

W Berlinie w dniach 18-19 października b. r. odbędzie się konferencja naukowa na temat: Obywatele II RP niemieckiego pochodzenia w trakcie drugiej wojny światowej. Podczas konferencji dr Tomasz Ceran z Referatu Badań Historycznych Delegatury IPN w Bydgoszczy wygłosi referat: Attitudes of polish citizens of German nationality during the 1939 Pomeranian crime.

Celem konferencji jest wypracowanie nowej refleksji nt. obywateli II RP niemieckiego pochodzenia w trakcie drugiej wojny światowej, w szczególności pod kątem historii społecznej, a także analiza fenomenu volkslisty na okupowanych ziemiach Polski.

Zapis polskich obywateli niemieckiego pochodzenia na tzw. Volkslistę podczas drugiej wojny światowej wyodrębnił w hierarchii społecznej ziem polskich pod okupacją niemiecką uprzywilejowaną grupę wobec Polaków, Żydów, Ukraińców i innych narodów. Badania z ostatnich kilku lat podważyły rozpowszechnioną tezę o absolutnym uprzywilejowaniu tzw. polskich Niemców, wskazując na brak zaufania niemieckiego okupanta wobec tej grupy ludności oraz chęć jej germanizacji i indoktrynacji w duchu narodowo-socjalistycznym. Także w historiografii niemieckiej podważa się coraz częściej tezę o jedności „Volksgemeinschaft” , wskazując np. postawy volksdeutschów wobec Niemców z Rzeszy i Niemców z krajów bałtyckich.

Środa, 18 X 2023 г.
Pierwszy dzień konferencji odbywa się w Instytucie Pileckiego.

11:00-11:15 Otwarcie konferencji, powitanie gości
11:15-11:30 Prezentacja Instytutu Pileckiego w Berlinie, Mateusz Fałkowski
11:30-12:15 Keynote Piotr Madajczyk (Instytut Studiów Politycznych PAN), Niemiecka Lista Narodowościowa jako jedna z technik ludobójczych

12:15-13:45

Sekcja 1: Stan badań i perspektywy badawcze

• Tomasz Chinciński (Instytut Pileckiego), Perspektywy badawcze dotyczące sytuacji i postaw obywateli polskich pochodzenia niemieckiego (przedwojennej mniejszości niemieckiej) w latach 1939-1945
• Monika Napora (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej), Polscy volksdeutsche w dystrykcie lubelskim i radomskim. Perspektywy badawcze i stan badań
• Komentarz: Stephan Lehnstaedt (Touro Universität Berlin)

13:45-14:15 Oprowadzanie po nowej wystawie stałej Instytutu Pileckiego w Berlinie "Witold Pilecki. W oporze przeciwko Hitlerowi i Stalinowi"

14:15-15:15 Obiad

15:15-17:15
Sekcja 2: Volkslista w okresie powojennym

• Joanna Lubecka (Akademia Ignatianum/ IPN Kraków), Zbrodniarz, kolaborant, czy zdrajca - postępowanie przed Najwyższym Trybunałem Narodowym wobec funkcjonariuszy KL Auschwitz Artura Breitwiesera oraz Paula Szczurka
• Ryszard Kaczmarek (Uniwersytet Śląski), Wykorzystywanie Niemieckiej Listy Narodowościowej przez polską Służbę Bezpieczeństwa w postępowaniu dotyczącym „późnych przesiedleńców (1950-1989)
• Lucie Köther (Kopenhaga), Radzenie sobie z historią rodziny w Centrum Dokumentacji Ucieczka, Wypędzenie, Pojednanie - autoetnograficzne studium przypadku
• Komentarz: Witold Stankowski (Instytut Pileckiego)

17:15-17:45 Przerwa

17:45-19:45
Sekcja 3: Losy volksdeutschów w czasie II wojny światowej

• Piotr Sauter-Zawadzki (Poznań), Niewątpliwa Niemka, która chciała pozostać Polką - przypadek Anny Zawadzkiej, jako przykład stosowania systemu DVL na północnych ziemiach polskich wcielonych do III Rzeszy
• Monika Piotrowska (Uniwersytet Wrocławski), Kultura fortelu - sposób na zachowanie kultury narodowej i osobiste przetrwanie inteligencji polskiej na kilku przykładach ze środowiska poznańskiego
• Izabela Paszko (LMU/IfZ), Dobry sąsiad lepszy niż dzina? Sąsiedztwo i problem Volkslisty na wschodnim Górnym Śląsku w czasie II wojny światowej
• Komentarz: Agnieszka Wierzcholska (Fundacja Pomnika Pomordowanych Żydów Europy)

Czwartek, 19 X 2023 r.
Drugi dzień konferencji odbywa się w CBH PAN.

10:00-10:15 Prezentacja Centrum Badań Historycznych PAN w Berlinie, Igor Kąkolewski

10:15-11:45
Sekcja 4: Propaganda a volkslista

• Katarzyna Wójcik (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej), Pismo propagandowe "Die Cholmer und Lubliner Deutschen kehren heim ins Vaterland" [Chełmscy i lubelscy Niemcy wracają do ojczyzny] Kurta Lücka jako źródło historyczne o volksdeutschach na ziemi chełmskiej i lubelskiej
• Isabel Röskau-Rydel (Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie), Narodowosocjalistyczna indoktrynacja volksdeutschów w Krakowie i dystrykcie krakowskim w latach 1939-1944
• Komentarz: Jochen Böhler (Wiedeński Instytut Wiesenthala Badań nad Holocaustem)

11:45-12:15 Przerwa

12:15-14:15
Sekcja 5: Postawy Niemców etnicznych wobec Trzeciej Rzeszy i narodowego
socjalizmu

• Filip Gańczak (IPN Warszawa), Polskość i postaw międzynarodowa. Joachim von Alvensleben
• Grzegorz Bębnik (IPN Katowice), „Hetze gegen Reichsdeutsche". Kreisleiter Katowic Georg Joschke i spór o przybyszy ze Starej Rzeszy
• Tomasz Ceran (IPN Bydgoszcz), Postawy obywateli polskich niemieckiego pochodzenia w czasie zbrodni pomorskiej 1939 r.
• Komentarz: Andrej Angrick (Hamburska Fundacja Wspierania Nauki i Kultury)

14:15-15:15 Obiad

15:15-16:45
Sekcja 6: Mechanizmy Niemieckiej Listy Narodowej

• Michał Turski (Centrum Badań Historycznych PAN), Dobrowolny kolaboracjonizm? Skargi na zbyt niską grupę Niemieckiej Listy Narodowej w regionie łódzkim
• Gerhard Wolf (Uniwersytet Sussex), Zaproszenie do kolaboracji. Volkistowskie i rasowe kryteria zapisu na volkslistę
• Komentarz: Kai Struve (Uniwersytet Marcina Lutra w Halle i Wittenberdze)

16:45-17:15 Podsumowanie konferencji